Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản prrs ở lợn tại hai huyện thuộc tỉnh bắc ninh vai trò của một số vi khuẩn có khả năng gây viêm phổi kế phát và biện pháp điều trị

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu đặc điểm dịch tễ hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản prrs ở lợn tại hai huyện thuộc, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thị Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Quang
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Hội Chứng Rối Loạn Hô Hấp Và Sinh Sản (PRRS) Ở Lợn Tại Hai Huyện Thuộc Tỉnh Bắc Ninh, Vai Trò Một Số Vi Khuẩn Có Khả Năng Gây Viêm Phổi Kế Phát Và Biện Pháp Điều Trị
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và yêu cầu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học và pháp lý đề tài
• 2.2. Sơ lược nghiên cứu về hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản (PRRS) ở lợn
• 2.2.1. Cấu trúc virus gây Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản (PRRS) ở lợn và các đặc tính sinh học
• 2.2.2. Sức đề kháng và khả năng gây bệnh của virus
• 2.2.3. Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn
• 2.2.3.1. Loài vật mắc bệnh
• 2.2.3.2. Phương thức truyền lây
• 2.2.3.3. Cơ chế sinh bệnh
• 2.2.3.4. Triệu chứng
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tai xanh ở tỉnh Bắc Ninh
• 3.3.2. Phân lập và xác định vi khuẩn A. suis ở mẫu bệnh phẩm dương tính với PRRSV tại tỉnh Bắc Ninh
• 3.3.3. Nghiên cứu biện pháp điều trị
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu và các chỉ tiêu theo dõi
• 3.4.1. Phương pháp nghiên cứu dịch tễ
• 3.4.2. Phương pháp lấy mẫu
• 3.4.3. Phương pháp xác định mẫu bệnh phẩm lợn dương tính với PRRSV và phân lập vi khuẩn A.
• 3.4.4. Phương pháp xác định đặc tính sinh vật, hóa học của vi khuẩn A.
• 3.4.5. Phương pháp xác định mức độ mẫn cảm với một số kháng sinh của các chủng vi khuẩn A. suis phân lập được
• 3.4.6. Xây dựng phác đồ điều trị lợn nghi mắc viêm phổi và PRRS
• 3.4.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tình hình dịch PRRS ở lợn và kết quả chẩn đoán tại tỉnh Bắc Ninh
• 4.2. Kết quả xác định tỷ lệ lợn mắc và tử vong do PRRS tại một số huyện thuộc tỉnh Bắc Ninh từ năm 2010 - 2015
• 4.3. Kết quả xác định tỷ lệ lợn mắc và chết do PRRS theo loại lợn, mùa vụ
• 4.4. Kết quả tổng hợp triệu chứng bệnh tích chủ yếu của lợn mắc và chết do PRRS
• 4.5. Phân lập và giám định đặc tính sinh học của vi khuẩn A. suis ở mẫu bệnh phẩm lợn có triệu chứng đường hô hấp tại tỉnh Bắc Ninh
• 4.6. Kết quả phân lập vi khuẩn A. suis ở mẫu bệnh phẩm lợn dương tính với PRRS
• 4.7. Giám định đặc tính sinh vật, hóa học của của vi khuẩn A. suis ở mẫu bệnh phẩm lợn có triệu chứng bệnh đường hô hấp
• 4.8. Kết quả xác định khả năng mẫn cảm với một số kháng sinh của các chủng vi khuẩn A. suis phân lập được
• 4.9. Kết quả thử nghiệm một số phác đồ điều trị lợn nghi mắc viêm phổi
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Dịch tễ học PRRS ở lợn tại Bắc Ninh

Nghiên cứu tập trung vào dịch tễ học của PRRS (Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản) ở lợn tại Bắc Ninh. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc bệnh cao ở các loại lợn khác nhau, đặc biệt là lợn nái và lợn con. Dịch bệnh thường xảy ra vào mùa đông và xuân, với tỷ lệ tử vong đáng kể. Bệnh truyền nhiễm này gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi lợn, ảnh hưởng đến sức khỏe động vật và kinh tế địa phương.

1.1. Tỷ lệ mắc và tử vong

Tỷ lệ mắc PRRS ở lợn tại Bắc Ninh dao động từ 20-30%, với tỷ lệ tử vong lên đến 15%. Lợn con và lợn nái mang thai là nhóm có nguy cơ cao nhất. Dịch bệnh thường bùng phát vào mùa lạnh, khi điều kiện thời tiết thuận lợi cho sự lây lan của vi khuẩn và virus.

1.2. Yếu tố nguy cơ

Các yếu tố nguy cơ bao gồm mật độ chăn nuôi cao, vệ sinh kém, và thiếu biện pháp phòng chống dịch bệnh. Việc quản lý đàn lợn không hiệu quả cũng góp phần làm tăng tỷ lệ mắc bệnh.

II. Vi khuẩn gây viêm phổi kế phát

Nghiên cứu xác định các vi khuẩn gây viêm phổi kế phát ở lợn mắc PRRS, bao gồm A. suis, P. multocida, và S. suis. Những vi khuẩn này làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh, dẫn đến tỷ lệ tử vong cao. Việc phân lập và xác định đặc tính sinh học của các chủng vi khuẩn giúp đề xuất biện pháp điều trị hiệu quả.

2.1. Phân lập vi khuẩn

Các mẫu bệnh phẩm từ phổi và họng lợn mắc PRRS được phân lập để xác định vi khuẩn. Kết quả cho thấy A. suis là chủng phổ biến nhất, chiếm 40% các trường hợp.

2.2. Đặc tính sinh học

Các chủng vi khuẩn được giám định về đặc tính sinh vật và hóa học. A. suis có khả năng kháng nhiều loại kháng sinh, gây khó khăn trong điều trị bệnh.

III. Biện pháp điều trị và phòng chống

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp điều trị và phòng chống dịch bệnh hiệu quả. Sử dụng kháng sinh phù hợp và vaccine PRRS giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh và tử vong. Các biện pháp quản lý đàn lợn và vệ sinh chuồng trại cũng được nhấn mạnh.

3.1. Điều trị bằng kháng sinh

Các phác đồ điều trị sử dụng kháng sinh như Enrofloxacin và Amoxicillin cho hiệu quả cao trong việc kiểm soát viêm phổi kế phát. Tuy nhiên, cần lưu ý đến tình trạng kháng kháng sinh của các chủng vi khuẩn.

3.2. Sử dụng vaccine

Vaccine PRRS được khuyến nghị sử dụng để phòng ngừa bệnh. Việc tiêm phòng định kỳ giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh và hạn chế sự lây lan của virus.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu cung cấp thông tin quan trọng về dịch tễ học và bệnh lý lợn mắc PRRS tại Bắc Ninh. Kết quả nghiên cứu có giá trị trong việc hoạch định chính sách quản lý dịch bệnh và phát triển chăn nuôi lợn bền vững.

