Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá hạn hán vùng đồng bằng sông hồng

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá hạn hán vùng đồng bằng sông Hồng, phân tích nguyên nhân và đề xuất giải pháp ứng phó hiệu quả.

• Tác giả: Lê Thị Hiệu
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thị Thu Lan
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Thủy văn học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đánh Giá Hạn Hán Vùng Đồng Bằng Sông Hồng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU HẠN HÁN TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM
• 1.1. Tổng quan tình hình cứu hạn hán trên thế giới
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu hạn hán ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: HIỆN TRẠNG HẠN HÁN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG
• 2.1. Điều kiện tự nhiên, KT-XH vùng ĐBSH
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.2. Điều kiện KT –XH vùng ĐBSH
• 2.1.3. Tài nguyên nước vùng ĐBSH
• 2.1.4. Dòng chảy mùa lũ
• 2.1.5. Dòng chảy mùa kiệt
• 2.1.6. Hiện trạng hạn hán vùng ĐBSH
• 2.1.7. Thực trạng hạn hán vùng ĐBSH
• 2.1.8. Nguyên nhân gây hạn hán vùng ĐBSH
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ HẠN HÁN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG
• 3.1. Lựa chọn chỉ tiêu đánh giá hạn hán
• 3.2. Tổng quan các chỉ tiêu hạn hán
• 3.3. Tính toán các chỉ số hạn
• 3.4. Tính toán chỉ số ẩm tính MI
• 3.5. Tính toán chỉ số hạn Khạn
• 3.6. Dự báo hạn hán theo các kịch bản BĐKH
• 3.7. Kịch bản BĐKH cho vùng ĐBSH
• 3.8. Dự báo hạn theo chỉ số MI đến năm 2020
• 3.9. Dự báo hạn theo chỉ số Khạn đến năm 2020
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu hạn hán vùng đồng bằng sông Hồng

Hạn hán là một hiện tượng thiên nhiên phức tạp, ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống và sản xuất nông nghiệp tại vùng đồng bằng sông Hồng. Vùng này, với diện tích 14.784 km² và dân số đông đúc, thường xuyên phải đối mặt với tình trạng hạn hán nghiêm trọng. Nghiên cứu về hạn hán không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nguyên nhân và tác động của nó mà còn cung cấp cơ sở cho việc xây dựng các biện pháp ứng phó hiệu quả.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và xã hội của vùng đồng bằng sông Hồng

Vùng đồng bằng sông Hồng có điều kiện tự nhiên đa dạng, bao gồm hệ thống sông ngòi phong phú và khí hậu nhiệt đới gió mùa. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế và đô thị hóa nhanh chóng đã làm gia tăng áp lực lên tài nguyên nước, dẫn đến tình trạng hạn hán ngày càng nghiêm trọng.

1.2. Tình hình nghiên cứu hạn hán trên thế giới và ở Việt Nam

Trên thế giới, hạn hán đã được nghiên cứu từ lâu, với nhiều phương pháp và chỉ số khác nhau được phát triển. Ở Việt Nam, nghiên cứu về hạn hán cũng đang được chú trọng, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt.

II. Vấn đề và thách thức liên quan đến hạn hán vùng đồng bằng sông Hồng

Hạn hán không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn ảnh hưởng đến an ninh lương thực và đời sống của người dân. Tình trạng này đang ngày càng trở nên nghiêm trọng do biến đổi khí hậu và quản lý tài nguyên nước chưa hiệu quả.

2.1. Tác động của hạn hán đến sản xuất nông nghiệp

Hạn hán làm giảm năng suất cây trồng, tăng chi phí sản xuất và ảnh hưởng đến thu nhập của nông dân. Các nghiên cứu cho thấy rằng, trong những năm hạn hán, sản lượng lương thực giảm đáng kể, gây ra tình trạng thiếu hụt thực phẩm.

2.2. Nguyên nhân gây ra hạn hán tại vùng đồng bằng sông Hồng

Nguyên nhân chính dẫn đến hạn hán bao gồm sự thay đổi khí hậu, quản lý nước kém và sự gia tăng nhu cầu nước cho sản xuất nông nghiệp. Các yếu tố này kết hợp lại tạo ra áp lực lớn lên nguồn nước, dẫn đến tình trạng khan hiếm.

