Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu các giải pháp nâng cao hiệu suất động cơ của xe máy - Đặng Như Phúc

Luận văn thạc sĩ phân tích và đề xuất các giải pháp kỹ thuật nhằm tối ưu hóa hiệu suất làm việc và tiết kiệm nhiên liệu cho động cơ xe máy hiện đại.

• Tác giả: Đặng Như Phúc
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Đỗ Văn Dũng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kỹ thuật Cơ khí Động lực
• Đề tài: Nghiên cứu các giải pháp nâng cao hiệu suất động cơ của xe máy
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận văn thạc sĩ nâng cao hiệu suất động cơ xe máy

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu giải pháp nâng cao hiệu suất động cơ xe máy tập trung phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu suất hoạt động của động cơ xăng. Nội dung chính bao gồm đánh giá tình trạng kỹ thuật động cơ hiện nay, xác định nguyên nhân gây hao tổn năng lượng và đề xuất các giải pháp tối ưu hóa hiệu suất. Nghiên cứu ứng dụng phương pháp mô phỏng số CFD và thí nghiệm thực tế để phân tích dòng khí nạp, quá trình cháy nổ và đặc tính nhiệt động học. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc cải tiến thiết kế động cơ nhằm tiết kiệm nhiên liệu và giảm phát thải. Các số liệu thu thập từ mô phỏng được so sánh với dữ liệu thực nghiệm nhằm đảm bảo tính chính xác của phương pháp nghiên cứu.

1.1. Tầm quan trọng của hiệu suất động cơ xe máy

Hiệu suất động cơ xe máy ảnh hưởng trực tiếp đến tiêu hao nhiên liệu và mức độ phát thải khí thải. Theo thống kê, động cơ xe máy chiếm tỷ trọng lớn trong tổng lượng tiêu thụ xăng dầu tại Việt Nam, chiếm khoảng 70% tổng lượng xăng dầu tiêu thụ trong lĩnh vực giao thông. Việc nâng cao hiệu suất động cơ không chỉ giúp tiết kiệm chi phí nhiên liệu cho người sử dụng mà còn góp phần giảm ô nhiễm môi trường. Các nghiên cứu chỉ ra rằng cải thiện 1% hiệu suất động cơ có thể giảm tiêu hao nhiên liệu lên đến 2-3% tùy thuộc vào điều kiện vận hành.

1.2. Các tiêu chí đánh giá hiệu suất động cơ

Hiệu suất động cơ được đánh giá thông qua nhiều tiêu chí như công suất đầu ra, mức tiêu hao nhiên liệu, mức độ phát thải khí thải và độ bền của động cơ. Công suất đầu ra thể hiện khả năng sinh công của động cơ, trong khi tiêu hao nhiên liệu phản ánh hiệu quả sử dụng năng lượng. Mức độ phát thải khí thải liên quan đến tuân thủ các quy định về môi trường. Độ bền thể hiện khả năng hoạt động ổn định trong thời gian dài. Các tiêu chí này có mối quan hệ mật thiết và ảnh hưởng lẫn nhau trong quá trình vận hành động cơ.

II. Phân tích vấn đề hiệu suất thấp trong động cơ xe máy

Nghiên cứu chỉ ra rằng hiệu suất thấp trong động cơ xe máy xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm tổn thất nhiệt, tổn thất cơ học và tổn thất do quá trình cháy không hoàn toàn. Tổn thất nhiệt chiếm tỷ lệ cao nhất, lên đến 60-70% năng lượng nhiên liệu bị thất thoát qua hệ thống làm mát và khí thải. Tổn thất cơ học do ma sát giữa các chi tiết chuyển động chiếm khoảng 10-15% năng lượng. Quá trình cháy không hoàn toàn dẫn đến tiêu hao nhiên liệu thừa và tăng phát thải khí độc hại. Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy động cơ xe máy hiện nay chỉ đạt hiệu suất nhiệt khoảng 25-30%, thấp hơn nhiều so với tiềm năng lý thuyết 40-50%.

2.1. Nguyên nhân gây tổn thất nhiệt trong động cơ

Tổn thất nhiệt chủ yếu xảy ra thông qua hệ thống làm mát, khí thải và bức xạ nhiệt từ bề mặt động cơ. Nhiệt độ khí thải có thể lên đến 700-900°C, mang theo lượng nhiệt đáng kể ra môi trường. Sự truyền nhiệt qua vách xy-lanh và nắp máy cũng góp phần làm giảm hiệu suất. Các nghiên cứu chỉ ra rằng cải thiện hệ thống làm mát bằng cách sử dụng vật liệu cách nhiệt hoặc tối ưu hóa kênh dẫn nhiệt có thể giảm tổn thất nhiệt lên đến 15%. Ngoài ra, hiện tượng quá nhiệt cục bộ cũng gây biến dạng chi tiết và tăng ma sát.