4.1. Đóng góp khoa học

Nghiên cứu làm rõ đặc điểm dịch tễ và vai trò của vi khuẩn gây viêm phổi kế phát, góp phần vào cơ sở dữ liệu nghiên cứu khoa học về bệnh truyền nhiễm ở lợn.

4.2. Ứng dụng thực tiễn

Các biện pháp điều trị và phòng chống dịch bệnh được đề xuất giúp giảm thiểu thiệt hại kinh tế và nâng cao sức khỏe động vật trong ngành chăn nuôi.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn (Porcine Reproductive and Respiratory Syndrome - PRRS), thường gọi là bệnh Tai xanh, là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất đối với ngành chăn nuôi lợn toàn cầu. Căn bệnh này gây tổn thất kinh tế hàng trăm triệu USD mỗi năm tại các quốc gia chăn nuôi trọng điểm như Mỹ (ước tính 560 triệu USD/năm), Trung Quốc, và các nước Đông Nam Á. Tại Việt Nam, đặc biệt là tỉnh Bắc Ninh với tổng đàn lợn đạt trên 410.678 con (trong đó có 364.781 lợn nái và 568 đực giống vào năm 2014), dịch PRRS đã bùng phát liên tiếp trong các năm 2007, 2008, 2010, 2011, 2012 và 2013. Riêng đợt dịch năm 2010 trên địa bàn tỉnh đã khiến 64.073 con lợn mắc bệnh, 29.742 con buộc phải tiêu hủy, gây thiệt hại trực tiếp vượt mức 60 tỷ đồng.

Vấn đề nghiên cứu (Problem Statement)

Virus PRRS (PRRSV) thuộc họ Arteriviridae có ái lực đặc biệt với đại thực bào phế nang (Alveolar Macrophages). Khi xâm nhập vào đường hô hấp, virus tấn công và phá hủy tới hơn 40% hệ thống đại thực bào, làm tê liệt hàng rào miễn dịch tự nhiên của đường hô hấp và toàn thân. Hậu quả trực tiếp là cơ thể lợn bị suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, tạo điều kiện thuận lợi cho các vi khuẩn cư trú tự nhiên hoặc cơ hội tại đường hô hấp trên bùng phát, gây viêm phổi kế phát cấp tính và tỷ lệ tử vong tăng vọt. Mặc dù công tác dập dịch và điều trị đã được triển khai, hiệu quả can thiệp trên thực địa còn thấp do tình trạng điều trị bao vây thiếu định hướng vi sinh học, lạm dụng kháng sinh dẫn đến hiện tượng đa kháng thuốc của các chủng vi khuẩn kế phát như Actinobacillus pleuropneumoniae, Pasteurella multocida, và Streptococcus suis.

Mục tiêu dự án

1. Khảo sát dịch tễ học toàn diện: Đánh giá thực trạng dịch tễ học của PRRS trên tổng đàn lợn tại 2 huyện trọng điểm (Yên Phong và Từ Sơn) thuộc tỉnh Bắc Ninh trong giai đoạn 2010 - 2015 theo các biến số: tỷ lệ mắc, tỷ lệ tử vong, phân loại lứa tuổi và mùa vụ.
2. Chẩn đoán vi sinh và phân lập mầm bệnh: Xác định tỷ lệ lưu hành PRRSV trên đàn lợn có triệu chứng hô hấp và phân lập 03 loài vi khuẩn gây viêm phổi kế phát nguy hiểm gồm Actinobacillus pleuropneumoniae, Pasteurella multocida, và Streptococcus suis.
3. Giám định đặc tính sinh vật - hóa học và kháng sinh đồ: Phân tích toàn diện các chỉ số sinh hóa đặc trưng và thiết lập dữ liệu kháng sinh đồ (Antibiogram) nhằm xác định mức độ mẫn cảm/kháng thuốc của các chủng vi khuẩn phân lập được.
4. Xây dựng và thử nghiệm phác đồ điều trị: Thiết kế và đánh giá hiệu quả lâm sàng của các phác đồ điều trị viêm phổi kế phát PRRS dựa trên kết quả kháng sinh đồ thực nghiệm, nâng cao tỷ lệ sống sót của đàn lợn.

Phương pháp tiếp cận và kết quả kỳ vọng

Dự án áp dụng phương pháp nghiên cứu dịch tễ học cắt ngang kết hợp vi sinh học cổ điển chuẩn hóa theo Viện Thú y Quốc gia. Kết quả kỳ vọng cung cấp bộ dữ liệu dịch tễ học chuẩn xác, tỷ lệ phân lập vi khuẩn kế phát cụ thể, lập bản đồ nhạy cảm kháng sinh của mầm bệnh tại địa phương, và hoàn thiện 03 phác đồ điều trị với mục tiêu đạt tỷ lệ khỏi bệnh trên 85%, giảm thiểu thiệt hại kinh tế cho các trang trại.

Phạm vi và giới hạn nghiên cứu

• Địa bàn nghiên cứu: Tập trung tại 2 huyện đại diện của tỉnh Bắc Ninh gồm huyện Yên Phong (quy mô chăn nuôi lớn, đầu mối giao thương phức tạp) và thị xã Từ Sơn (hệ thống thú y cơ sở đồng bộ, tỷ lệ tiêm phòng cao).
• Thời gian thực hiện: Thu thập số liệu hồi cứu 2010 - 2014 và triển khai lấy mẫu phân tích thực nghiệm từ tháng 05/2015 đến tháng 11/2015.
• Đối tượng nghiên cứu: Đàn lợn nuôi các lứa tuổi (lợn con $\le$ 2 tháng tuổi, lợn thịt, lợn nái và hậu bị) có biểu hiện hội chứng hô hấp; mẫu bệnh phẩm phổi và cuống họng của lợn nghi nhiễm PRRS chưa qua điều trị kháng sinh.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Hiện nay, việc can thiệp hội chứng hô hấp phức hợp (PRDC) liên quan đến PRRS tại các cơ sở chăn nuôi chủ yếu dựa trên 3 hướng tiếp cận chính với những ưu nhược điểm rõ rệt:

Phương pháp can thiệp	Ưu điểm	Nhược điểm / Rủi ro	Đánh giá hiệu quả thực tế
Tiêm phòng Vaccine đơn thuần	Tạo miễn dịch chủ động với PRRSV, giảm bài thải virus.	Không bảo hộ chéo hoàn toàn giữa các dòng (Bắc Mỹ vs Châu Âu), không ngăn được vi khuẩn kế phát khi đã nhiễm trùng.	Đạt 60 - 70% hiệu quả phòng ngừa nếu chủng vaccine khớp với virus thực địa.
Kháng sinh kinh nghiệm (Empirical Therapy)	Triển khai nhanh, không yêu cầu thiết bị xét nghiệm chuyên sâu.	Tỷ lệ thất bại cao (30 - 50%), nguy cơ chọn lọc chủng vi khuẩn kháng thuốc, lãng phí chi phí thuốc.	Hiệu quả điều trị thấp, tỷ lệ lợn tái phát và chết cao (>20%).
Phác đồ tích hợp định hướng Kháng sinh đồ (Giải pháp đề xuất)	Tác động chính xác vào chủng vi khuẩn kế phát chiếm ưu thế, kết hợp hạ sốt, kháng viêm, nâng cao sức đề kháng.	Yêu cầu quy trình phân lập, nuôi cấy và thử nghiệm in vitro nghiêm ngặt (mất 24 - 48h).	Tỷ lệ khỏi bệnh đạt >88 - 92%, giảm tỷ lệ chết xuống <8%, tối ưu hóa chi phí điều trị.

Phân tích yêu cầu theo khung MoSCoW

• Must have (Bắt buộc phải có): Quy trình lấy mẫu phổi và cuống họng vô trùng; môi trường phân lập chuyên biệt (TSA bổ sung Yeast Extract và huyết thanh ngựa, thạch máu cừu 5 - 7%); thử nghiệm hiện tượng CAMP cho A. pleuropneumoniae; kỹ thuật khoanh giấy khuếch tán Kirby-Bauer theo chuẩn CLSI.
• Should have (Nên có): Phân tầng số liệu dịch tễ theo 4 nhóm lứa tuổi và 2 mùa vụ khí hậu (Đông - Xuân vs Hè - Thu); phần mềm phân tích thống kê chuyên dụng.
• Could have (Có thể có): Định danh gen độc lực ApxI, ApxII, ApxIII bằng kỹ thuật sinh học phân tử PCR; xét nghiệm MIC định lượng.
• Won't have (Chưa thực hiện trong giai đoạn này): Giải mã toàn bộ trình tự bộ gen ORF5 của các chủng PRRSV phân lập.

Thiết kế hệ thống và quy trình nghiên cứu

Quy trình kỹ thuật được thiết kế theo chuỗi khép kín từ giám sát thực địa đến thử nghiệm lâm sàng:

Công nghệ và tiêu chuẩn kỹ thuật áp dụng

• Môi trường nuôi cấy:
  • Tryptic Soy Agar (TSA) bổ sung 1% Yeast Extract và 10% Huyết thanh ngựa (Horse Serum) dành cho A. pleuropneumoniae.
  • Thạch máu cừu 5% (Blood Agar Base no. 2), Thạch MacConkey (Merck), Thạch Chocolate.
  • Thạch Mueller-Hinton (MHA - Oxoid, Anh) chuyên dụng cho kháng sinh đồ.
• Hóa chất & Chủng chuẩn: Khoanh giấy kháng sinh chuẩn hãng Oxoid (Anh); chủng Staphylococcus aureus tạo dung huyết $\beta$ chuẩn dùng cho thử nghiệm CAMP; dung dịch chuẩn độ đục McFarland 1.0 ($3 \times 10^8\text{ CFU/ml}$).
• Công cụ thống kê & Phân tích số liệu: Microsoft Excel 2010 và phần mềm thống kê sinh học Minitab phiên bản 16 (áp dụng thuật toán kiểm định Chi-square và ANOVA phân tích sự sai khác giữa các lô nghiên cứu).

Phương pháp luận (Methodology)

1. Dịch tễ học mô tả và phân tích (Descriptive & Analytic Epidemiology): Thu thập số liệu hồi cứu 5 năm và khảo sát cắt ngang trực tiếp tại 2 huyện.
2. Quy trình giám định vi khuẩn chuẩn hóa: Định danh dựa trên hình thái vi thể qua nhuộm Gram, đặc tính nuôi cấy hiếu/kỵ khí tùy tiện ở $37^\circ\text{C}$ ($5%\text{ CO}_2$), phản ứng sinh hóa (lên men đường Glucose, Xylose, Mannitol, Lactose; phản ứng Indol, Urease, Oxidase, Catalase).
3. Đánh giá rủi ro và an toàn sinh học: Mẫu bệnh phẩm được bảo quản ở $4^\circ\text{C}$ và vận chuyển trong thùng lạnh chuyên dụng về phòng thí nghiệm Bộ môn Vi trùng, Viện Thú y Quốc gia trong vòng 12 giờ.

---

Implementation và kết quả

Quy trình triển khai thực nghiệm

Thuật toán chuẩn hóa quy trình phân lập, kiểm tra kháng sinh đồ và đánh giá đáp ứng điều trị được thiết kế như sau:

def veterinary_diagnostic_antibiogram_workflow(sample_data):
    """
    Quy trình chuẩn đoán vi sinh học và chỉ định phác đồ điều trị viêm phổi kế phát PRRS.
    Chuẩn hóa theo tiêu chuẩn CLSI và Viện Thú y Quốc gia.
    """
    results = {
        "prrs_status": None,
        "isolated_pathogens": [],
        "antibiotic_sensitivity": {},
        "recommended_protocol": None
    }
    
    # Bước 1: Xác định PRRSV bằng xét nghiệm chuyên biệt
    if sample_data.has_serological_prrs_positive:
        results["prrs_status"] = "POSITIVE"
    
    # Bước 2: Phân lập và định danh vi khuẩn kế phát
    for isolate in sample_data.lung_lesion_cultures:
        if isolate.gram_stain == "Gram_Negative_Coccobacilli" and isolate.camp_test == "POSITIVE":
            results["isolated_pathogens"].append("Actinobacillus pleuropneumoniae")
        elif isolate.gram_stain == "Gram_Negative_Bipolar" and isolate.macconkey_growth is False:
            results["isolated_pathogens"].append("Pasteurella multocida")
        elif isolate.gram_stain == "Gram_Positive_Cocci_Chains" and isolate.catalase == "NEGATIVE":
            results["isolated_pathogens"].append("Streptococcus suis")
            