III. Phương pháp nghiên cứu và đánh giá hạn hán hiệu quả

Để đánh giá hạn hán, nhiều phương pháp khác nhau đã được áp dụng, từ phân tích số liệu khí tượng đến mô hình hóa dòng chảy. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp là rất quan trọng để có được kết quả chính xác.

3.1. Các chỉ số đánh giá hạn hán

Các chỉ số như chỉ số ẩm MI và chỉ số Khạn được sử dụng để đánh giá tình trạng hạn hán. Những chỉ số này giúp xác định mức độ nghiêm trọng của hạn hán và dự báo tình hình trong tương lai.

3.2. Phương pháp dự báo hạn hán theo kịch bản biến đổi khí hậu

Dự báo hạn hán dựa trên các kịch bản biến đổi khí hậu giúp xác định các xu hướng và tác động tiềm tàng của hạn hán trong tương lai. Việc này rất quan trọng để xây dựng các chiến lược ứng phó hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về hạn hán

Nghiên cứu về hạn hán không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong quản lý tài nguyên nước và sản xuất nông nghiệp. Các kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các biện pháp quản lý nước hiệu quả có thể giảm thiểu tác động của hạn hán.

4.1. Các biện pháp ứng phó với hạn hán

Các biện pháp như cải thiện hệ thống tưới tiêu, sử dụng công nghệ tiết kiệm nước và nâng cao nhận thức cộng đồng về quản lý nước là rất cần thiết để ứng phó với hạn hán.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng tại vùng đồng bằng sông Hồng

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các chỉ số đánh giá hạn hán giúp các cơ quan quản lý có cái nhìn rõ hơn về tình hình hạn hán, từ đó đưa ra các quyết định kịp thời và hiệu quả.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu hạn hán vùng đồng bằng sông Hồng

Nghiên cứu về hạn hán vùng đồng bằng sông Hồng là một lĩnh vực quan trọng, cần được tiếp tục phát triển. Việc hiểu rõ hơn về hạn hán sẽ giúp xây dựng các chiến lược ứng phó hiệu quả hơn trong tương lai.

5.1. Tương lai của nghiên cứu hạn hán

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nghiên cứu về hạn hán sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Cần có sự đầu tư và chú trọng hơn nữa vào lĩnh vực này để đảm bảo an ninh nước và lương thực.

5.2. Khuyến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các chỉ số đánh giá hạn hán và phát triển các phương pháp dự báo chính xác hơn. Đồng thời, cần có sự hợp tác giữa các cơ quan nghiên cứu và chính quyền địa phương để ứng phó hiệu quả với hạn hán.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hạn hán là một hiện tượng thiên tai phổ biến, tác động sâu rộng đến môi trường, kinh tế và xã hội trên toàn cầu. Theo ước tính, hàng năm có khoảng 21 triệu ha đất bị biến thành đất không có năng suất kinh tế do hạn hán, ảnh hưởng trực tiếp đến hơn 250 triệu người trên thế giới. Ở Việt Nam, đặc biệt là vùng Đồng bằng sông Hồng (ĐBSH), hạn hán ngày càng trở nên nghiêm trọng về cường độ và phạm vi, gây thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp và đời sống dân cư. Vùng ĐBSH gồm 10 tỉnh, có diện tích 14.784 km² với dân số khoảng 18,2 triệu người (năm 2008), là khu vực có mật độ dân cư cao nhất cả nước và là vùng sản xuất lương thực lớn thứ hai. Từ năm 2003 đến 2011, vùng này liên tục chịu ảnh hưởng của các đợt hạn hán kéo dài, làm giảm năng suất cây trồng, thiếu nước sinh hoạt và gây ô nhiễm môi trường.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đánh giá hiện trạng hạn hán và dự báo tình trạng hạn hán vùng ĐBSH trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản lý và phòng chống hạn hán hiệu quả. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào vùng ĐBSH với dữ liệu thu thập từ các trạm khí tượng thủy văn và thủy điện trong giai đoạn từ 1980 đến 2010. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp các chỉ số hạn hán phù hợp, dự báo xu hướng hạn hán đến năm 2020, góp phần giảm thiểu thiệt hại kinh tế và bảo vệ môi trường trong khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về hạn hán, bao gồm:

• Lý thuyết về các loại hạn hán: Hạn khí tượng, hạn thủy văn, hạn nông nghiệp và hạn kinh tế - xã hội, theo phân loại của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO). Mỗi loại hạn hán phản ánh các khía cạnh khác nhau của thiếu hụt nước và ảnh hưởng đến hệ sinh thái, sản xuất và xã hội.