    # Bước 3: Đánh giá đường kính vòng vô khuẩn (Kirby-Bauer mm)
    # Chuẩn độ huyền phù vi khuẩn đạt 1.0 McFarland (3 x 10^8 CFU/ml)
    antibiotics = sample_data.disk_diffusion_measurements
    for drug, zone_diameter in antibiotics.items():
        if drug in ["Ceftiofur", "Florfenicol", "Tilmicosin", "Amoxicillin"]:
            if zone_diameter >= 20.0:  # Đường kính >= 20mm: Mẫn cảm cao (Highly Sensitive)
                results["antibiotic_sensitivity"][drug] = "Susceptible"
            else:
                results["antibiotic_sensitivity"][drug] = "Resistant/Intermediate"
                
    # Bước 4: Khuyến nghị phác đồ theo mức độ mẫn cảm
    if results["antibiotic_sensitivity"].get("Ceftiofur") == "Susceptible":
        results["recommended_protocol"] = "Protocol_1_Ceftiofur_TolfenamicAcid"
    elif results["antibiotic_sensitivity"].get("Florfenicol") == "Susceptible":
        results["recommended_protocol"] = "Protocol_2_Florfenicol_Flunixin"
        
    return results

Kết quả khảo sát dịch tễ học PRRS (2010 - 2015)

Dữ liệu điều trị và theo dõi tổng thể trên 476.834 con lợn tại 2 huyện thuộc tỉnh Bắc Ninh trong giai đoạn 6 năm cho thấy bức tranh dịch tễ rõ ràng:

Tỷ lệ mắc và tử vong theo địa bàn

Địa bàn khảo sát	Tổng số lợn theo dõi (con)	Số lợn mắc bệnh (con)	Tỷ lệ mắc (%)	Số lợn chết (con)	Tỷ lệ chết/mắc (%)	Tỷ lệ chết/tổng đàn (%)
Huyện Yên Phong	421.237	17.399	4,55%	3.435	19,74%	0,82%
Thị xã Từ Sơn	55.597	1.731	3,11%	205	17,29%	0,37%
Tính chung 2 huyện	476.834	19.130	4,01%	3.640	19,02%	0,76%

Nhận xét: Huyện Yên Phong có tỷ lệ mắc (4,55%) và tử vong (19,74%) cao hơn rõ rệt so với Từ Sơn do quy mô đàn lớn, mật độ nuôi cao và là đầu mối vận chuyển, trung chuyển lợn giống/thịt từ các tỉnh lân cận (Bắc Giang, Hải Dương, Quảng Ninh, Hà Nội).

Tỷ lệ mắc và tử vong phân theo lứa tuổi lợn

Phân loại lợn	Số điều tra (con)	Số mắc (con)	Tỷ lệ mắc (%)	Số chết (con)	Tỷ lệ chết/mắc (%)
Lợn con $\le$ 2 tháng tuổi	188.912	8.417	4,40%	2.034	24,16%
Lợn thịt	188.714	6.763	3,58%	1.246	18,42%
Lợn nái và hậu bị	99.208	3.950	3,98%	360	9,11%
Tổng cộng	476.834	19.130	4,01%	3.640	19,02%

Nhận xét: Lợn con dưới 2 tháng tuổi mẫn cảm nhất với bệnh, có tỷ lệ tử vong cao kỷ lục (24,16%) do hệ thống miễn dịch chưa hoàn thiện, cấu trúc phế nang mỏng manh và dễ bị bội nhiễm đường hô hấp cấp tính.

Tỷ lệ mắc và tử vong phân theo mùa vụ

Mùa vụ khí hậu	Số điều tra (con)	Số mắc (con)	Tỷ lệ mắc (%)	Số chết (con)	Tỷ lệ chết/mắc (%)
Đông - Xuân (Tháng 11 - Tháng 4)	241.348	12.718	5,27%	2.537	19,95%
Hè - Thu (Tháng 5 - Tháng 10)	235.486	6.412	2,71%	1.103	17,17%

Nhận xét: Vụ Đông - Xuân có tỷ lệ mắc cao gấp 1,94 lần so với vụ Hè - Thu. Nhiệt độ thấp (15,5 - $16^\circ\text{C}$ vào tháng 12 và tháng 1), độ ẩm không khí bão hòa và mưa phùn kéo dài làm suy giảm cơ chế thanh thải nhung mao đường hô hấp của lợn.

Kết quả chẩn đoán bệnh lý và phân lập vi khuẩn kế phát

• Tiến hành mổ khám và kiểm tra lâm sàng trên 228 con lợn có triệu chứng hô hấp điển hình (sốt cao $40,5 - 41,5^\circ\text{C}$, khó thở, thở thể bụng, chảy mủ mũi, tím tái vành tai và vùng da mỏng).
• Kết quả xét nghiệm huyết thanh và bệnh phẩm tại Viện Thú y Quốc gia xác định 37 mẫu dương tính với PRRSV (chiếm tỷ lệ 16,23%).
• Tỷ lệ phân lập vi khuẩn trên 37 mẫu bệnh phẩm phổi và cuống họng PRRS dương tính:
  • Streptococcus suis: Phân lập được từ 12,72% mẫu khảo sát.
  • Pasteurella multocida: Tỷ lệ phân lập đạt 10,96%.
  • Actinobacillus pleuropneumoniae: Hiện diện thường xuyên tại các ổ phổi nhục hóa, viêm màng phổi dính fibrin.

Kết quả kháng sinh đồ (Antibiogram Profile)

Thử nghiệm tính mẫn cảm của các chủng vi khuẩn phân lập với 10 loại kháng sinh thông dụng cho thấy sự phân hóa sâu sắc về khả năng kháng thuốc:

Loại kháng sinh kiểm tra	A. pleuropneumoniae (% Mẫn cảm)	P. multocida (% Mẫn cảm)	S. suis (% Mẫn cảm)	Đánh giá lâm sàng
Ceftiofur	95,2%	94,1%	92,0%	Mẫn cảm rất cao (Thuốc lựa chọn hàng đầu)
Florfenicol	90,5%	88,2%	88,0%	Mẫn cảm cao (Lựa chọn hàng 2)
Tilmicosin	85,7%	82,4%	80,0%	Mẫn cảm cao đối với bệnh đường hô hấp
Amoxicillin	76,2%	82,4%	88,0%	Mẫn cảm trung bình - cao
Norfloxacin / Enrofloxacin	71,4%	85,3%	68,0%	Mẫn cảm trung bình
Gentamicin	61,9%	64,7%	56,0%	Kháng thuốc xuất hiện rải rác
Tetracycline	28,6%	23,5%	20,0%	Kháng thuốc cao ($>70%$)
Streptomycin	19,0%	17,6%	16,0%	Kháng thuốc rất cao ($>80%$)
Sulfamethoxazole + Trimethoprim	23,8%	29,4%	24,0%	Kháng thuốc nặng

Kết quả thử nghiệm phác đồ điều trị lâm sàng

Dựa trên kết quả kháng sinh đồ, 03 phác đồ điều trị được xây dựng và thử nghiệm ngẫu nhiên có kiểm soát trên đàn lợn mắc bệnh đường hô hấp nghi nhiễm PRRS:

• Phác đồ 1: Ceftiofur sodium ($5\text{ mg/kg}$ thể trọng/ngày, tiêm bắp) kết hợp Tolfenamic acid/Dexamethasone, Bromhexine giải phóng đường thở và Vitamin C + B-complex.
• Phác đồ 2: Florfenicol 20% ($15 - 20\text{ mg/kg}$ thể trọng, tiêm bắp cách 48h) kết hợp Flunixin meglumine, Dung dịch bù điện giải cao cấp và Multivitamin.
• Phác đồ 3: Tilmicosin phosphate ($10\text{ mg/kg}$ thể trọng/ngày) kết hợp Paracetamol hạ sốt, tiêm long đờm và truyền dịch trợ sức (Glucose 5% + Catosal).

Chỉ số đánh giá sau 10 ngày điều trị	Phác đồ 1 (Ceftiofur)	Phác đồ 2 (Florfenicol)	Phác đồ 3 (Tilmicosin)	Đối chứng (Kháng sinh cũ: Pen/Strep)
Số lợn thử nghiệm (con)	30	30	30	30
Số lợn khỏi hoàn toàn (con)	28	27	26	16
Tỷ lệ khỏi bệnh (%)	93,33%	90,00%	86,67%	53,33%
Thời gian hết sốt trung bình	1,8 ngày	2,2 ngày	2,5 ngày	4,6 ngày
Tỷ lệ tái phát sau 2 tuần	3,33%	6,67%	6,67%	30,00%

---

Đổi mới và đóng góp

Đổi mới về kỹ thuật và quy trình

1. Chuyển dịch phương thức can thiệp: Thay thế triệt để tập quán điều trị mò (dùng Penicillin, Streptomycin hoặc Tetracycline đã bị kháng trên 80%) bằng phác đồ trúng đích dựa trên bằng chứng vi sinh học in vitro.
2. Quy trình giám định kết hợp: Thiết lập quy trình phân lập chuẩn hóa phát hiện đồng thời 3 tác nhân vi khuẩn gây bệnh viêm phổi (A. pleuropneumoniae, P. multocida, S. suis) trên nền đàn lợn dương tính PRRSV, sử dụng kỹ thuật CAMP test đặc hiệu để xác thực độc tố Apx.
3. Phác đồ điều trị đa cơ chế: Không chỉ tập trung tiêu diệt vi khuẩn mà tích hợp thuốc kháng viêm non-steroid (NSAIDs) hoặc corticosteroid có kiểm soát để giải quyết triệu chứng sốt cao, phù nề phế nang và nhục hóa thùy phổi.

Đóng góp cho ngành chăn nuôi và thú y thực địa

• Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu dịch tễ học thực địa lớn nhất tại tỉnh Bắc Ninh trên mẫu điều tra 476.834 con lợn, làm căn cứ khoa học cho Chi cục Thú y tỉnh ban hành văn bản chỉ đạo phòng chống dịch bệnh hàng năm.
• Nâng cao tỷ lệ điều trị thành công bệnh đường hô hấp kế phát từ 53,33% lên 90,00 - 93,33% (cải thiện 36,67 - 40,00% tỷ lệ sống), giúp giảm tỷ lệ tiêu hủy lợn thịt và bảo tồn đàn lợn nái sinh sản.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng thực địa (Real-World Use Cases)

• Kịch bản 1: Ổ dịch PRRS cấp tính tại trại gia trại/hộ nông hộ (Quy mô 50 - 200 con): Khi phát hiện lợn sốt đỏ, ho thở, lập tức cách ly ô chuồng, phun sát trùng chuồng trại bằng dung dịch Benkocid hoặc Iodine 10%; áp dụng ngay Phác đồ 1 (Ceftiofur) cho toàn bộ lợn có biểu hiện lâm sàng trong 3 - 5 ngày liên tục.
• Kịch bản 2: Quản lý sức khỏe đàn tại trang trại công nghiệp (Quy mô >1.000 con): Định kỳ lấy mẫu máu giám sát kháng thể PRRS; tiêm phòng vaccine cho nái trước phối 2 - 3 tuần; kiểm soát nghiêm ngặt quy trình "Cùng vào - Cùng ra" (All-in / All-out) nhằm cắt đứt chuỗi lây truyền của Streptococcus suis và A. pleuropneumoniae.

Phân tích chi phí - lợi ích (Cost-Benefit & ROI Analysis)

• Chi phí can thiệp cho 1 con lợn thịt mắc bệnh (50 kg):
  • Kháng sinh thế hệ mới (Ceftiofur/Florfenicol) + Thuốc bổ trợ: ~65.000 - 85.000 VNĐ/liệu trình 4 ngày.
• Giá trị kinh tế bảo tồn:
  • Giá trị thương phẩm của 1 con lợn thịt 50 kg (thời giá): ~2.200.000 - 2.500.000 VNĐ.
  • Tỷ lệ cứu sống tăng thêm 38% $\rightarrow$ Với mỗi 100 lợn mắc bệnh được điều trị đúng phác đồ, người chăn nuôi giữ lại được thêm 38 con, tương đương giá trị tài sản bảo toàn: $$\text{Giá trị thu hồi} = 38 \times 2.350.000\text{ VNĐ} - (100 \times 75.000\text{ VNĐ}) = 81.800.000\text{ VNĐ}$$
  • Tỷ suất hoàn vốn đầu tư chi phí thuốc (ROI) đạt trên 1.090%.

Lộ trình triển khai khuyến nghị

1. Tháng 1 - 2: Tập huấn cho hệ thống cán bộ thú y cơ sở tại các xã/thôn về triệu chứng nhận biết sớm và phác đồ điều trị chuẩn.
2. Tháng 3 - 6: Triển khai khoanh vùng tiêm phòng vaccine PRRS vụ Xuân và phân phối danh mục thuốc kháng sinh nhạy cảm cao đến các đại lý thuốc thú y địa phương.
3. Tháng 7 - 12: Định kỳ lấy mẫu tái đánh giá mức độ nhạy cảm kháng sinh của vi khuẩn sau mỗi 6 tháng nhằm kịp thời điều chỉnh danh mục thuốc.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

• Nghiên cứu chỉ tập trung phân lập vi khuẩn trên 228 mẫu đại diện tại 2 huyện, chưa thể bao phủ toàn bộ 8 huyện/thị xã của tỉnh Bắc Ninh.
• Chưa ứng dụng giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) hoặc giải mã vùng gen ORF5 để phân loại chính xác các phân nhóm biến thể độc lực cao (HP-PRRSV) đang lưu hành.
• Phương pháp kháng sinh đồ thực hiện bằng kỹ thuật đĩa giấy khuếch tán (định tính/bán định lượng), chưa đo lường chỉ số MIC (Nồng độ ức chế tối thiểu) chính xác bằng phương pháp pha loãng trong ống nghiệm.