• Mô hình chỉ số hạn hán: Sử dụng các chỉ số như chỉ số ẩm Ivanov, chỉ số khô Budyko, chỉ số ẩm MI (Moisture Index), chỉ số Khạn (Drought Index) để đánh giá mức độ hạn hán dựa trên các thông số khí tượng thủy văn như lượng mưa, độ ẩm đất, dòng chảy sông suối.

• Khái niệm chính:

  • Chỉ số ẩm MI: Đánh giá độ ẩm đất và khả năng cung cấp nước cho cây trồng.
  • Chỉ số Khạn: Đánh giá mức độ thiếu hụt nước trong mùa vụ dựa trên cân bằng nước.
  • Dòng chảy mùa kiệt và mùa lũ: Phân tích sự biến động dòng chảy theo mùa để xác định nguy cơ hạn hán.
  • Biến đổi khí hậu (BĐKH): Tác động của nhiệt độ tăng, thay đổi lượng mưa và mực nước biển dâng đến nguồn nước và hạn hán.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Số liệu khí tượng thủy văn từ các trạm quan trắc trong vùng ĐBSH, dữ liệu dòng chảy sông Hồng và sông Thái Bình, số liệu về diện tích cây trồng bị hạn, mực nước hồ chứa và các báo cáo liên quan từ năm 1980 đến 2010.

• Phương pháp phân tích:

  • Phân tích thống kê lượng mưa, dòng chảy và độ ẩm đất để xác định hiện trạng hạn hán.
  • Tính toán các chỉ số hạn MI và Khạn theo các công thức chuẩn, phân cấp mức độ hạn theo từng chỉ số.
  • Dự báo hạn hán đến năm 2020 dựa trên các kịch bản biến đổi khí hậu và mô hình dự báo chỉ số hạn.
  • So sánh các chu kỳ hạn hán qua các thời kỳ để đánh giá xu hướng và mức độ nghiêm trọng.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Dữ liệu được thu thập từ hơn 10 trạm khí tượng thủy văn và thủy điện chính trong vùng, đảm bảo đại diện cho toàn bộ lưu vực sông Hồng và vùng ĐBSH. Phương pháp chọn mẫu dựa trên tính liên tục và độ tin cậy của số liệu quan trắc.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập và xử lý dữ liệu từ năm 1980 đến 2010, phân tích hiện trạng hạn hán giai đoạn 2000-2010, dự báo hạn hán đến năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng hạn hán vùng ĐBSH ngày càng nghiêm trọng: Từ năm 2003 đến 2011, vùng ĐBSH liên tục chịu các đợt hạn hán kéo dài, với diện tích đất sản xuất nông nghiệp bị hạn lên tới 300.000 ha trong vụ đông xuân năm 2003 và khoảng 80.000 ha năm 2009. Mực nước sông Hồng tại Hà Nội giảm từ mức trung bình 1,95 m năm 2004 xuống còn 0,56 m vào tháng 1/2010, thấp nhất trong lịch sử quan trắc.

2. Dòng chảy mùa kiệt giảm rõ rệt: Dòng chảy trung bình các tháng mùa kiệt (tháng 11 đến tháng 4) tại các trạm Sơn Tây, Hà Nội và Thượng Cát giảm từ 20-30% so với trung bình nhiều năm, đặc biệt trong các tháng 1, 2, 3. Tỷ lệ dòng chảy tháng mùa kiệt tại Sơn Tây chỉ đạt khoảng 9,75% tổng lượng dòng chảy năm, gây thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nước.

3. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và vận hành hồ chứa: Nhiệt độ trung bình vùng ĐBSH tăng khoảng 0,7°C trong 50 năm qua, lượng mưa mùa mưa giảm 10-15%, mùa khô kéo dài hơn. Việc vận hành các hồ thủy điện thượng nguồn như Hòa Bình, Tuyên Quang làm giảm lượng nước xả về hạ du, đặc biệt trong mùa kiệt, làm mực nước sông Hồng giảm sâu, ảnh hưởng đến tưới tiêu và sinh hoạt.

4. Chỉ số hạn MI và Khạn dự báo xu hướng hạn hán tăng: Dự báo đến năm 2020, chỉ số ẩm MI tại các trạm khí tượng trong vùng sẽ giảm từ 10-15% so với trung bình nhiều năm, chỉ số Khạn cũng cho thấy mức độ hạn hán gia tăng, đặc biệt trong vụ đông xuân. Điều này đồng nghĩa với tần suất và cường độ hạn hán sẽ tăng lên, gây áp lực lớn cho sản xuất nông nghiệp và quản lý nguồn nước.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của hạn hán nghiêm trọng ở ĐBSH là sự kết hợp giữa yếu tố tự nhiên và nhân tạo. Sự giảm dòng chảy mùa kiệt do biến đổi khí hậu làm lượng mưa giảm và nhiệt độ tăng, kết hợp với việc vận hành hồ chứa thủy điện nhằm phục vụ phát điện đã làm giảm lượng nước cung cấp cho hạ du. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này phù hợp với xu hướng toàn cầu về gia tăng hạn hán do biến đổi khí hậu và tác động của con người lên tài nguyên nước.

Việc phân tích chỉ số hạn MI và Khạn cho thấy các chỉ số này phù hợp để đánh giá và dự báo hạn hán ở vùng ĐBSH, giúp các nhà quản lý có cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch ứng phó. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ biến động mực nước sông Hồng qua các năm, bảng phân cấp mức độ hạn theo chỉ số MI và Khạn, cũng như bản đồ phân bố diện tích đất bị hạn theo từng năm.

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý tổng hợp nguồn nước, điều chỉnh vận hành hồ chứa phù hợp với nhu cầu đa mục tiêu, đồng thời cần có các giải pháp phòng chống hạn hán hiệu quả để giảm thiểu thiệt hại kinh tế và bảo vệ môi trường.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát và dự báo hạn hán: Xây dựng hệ thống giám sát, cảnh báo sớm hạn hán dựa trên các chỉ số hạn MI và Khạn, cập nhật dữ liệu liên tục để kịp thời cảnh báo cho các ngành nông nghiệp và quản lý tài nguyên nước. Thời gian thực hiện: ngay trong 1-2 năm tới. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp với Viện Khí tượng Thủy văn.

2. Điều chỉnh vận hành hồ chứa thủy điện: Xây dựng quy trình vận hành hồ chứa linh hoạt, ưu tiên duy trì dòng chảy mùa kiệt để đảm bảo nguồn nước tưới tiêu và sinh hoạt, giảm thiểu tác động tiêu cực đến hạ du. Thời gian thực hiện: 3 năm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý các hồ thủy điện phối hợp với Bộ Công Thương và Bộ NN&PTNT.

3. Phát triển hệ thống tưới tiết kiệm nước: Áp dụng công nghệ tưới nhỏ giọt, tưới phun hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nước trong nông nghiệp, giảm thiểu thất thoát nước. Thời gian thực hiện: 5 năm. Chủ thể thực hiện: Sở NN&PTNT các tỉnh vùng ĐBSH phối hợp với các viện nghiên cứu.

4. Tăng cường trồng rừng và bảo vệ rừng đầu nguồn: Phục hồi và mở rộng diện tích rừng phòng hộ, rừng đầu nguồn để cải thiện khả năng điều hòa nguồn nước, giảm thiểu xói mòn đất và tăng trữ lượng nước ngầm. Thời gian thực hiện: liên tục trong 10 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, các địa phương.

5. Nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý tổng hợp tài nguyên nước: Tổ chức các chương trình đào tạo, tuyên truyền về tiết kiệm nước, phòng chống hạn hán, đồng thời xây dựng chính sách quản lý tổng hợp tài nguyên nước liên ngành. Thời gian thực hiện: 2-3 năm. Chủ thể thực hiện: UBND các tỉnh, các tổ chức xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý tài nguyên nước và khí tượng thủy văn: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, quy trình vận hành hồ chứa và hệ thống cảnh báo hạn hán hiệu quả.

2. Ngành nông nghiệp và thủy lợi: Áp dụng các chỉ số hạn hán và dự báo để điều chỉnh lịch thời vụ, lựa chọn giống cây trồng phù hợp, triển khai các giải pháp tưới tiết kiệm nước.

3. Các nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành thủy văn, khí tượng và môi trường: Tham khảo phương pháp đánh giá hạn hán, mô hình dự báo và phân tích tác động biến đổi khí hậu trong nghiên cứu khoa học.

4. Cộng đồng dân cư và các tổ chức phi chính phủ: Nâng cao nhận thức về tác động của hạn hán, tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường, sử dụng nước tiết kiệm và phòng chống thiên tai.

Câu hỏi thường gặp

1. Hạn hán là gì và có những loại hạn hán nào?
   Hạn hán là hiện tượng thiếu hụt nước kéo dài gây ảnh hưởng đến môi trường và sản xuất. Theo WMO, có 4 loại hạn hán: hạn khí tượng (thiếu mưa), hạn thủy văn (dòng chảy giảm), hạn nông nghiệp (thiếu nước cho cây trồng), và hạn kinh tế - xã hội (thiếu nước cho hoạt động kinh tế).

2. Tại sao vùng Đồng bằng sông Hồng lại dễ bị hạn hán?
   Vùng ĐBSH có khí hậu nhiệt đới gió mùa với lượng mưa phân bố không đều, mùa khô kéo dài, cùng với sự vận hành hồ chứa thủy điện làm giảm dòng chảy mùa kiệt, dẫn đến thiếu nước nghiêm trọng trong mùa khô.

3. Chỉ số hạn MI và Khạn được sử dụng như thế nào trong đánh giá hạn hán?
   Chỉ số MI đánh giá độ ẩm đất, phản ánh khả năng cung cấp nước cho cây trồng; chỉ số Khạn đánh giá mức độ thiếu hụt nước dựa trên cân bằng nước. Hai chỉ số này giúp phân cấp mức độ hạn hán và dự báo xu hướng hạn hán trong tương lai.

4. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng ra sao đến hạn hán ở ĐBSH?
   Biến đổi khí hậu làm tăng nhiệt độ trung bình, giảm lượng mưa mùa mưa và kéo dài mùa khô, làm tăng tần suất và cường độ hạn hán. Mực nước biển dâng cũng ảnh hưởng đến xâm nhập mặn, làm giảm nguồn nước ngọt.

5. Giải pháp nào hiệu quả để giảm thiểu tác động của hạn hán?
   Các giải pháp bao gồm tăng cường giám sát và dự báo hạn hán, điều chỉnh vận hành hồ chứa, áp dụng tưới tiết kiệm nước, bảo vệ và trồng rừng đầu nguồn, nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý tổng hợp tài nguyên nước.

Kết luận

• Hạn hán vùng Đồng bằng sông Hồng ngày càng nghiêm trọng, ảnh hưởng lớn đến sản xuất nông nghiệp và đời sống dân cư.
• Dòng chảy mùa kiệt giảm mạnh do biến đổi khí hậu và vận hành hồ chứa thủy điện, làm thiếu hụt nguồn nước hạ du.
• Chỉ số hạn MI và Khạn là công cụ hiệu quả để đánh giá và dự báo hạn hán trong vùng.
• Cần triển khai các giải pháp đồng bộ về giám sát, quản lý nguồn nước và tưới tiêu để giảm thiểu thiệt hại do hạn hán.
• Nghiên cứu đề xuất các bước tiếp theo trong 5 năm tới nhằm hoàn thiện hệ thống cảnh báo và nâng cao khả năng chống chịu của vùng trước hạn hán.