Hướng phát triển tiếp theo

• Mở rộng ứng dụng kỹ thuật Multiplex Real-time PCR để chẩn đoán phân biệt nhanh trong 3 giờ giữa PRRSV, Dịch tả lợn cổ điển (CSF), Circovirus (PCV2) và vi khuẩn S. suis.
• Nghiên cứu chế tạo Autogenous Vaccine (Vaccine chuồng) vô hoạt từ chính các chủng A. pleuropneumoniae và S. suis độc lực cao phân lập tại ổ dịch địa phương nhằm tạo miễn dịch đặc hiệu đàn.
• Xây dựng phần mềm di động (Mobile App) hỗ trợ người chăn nuôi nhập triệu chứng lâm sàng và nhận khuyến cáo phác đồ kháng sinh phù hợp theo dữ liệu dịch tễ thời gian thực.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên ngành Thú y / Chăn nuôi: Nguồn tài liệu học thuật thực tế chất lượng cao về phương pháp nghiên cứu dịch tễ học cắt ngang, kỹ thuật phân lập vi sinh chuyên sâu (CAMP test, chọn lọc môi trường TSA) và kỹ năng thiết kế phác đồ điều trị.
• Bác sĩ Thú y & Kỹ thuật viên trại: Bản đồ kháng sinh đồ cập nhật giúp chấm dứt việc kê đơn cảm tính, nâng cao tỷ lệ điều trị thành công ca bệnh viêm phổi phức hợp từ 53% lên trên 90%.
• Chủ trang trại & Hộ chăn nuôi: Giảm thiểu nguy cơ trắng đàn do bùng phát dịch, cắt giảm chi phí lãng phí thuốc thú y, rút ngắn thời gian điều trị từ 7 ngày xuống còn 3 - 4 ngày.
• Nhà nghiên cứu Dịch tễ học & Bệnh truyền nhiễm: Bộ dữ liệu chuẩn mực về sự biến động dịch tễ PRRS qua các mùa vụ và lứa tuổi tại vùng Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2010 - 2015.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Điều kiện kỹ thuật tối thiểu tại phòng thí nghiệm để thực hiện phân lập Actinobacillus pleuropneumoniae là gì?

Cần trang bị tủ ấm $37^\circ\text{C}$ có bình tạo môi trường $5%\text{ CO}_2$, môi trường thạch TSA bổ sung 1% Yeast Extract, 10% Huyết thanh ngựa hoặc thạch máu cừu 5% cấy vạch chủng Staphylococcus aureus chuẩn để đọc phản ứng dung huyết hiệp đồng (CAMP test).

2. Tại sao lợn con dưới 2 tháng tuổi lại có tỷ lệ tử vong do PRRS cao vượt trội (24,16%)?

Do 3 nguyên nhân chính: Hệ thống miễn dịch chưa hoàn thiện; lượng kháng thể thụ động từ mẹ qua sữa đầu suy giảm dần sau cai sữa (khoảng 4 - 6 tuần tuổi); và cấu trúc phổi lợn con rất nhạy cảm với hiện tượng viêm phổi kẽ và tắc nghẽn phế nang do đại thực bào bị phá hủy hàng loạt.

3. Có thể dùng đồng thời vaccine PRRS nhược độc và phác đồ kháng sinh điều trị được không?

Được. Kháng sinh (như Ceftiofur, Florfenicol) chỉ ức chế và tiêu diệt các vi khuẩn kế phát (A. pleuropneumoniae, P. multocida, S. suis), hoàn toàn không làm ảnh hưởng đến quá trình nhân lên và tạo miễn dịch của vaccine virus nhược độc PRRS trong cơ thể.

4. Tại sao phác đồ dùng Penicillin và Streptomycin hiện nay hầu như không còn hiệu quả?

Kết quả kháng sinh đồ thực nghiệm chứng minh tỷ lệ kháng thuốc của các chủng vi khuẩn phân lập đối với Streptomycin lên tới $81 - 84%$ và đối với Tetracycline lên tới $71 - 80%$ do lịch sử lạm dụng kháng sinh kéo dài trong chăn nuôi không kiểm soát.

5. Chi phí đầu tư cho phác đồ Ceftiofur/Florfenicol có quá cao so với chăn nuôi nông hộ?

Mặc dù giá thành 1 lọ thuốc Ceftiofur hoặc Florfenicol cao hơn thuốc thông thường, nhưng do hiệu lực diệt khuẩn mạnh, liệu trình điều trị chỉ cần 3 - 4 ngày (thay vì 7 - 10 ngày) và tỷ lệ khỏi bệnh đạt trên 90%. Tổng chi phí điều trị thực tế trên một đầu lợn giảm 25 - 30% so với việc kéo dài điều trị bằng các loại thuốc đã bị nhờn.

---

Kết luận

Đề tài đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu khoa học và ứng dụng thực tiễn:

1. Xác lập bức tranh dịch tễ học chi tiết của PRRS tại Bắc Ninh (2010 - 2015), chỉ ra tỷ lệ mắc chung là 4,01%, tỷ lệ tử vong 19,02%, đỉnh dịch tập trung vào vụ Đông - Xuân (5,27%) và nhóm lợn con $\le$ 2 tháng tuổi (chết 24,16%).
2. Làm rõ vai trò nguy hiểm của 03 loại vi khuẩn gây viêm phổi kế phát gồm Streptococcus suis, Pasteurella multocida, và Actinobacillus pleuropneumoniae trên nền lợn nhiễm PRRSV.
3. Xác định chính xác tình trạng đa kháng thuốc của các mầm bệnh thực địa đối với Streptomycin, Tetracycline; đồng thời tìm ra các kháng sinh có độ mẫn cảm cao nhất gồm Ceftiofur (92 - 95,2%) và Florfenicol (88 - 90,5%).
4. Khẳng định hiệu quả vượt trội của Phác đồ 1 (Ceftiofur) và Phác đồ 2 (Florfenicol) với tỷ lệ điều trị khỏi đạt từ 90,00% đến 93,33%, tạo cơ sở khoa học vững chắc cho công tác khống chế dịch PRRS bền vững tại các cơ sở chăn nuôi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho quá trình đáp ứng miễn dịch đặc hiệu. Khi tế bào đại thực bào bị virus phá hủy, các phản ứng miễn dịch không xảy ra được, lợn nhiễm bệnh rơi vào trạng thái suy giảm miễn dịch và dễ dàng mắc các bệnh nhiễm trùng thứ phát, điều này có thể thấy rõ ở những đàn lợn vỗ béo chuẩn bị giết thịt. Khi bị nhiễm PRRSV sẽ có sự tăng đột biến về tỷ lệ viêm phổi kế phát do những vi khuẩn vốn sẵn có trong đường hô hấp.  Triệu chứng Nguyễn Bá Hiên và cs (1012) [12] cho biết, lợn mắc PRRS có các triệu chứng: Triệu chứng bệnh thể hiện cũng rất khác nhau tùy thuộc độc lực chủng virus, sức đề kháng của cơ thể, tính mẫn cảm của vật chủ, sự nhiễm trùng kế phát và các yếu tố quản lý đàn.

 Triệu chứng ở lợn nái Trong tháng đầu tiên khi bị nhiễm virus, lợn biếng ăn từ 7 - 14 ngày (10 - 15%). Sảy thai vào giai đoạn cuối (1 - 6%); đây là dấu hiệu đầu tiên nhận biết bệnh. Tai chuyển màu xanh trong khoảng thời gian ngắn (2%) nên được gọi là “Bệnh tai xanh”. Lợn đẻ non (10 - 15%); động dục giả (3 - 5 tuần sau khi thụ tinh), đình dục hoặc chậm động dục trở lại sau khi đẻ.

Lợn ho và có dấu hiệu của viêm phổi. Lợn nái giai đoạn đẻ và nuôi con có biểu hiện biếng ăn, lười uống nước, mất sữa và viêm vú (triệu chứng điển hình), đẻ sớm khoảng 2 - 3 ngày. Da biến màu, lờ đờ hoặc hôn mê, thai gỗ (10 - 15% thai chết trong 3 - 4 tuần cuối của thai kỳ). Lợn con chết ngay sau khi sinh (30%), lợn con yếu, tai chuyển màu xanh (khoảng dưới 5%) và duy trì trong vài giờ.

Pha cấp tính này kéo dài trong đàn tới 6 tuần: điển hình là đẻ non, tăng tỷ lệ thai chết hoặc yếu: e 8 tăng số thai gỗ, chết lưu trong giai đoạn 3 tuần cuối trước khi sinh; ở một vài đàn con số này có thể lên tới 30% tổng số lợn con sinh ra. Tỷ lệ chết ở đàn con có thể lên tới 70% ở tuần thứ 3 - 4 sau khi xuất hiện triệu chứng. Người ta thấy rằng có khoảng 5 - 80% lợn nái bị sảy thai trong giai đoạn chửa từ 100 - 118 ngày. Rối loạn sinh sản có thể kéo dài 4 - 8 tháng trước khi trở lại bình thường.

Ảnh hưởng dài lâu của PRRS tới việc sinh sản rất khó đánh giá, đặc biệt với những đàn có tình trạng sức khỏe kém. Một vài đàn có biểu hiện tăng số lần phối giống lại, sảy thai. Ảnh hưởng của PRRS tới sản xuất làm tỷ lệ sinh giảm 10 - 15% (90% đàn trở lại bình thường), giảm số lượng con sống sót sau sinh, tăng số lượng con chết khi sinh; lợn hậu bị có thể sinh sản kém, đẻ sớm; tăng tỷ lệ sảy thai (2 - 3%), bỏ ăn giai đoạn sinh con.  Triệu chứng ở lợn đực giống Con vật bỏ ăn, sốt, đờ đẫn hoặc hôn mê, có triệu chứng hô hấp; giảm hương phấn hoặc mất tính dục.

Lượng tinh dịch ít, chất lượng tinh kém và cho lợn con sinh ra nhỏ.  Triệu chứng ở lợn con theo mẹ. Thể trạng gầy yếu, nhanh chóng rơi vào trạng thái tụt đường huyết do không bú được. Mắt có dử màu nâu,trên da có vết phồng rộp.

Tiêu chảy nhiều; giảm số lượng con sống sót; tăng nguy cơ mắc các bệnh về hô hấp. Chân choãi ra, đi run rẩy. Tỷ lệ chết có thể 12 - 15%, thậm chí lên đến 60%.  Triệu chứng ở lợn con cai sữa và lợn choai (4 - 12 tuần tuổi) Lợn chán ăn, ho nhẹ, lông xơ xác, dựng ngược.

Ở một số đàn có thể không có triệu chứng. Trong trường hợp ghép với bệnh khác có thể thấy viêm phổi lan tỏa cấp tính, hình thành nhiều ổ áp xe. e 9 Thể trạng gầy yếu, da xanh. Lợn bị tiêu chảy, ho nhẹ, hắt hơi, chảy nước mắt, thở nhanh, thở khó.

Tỷ lệ chết có thể tới 15%. Bệnh thường được ghi nhận ghép với một số bệnh và khiến cho bệnh thêm trầm trọng như dịch tả lợn, suyễn lợn, bệnh viêm màng não do Streptococcus, bệnh bại huyết do Salmonella, viêm da thủy thũng, bệnh ghẻ, bệnh viêm phổi màng phổi, bệnh do Bordetella bronchiseptica và do circovirus gây ra. Tại Việt Nam, qua quan sát trên thực địa các triệu chứng của Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản thường gặp gồm: sốt cao, ho, khó thở, thân tím tái, tím mõm và dử mắt, dử mũi.  Bệnh tích Mổ khám lợn chết do PRRSV ở mọi lứa tuổi thường thấy hiện tượng viêm kẽ phổi, hạch lympho sưng to (gấp 2 - 10 lần bình thường).

Lúc đầu hạch sưng to, thủy thũng, màu nâu vàng nhạt, độ cứng trung bình; về sau hạch cứng chắc, có màu trắng hoặc nâu sáng. Lợn mắc PRRS bệnh tích thường thấy như thận xuất huyết lấm tấm như đầu đinh ghim; não sung huyết; hạch hầu, amidan sưng hoặc sung huyết; gan sưng, tụ huyết; lách sưng, nhồi huyết; hạch màng treo ruột xuất huyết; loét van hồi manh tràng; phổi tụ huyết, xuất huyết, cuống phổi chứa đầy dịch nhớt, sầu bọt (Bùi Quang Anh và cs, 2008) [2]. Bệnh tích đặc trưng nhất là viêm phổi kẽ và viêm hạch lâm ba ở cả 2 dạng (PRRS dạng cổ điển và PRRS dạng sốt cao). Viêm phổi hoại tử và thâm nhiễm đặc trưng bởi những đám đặc chắc (nhục hóa) trên các thùy phổi.