Call-to-action: Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng cần phối hợp chặt chẽ để áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, góp phần phát triển bền vững vùng Đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề hạ thấp mực nước trên sông Hồng. Đề tài cấp Nhà nước: “Nghiên cứu ứng dụng các giải pháp KHCN phòng chống hạn hán phục vụ phát triển nông nghiệp bền vững ở các tỉnh miền Trung”, 2007 - 2009 do TS. Lê Trung Tuân Viện Nước, Tưới tiêu và Môi trường, Viện Khoa học Thuỷ lợi Việt Nam làm chủ nhiệm, với mục tiêu nghiên cứu ứng dụng các giải pháp phòng chống hạn cho các tỉnh miền Trung. Các giải pháp đề xuất ứng dụng được chia thành 3 nhóm: (i) Thu trữ nước, bảo vệ đất và giữ ẩm; (ii) Quản lý vận hành công trình thuỷ lợi trong điều kiện hạn hán, chế độ tưới và (iii) Kỹ thuật tưới tiết kiệm nước.

Đề tài cấp Nhà nước:“Nghiên cứu dự báo hạn hán vùng Nam Trung Bộ và Tây Nguyên và xây dựng các giải pháp phòng chống”, mã số KC.22, thực hiện năm 2003 - 2005, do PGS. Nguyễn Quang Kim, trường Đại học thủy lợi (cơ sở 2) làm chủ nhiệm đã nghiên cứu hiện trạng hạn hán, thiết lập cơ sở khoa học cho quy trình dự báo hạn, cơ sở dữ liệu khu vực nghiên cứu để lập trình các phần mềm tính toán chỉ số hạn và phần mềm dự báo hạn khí tượng và thủy văn. Việc dự báo hạn được dựa trên nguyên tắc phân tích mối tương quan giữa các yếu tố khí hậu, các hoạt động ENSO và các điều kiện thực tế vùng nghiên cứu. Đề tài cấp Nhà nước:“Nghiên cứu xây dựng giải pháp tổng thể sử dụng hợp lý các dải cát ven biển miền Trung từ Quảng Bình - Bình Thuận”, mã số KC-08- 21 do Viện Địa lý thực hiện năm 2003 - 2005, chủ nhiệm TS.

Nội dung chính của đề tài là nghiên cứu tìm ra các giải pháp tổng thể bao gồm sự kết hợp của 4 hợp phần (giải pháp quy hoạch; giải pháp khoa học kỹ thuật; giải pháp tăng cường quản lý môi trường; giải pháp về chính sách) sử dụng dải cát ven biển miền Trung, trên cơ sở phân vùng sinh thái vùng cát ven biển và quy hoạch các ngành nghề cũng như việc đánh giá nguồn nước, các nguồn tài nguyên liên quan kết hợp với các kiến nghị về tăng cường cơ chế chính sách để đưa ra giải pháp tốt nhất. Dự án “Xây dựng bản đồ hạn hán và mức độ thiếu nước sinh hoạt ở Nam Trung bộ và Tây Nguyên” do PGS. Trần Thục (Viện Khoa học Khí tượng, 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Thủy văn và Môi trường) làm chủ nhiệm, thực hiện trong ba năm, từ 2005 - 2008, đã đánh giá được mức độ hạn hán và thiếu nước sinh hoạt ở 9 tỉnh Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Trên cơ sở đó đã xây dựng được bản đồ hạn hán thiếu nước sinh hoạt trong vùng nghiên cứu.

Tuy nhiên, ở đây cũng chỉ xét đến hạn khí tượng, hạn thủy văn và hạn nông nghiệp. Đề tài “Nghiên cứu và xây dựng công nghệ dự báo và cảnh báo sớm hạn hán ở Việt Nam” dược Viện Khoa học Khí tượng, Thủy văn và Môi trường thực hiện từ năm 2005 – 2007, chủ nhiệm TS. Nguyễn Văn Thắng đã đánh giá được mức độ hạn hán ở các vùng khí hậu và chọn được các chỉ tiêu xác định hạn hán phù hợp với từng vùng khí hậu ở Việt Nam, đồng thời xây dựng được công nghệ dự báo và cảnh báo sớm hạn hán cho các vùng khí hậu ở Việt Nam bằng các số liệu khí tượng thuỷ văn và các tư liệu viễn thám để phục vụ phát triển kinh tế xã hội, trọng tâm là sản xuất nông nghiệp và quản lý tài nguyên nước trong cả nước. Đề tài cấp Nhà nước: “Nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn điều hành cấp nước cho mùa kiệt đồng bằng sông Hồng” do GS.

Lê Kim Truyền là chủ nhiệm, được hoàn thành năm 2008 với mục tiêu đề xuất được cơ sở khoa học để điều hành cấp nước và phân phối nước cho toàn mùa kiệt và những năm hạn và đề xuất được quy trình vận hành các hồ chứa phục vụ phát điện và cấp nước trong thời kỳ mùa kiệt trên hệ thống sông Hồng. Tuy nhiên, đề tài mới xác định được các phương án điều tiết hồ chứa và điều hành các công trình lấy nước chính ở hạ du đồng bằng sông Hồng theo mô hình nước đến của các năm 2004, 2005 và năm có tần suất P = 85% Đề tài độc lập cấp Nhà nước: "Nghiên cứu giải pháp công trình điều tiết nước trên hệ thống sông Hồng mùa kiệt phục vụ phát triển kinh tế vùng đồng bằng Bắc Bộ" do Viện Thủy Công, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, chủ nhiệm PGS. Trần Đình Hòa (2007 - 2010): Với nhiệm vụ và mục tiêu là xây dựng công trình ngăn sông Hồng sẽ là một tổ hợp bao gồm nhiều hạng mục công trình, như: Ðập dâng nước, âu thuyền, các công trình nối tiếp hai bên bờ, các thiết bị quan trắc và điều hành hệ thống. Mấy năm qua, khi mùa khô đến, ngoài lưu lượng nước đã xả qua tua-bin theo kế hoạch phát điện, hồ Hòa Bình thường xuyên phải xả bổ sung nguồn nước xấp xỉ 1.200 m3/s để duy trì dòng chảy, nâng mực nước sông Hồng lên cao, nhằm đảm bảo cấp nước để sản xuất lúa ở đồng bằng Bắc Bộ.

Tuy 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nhiên, lượng nước được sử dụng đối với ngành nông nghiệp thực tế chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ, phần còn lại chảy ra biển. Đề tài KHCN trọng điểm cấp Nhà nước, KC 08-23/06-10: “Nghiên cứu cơ sở khoa học quản lý hạn hán và sa mạc hóa để xây dựng hệ thống quản lý, đề xuất các giải pháp chiến lược và tổng thể giảm thiểu tác hại: nghiên cứu điển hình cho đồng bằng sông Hồng và Nam Trung Bộ” do Viện Địa Lý, Viện KH&CNVN thực hiện 2008 - 2010, chủ nhiệm TS. Nguyễn Lập Dân, đã xây dựng hệ thống quản lý hạn hán vùng đồng bằng sông Hồng và hệ thống quản lý sa mạc hoá vùng Nam Trung Bộ và đề xuất các giải pháp chiến lược và tổng thể quản lý hạn Quốc Gia, phòng ngừa, ngăn chặn và phục hồi các vùng hoang mạc hóa, sa mạc hoá, sử dụng hiệu quả tài nguyên nước góp phần ổn định sản xuất, phát triển bền vững KT - XH. Hầu hết các công trình nghiên cứu từ trước tới nay ở nước ta về hạn hán trên toàn lãnh thổ Việt Nam nói chung và khu vực đồng bằng sông Hồng nói riêng phần lớn tập trung lĩnh vực quy hoạch, nhưng đều là các quy hoạch đơn ngành chưa đảm bảo đầy đủ yêu cầu về mặt tổng hợp.