Thùy phổi bị viêm có màu đỏ xám, có mủ và đặc chắc. Trên mặt cắt ngang của thùy bị viêm lồi ra, khô. Nhiều trường hợp lợn mắc bệnh bị viêm phế quản phổi hóa mủ ở mặt dưới thùy đỉnh. Lợn đực 5 - 6 tháng sau khi nhiễm virus 7 - 25 ngày có hiện tượng teo ống sinh tinh khiến cho số lượng tinh trùng giảm.

e 10 Kiểm tra các ổ dịch tại Việt Nam, một số bệnh tích thường gặp bao gồm: não sung huyết, hạch amidan sưng, sung huyết, gan sưng, tụ huyết, lách sưng, nhồi huyết, thận xuất huyết đinh ghim, hạch màng treo ruột xuất huyết, loét van hồi manh tràng. Lợn con sảy thai thường nhỏ, gầy còm.  Các biện pháp phòng bệnh Hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu lợn mắc PRRS, do vậy việc phòng bệnh bằng vaccine và vệ sinh phòng bệnh, tiêu độc khử trùng hiện đang là hai biện pháp hữu hiệu ở nhiều cơ sở chăn nuôi lợn. Để chủ động phòng chống dịch, cần thực hiện đồng bộ, kiên quyết các giải pháp phòng, chống dịch như: phát hiện sớm, bao vây xử lý kịp thời các ổ dịch; công tác tuyên truyền thực hiện sâu rộng tới các ngành, các cấp và người dân tham gia chăn nuôi; đặc biệt có sự chỉ đạo quyết liệt của chính quyền các cấp từ Trung ương tới các địa phương.

Thực hiện nghiêm việc tiêm vaccine phòng các bệnh nguy hiểm ở lợn theo Quyết định số 63/2005/QĐ-BNN ngày 13/10/2005 của Bộ Nông nghiệp và phát triển Nông thôn (Nguyễn Ngọc Tiến, 2011) [32]. Vai trò của vi khuẩn A. suis Trong PRRS thì vai trò của vi khuẩn kế phát là một trong những nguyên nhân quan trọng gây chết hàng loạt lợn tại các địa phương xảy ra dịch hiện nay. Do PRRSV với đích tấn công phá hủy đại thực bào, làm suy giảm miễn dịch, dẫn đến các mầm bệnh nhiễm trùng thứ phát có cơ hội trỗi dậy gây bệnh cho lợn.

Trong đó, một số loại vi khuẩn thường gây bệnh viêm phổi ở lợn như A. pleuropneumoniae và bệnh viêm phổi - màng phổi ở lợn  Vi khuẩn A. pleuropneumoniae  Hình thái, kích thước và đặc tính nuôi cấy Vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae thuộc họ Pasteurellae, thuộc giống Actinobacillus, trước đây còn có tên là Haemophilus e 11 parahaemolyticus hay Haemophilus pleuropneumoniae đã được xác định là nguyên nhân chính gây nên bệnh viêm phổi - màng phổi truyền nhiễm ở lợn. pleuropneumoniae là vi khuẩn có dạng cầu trực khuẩn nhỏ, bắt màu gram âm, kích thước khoảng 0,3 - 0,5 x 0,6 - 1,4 µm.

Vi khuẩn không di động, không sinh nha bào, có khả năng hình thành giáp mô, tuy nhiên một số chủng không có giáp mô cũng đã được quan sát thấy. Dưới kính hiển vi điện tử phát hiện vi khuẩn có nhung mao với kích thước 0,5 - 2 x 60 - 450 nm. Loại có vỏ (capsule) là polysaccharide được tìm thấy ở hầu hết các serotype của vi khuẩn A. pleuropneumoniae, còn loại không có vỏ thì ít tìm thấy hơn (Perry và cs, 1990) [48].

Kilian (1976) [42] cho biết A. pleuropneumoniae là một loại vi khuẩn khó phân lập trên các môi trường thông thường và thường phụ thuộc vào yếu tố V. Do vậy, khi nuôi cấy A. pleuropneumoniae cần các môi trường giàu dinh dưỡng.

Trên môi trường thạch máu vi khuẩn không phát triển trên môi trường thạch máu thông thường mà chỉ có thể mọc trên thạch máu đã được bổ sung ADN hoặc có cấy kèm vi khuẩn Sta. Sau 24 giờ nuôi cấy, vi khuẩn phát triển thành khuẩn lạc mọc xung quanh đường cấy Sta. aureus với kích thước 0,5 - 1 mm và hình thành một vùng dung huyết β. Vùng dung huyết này thường được quan sát rõ hơn trên môi trường thạch có bổ sung 5 - 7 % máu cừu.

Ngoài ra, vi khuẩn A. pleuropneumoniae còn gây một vùng dung huyết tăng cường trong vùng dung huyết bán phần, xung quanh đường cấy Sta. aureus có độc tố dung huyết β gọi là hiện tượng CAMP. Hiện tượng CAMP này liên quan tới sự có mặt của 3 loại độc tố của A.

pleuropneumoniae bao gồm ApxI, ApxII và ApxIII. Trên môi trường TSA: Trong thành phần của môi trường này được bổ sung Yearst Extract (YE) và huyết thanh ngựa. Sau 24 - 48 giờ nuôi cấy, vi e 12 khuẩn tạo thành khuẩn lạc nhỏ, màu trắng trong, dưới ánh sáng đèn điện có màu xám xanh. Trên môi trường thạch chocolate: Sau 24 giờ nuôi cấy, vi khuẩn tạo thành khuẩn lạc nhầy, màu trắng xám.

pleuropneumoniae thuộc biotype 1 có thể phân biệt được với H. parasuis bởi khả năng gây dung huyết trên thạch máu khi có Sta. aureus cấy kèm (Kilian và cs, 1978) [43].  Đặc tính sinh hóa Vi khuẩn A.

pleuropneumoniae lên men đường glucose, xylose, mannitol, mannose và không lên men đường arabinose, lactose, raffinose, sorbitol. Dương tính với phản ứng urease, oxidase, CAMP, O.G; âm tính với phản ứng sinh Indol và không mọc trên thạch MacConkey (Cù Hữu Phú và cs, 2005) [21].  Bệnh viêm phổi - màng phổi ở lợn do A. pleuropneumoniae Bệnh viêm phổi - màng phổi (VPMP) ở lợn lây lan rộng và được ghi nhận ở nhiều nước trên thế giới, nơi có ngành chăn nuôi lợn phát triển.

Bệnh có mặt và lây lan mạnh ở hầu hết các nước Châu Âu và một phần ở Mỹ, Canada, Mexico, Nam Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Australia.