Điều này còn thể hiện rõ qua chức năng, nhiệm vụ của ban Quản lý quy hoạch lưu vực sông Hồng (trực thuộc Bộ NN&PTNT), tập trung chủ yếu trong công tác quản lý quy hoạch và sử dụng, bảo vệ nguồn nước có hiệu quả và xây dựng chiến lược phát triển thủy lợi trong giai đoạn 2010 – 2020. Để giảm nhẹ thiệt hại do hạn hán gây ra, chúng ta đã thực thi các giải pháp công trình, phi công trình, các giải pháp về chính sách, tổ chức, thể chế và xã hội. Tuy nhiên, trước tác động của biến đổi khí hậu, mặc dù tổng lượng mưa năm chỉ thay đổi không đáng kể, nhưng sự phân bố theo không gian và thời gian lại thay đổi rất lớn, mùa khô sẽ dài hơn trong khi mùa mưa ngắn lại và tập trung vào những trận mưa cường độ lớn hơn vì vậy hạn hán đều có nguy cơ cao hơn. Bên cạnh đó, những thay đổi với tốc độ nhanh về kinh tế, xã hội và môi trường, những thách thức trước hạn hán ngày càng gay gắt.

Những thách thức nêu trên đang là nguy cơ mất cân bằng cung - cầu về nguồn nước. Nguy cơ thiếu nước, hạn hán, nhất là trong mùa khô ở toàn lãnh thổ Việt nam nói chung và ở khu vực đồng bằng sông nói riêng đang diễn biến gay gắt. Vì vậy, việc đánh giá thực trạng hạn hán và xác định các chỉ số hạn phù hợp cho khu vực ĐBSH nhằm dự báo nguy cơ hạn hán ở đây trong tương lai là hết sức cần thiết, mang ý nghĩa thực tế cao nhằm giảm thiểu nguy cơ 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hạn hán và thiệt hại do hạn hán gây ra, phục vụ ngày càng hiệu quả hơn cho sản xuất, đời sống và môi trường. 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƯƠNG 2 HIỆN TRẠNG HẠN HÁN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG 2.

Điều kiện tự nhiên, KT-XH vùng ĐBSH 2. Điều kiện tự nhiên 2. Vị trí địa lý Vùng ĐBSH nằm ở phía Bắc Việt Nam, có tọa độ địa lý trong khoảng từ 20000' đến 21080' vĩ độ Bắc và từ 105030' đến 107000' kinh độ Đông, phía Đông giáp biển Đông, phía Tây giáp các tỉnh Hoà Bình và Phú Thọ, phía Nam giáp tỉnh Thanh Hoá, phía Bắc giáp các tỉnh Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Giang và Quảng Ninh. Gồm 10 tỉnh, Thành phố là: Hà Nội, Hải Phòng, Vĩnh Phúc, Hải Dương, Bắc Ninh, Hưng Yên, Nam Định, Thái Bình, Hà Nam, Ninh Bình với diện tích tự nhiên 14822,5 km2.

Đây là vùng châu thổ có địa hình đồi núi bao quanh ở cả ba hướng Bắc – Tây và Nam, riêng phần phía Đông giáp với biển Đông là vùng đất được mở rộng ra như đáy của một tam giác với độ dài khoảng 130 km, có nhiều cửa sông lớn và vịnh biển kín (hình 2. Vị trí của vùng là nơi hội tụ đầu mối giao lưu phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội từ lâu đời của Việt Nam; với trung tâm là Thủ đô Hà Nội thông qua hệ thống đường bộ, đường sắt, đường biển và đường hàng không, tỏa đi khắp các miền, các vùng lãnh thổ trong cả nước, với các nước trong khu vực và trên thế giới. Vùng ĐBSH nằm trong khu vực KT-XH phát triển nhanh và năng động của cả nước, do đó có điều kiện tiếp thu, thừa hưởng lợi thế này trong quá trình xây dựng và phát triển. 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 Bản đồ vị trí vùng Đồng bằng sông Hồng 2.

Địa hình, địa mạo Địa hình của vùng có hướng thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam, độ cao trung bình từ 0,4 m đến 12 m so với mặt nước biển. Toàn vùng có thể chia thành 4 dạng địa hình tương đối: vùng núi, vùng trung du, vùng đồng bằng và vùng ven biển. Vùng đồng bằng và ven biển có địa hình tương đối bằng phẳng, tuy nhiên ở mức độ chi tiết thì địa hình chia cắt khá phức tạp, điển hình là sự chênh lệch về độ cao và chia ô ở trung tâm vùng và ven biển (vùng Đồng bằng và Duyên hải).