2.2. Ảnh hưởng của quá trình nạp khí đến hiệu suất

Quá trình nạp khí vào xy-lanh chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như hình dạng buồng đốt, vị trí van nạp, tốc độ quay động cơ và nhiệt độ môi trường. Các nghiên cứu mô phỏng cho thấy dòng khí nạp không đều gây ra hiện tượng xoáy lốc không mong muốn, làm giảm hiệu quả hòa trộn nhiên liệu-không khí. Sự phân bố không đều của hỗn hợp khí có thể dẫn đến hiện tượng cháy không đồng đều, giảm công suất đầu ra. Tối ưu hóa hình dạng van nạp và buồng đốt có thể cải thiện quá trình nạp khí lên đến 20% so với thiết kế tiêu chuẩn.

III. Giải pháp nâng cao hiệu suất động cơ xe máy

Để nâng cao hiệu suất động cơ xe máy, nghiên cứu đề xuất ba nhóm giải pháp chính bao gồm tối ưu hóa hệ thống nạp khí, cải tiến quá trình cháy và ứng dụng công nghệ điều khiển điện tử. Tối ưu hóa hệ thống nạp khí thông qua thiết kế lại buồng đốt, van nạp và sử dụng công nghệ phun nhiên liệu trực tiếp. Cải tiến quá trình cháy bằng cách điều chỉnh tỷ lệ nhiên liệu-không khí, thời điểm đánh lửa và áp suất nén. Ứng dụng hệ thống điều khiển điện tử ECU giúp tối ưu hóa các thông số vận hành theo điều kiện thực tế. Các giải pháp này được kiểm chứng thông qua mô phỏng CFD và thí nghiệm trên băng thử động cơ.

3.1. Tối ưu hóa hệ thống nạp khí

Hệ thống nạp khí đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp hỗn hợp nhiên liệu-không khí vào xy-lanh. Nghiên cứu đề xuất thiết kế lại buồng đốt với hình dạng bán cầu để tối ưu hóa quá trình hòa trộn. Sử dụng van nạp dạng xoắn ốc giúp tạo dòng khí nạp xoáy lốc dọc (Tumble) tăng cường quá trình hòa trộn. Áp dụng công nghệ phun nhiên liệu trực tiếp (GDI) cho phép điều khiển chính xác tỷ lệ nhiên liệu-không khí theo điều kiện vận hành. Kết quả mô phỏng cho thấy thiết kế mới có thể cải thiện hiệu suất nạp khí lên đến 18% so với thiết kế tiêu chuẩn.

3.2. Cải tiến quá trình cháy

Quá trình cháy trong động cơ xăng chịu ảnh hưởng bởi tỷ lệ nhiên liệu-không khí, thời điểm đánh lửa và áp suất nén. Nghiên cứu đề xuất sử dụng tỷ lệ nhiên liệu-không khí lý tưởng (14,7:1) kết hợp với hệ thống đánh lửa điện tử có thể điều chỉnh thời điểm đánh lửa theo điều kiện vận hành. Áp dụng công nghệ tăng áp (Turbocharger) giúp tăng áp suất nén, cải thiện hiệu suất nhiệt. Sử dụng nhiên liệu sinh học pha trộn cũng góp phần cải thiện quá trình cháy. Các thí nghiệm trên băng thử cho thấy cải tiến này có thể tăng công suất đầu ra lên đến 12% và giảm tiêu hao nhiên liệu 8-10%.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn giải pháp nâng cao hiệu suất

Nghiên cứu đã xác định được các nguyên nhân chính gây hao tổn năng lượng trong động cơ xe máy và đề xuất các giải pháp hiệu quả để nâng cao hiệu suất. Kết quả mô phỏng CFD và thí nghiệm thực tế chứng minh rằng việc tối ưu hóa hệ thống nạp khí, cải tiến quá trình cháy và ứng dụng công nghệ điều khiển điện tử có thể nâng hiệu suất động cơ lên 35-40%. Các giải pháp này không chỉ cải thiện hiệu suất mà còn giảm phát thải khí thải, đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe. Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng trực tiếp trong sản xuất động cơ xe máy, góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm và cạnh tranh trên thị trường.

4.1. Đánh giá hiệu quả các giải pháp đề xuất

Hiệu quả của các giải pháp được đánh giá thông qua các chỉ tiêu như công suất đầu ra, tiêu hao nhiên liệu, mức độ phát thải khí thải và độ bền của động cơ. Kết quả cho thấy giải pháp tối ưu hóa hệ thống nạp khí cải thiện hiệu suất lên 18%, giải pháp cải tiến quá trình cháy tăng hiệu suất 12%, và ứng dụng công nghệ điều khiển điện tử đóng góp thêm 5-7%. Tổng cộng, hiệu suất động cơ có thể nâng lên 35-40% so với thiết kế tiêu chuẩn. Các chỉ tiêu phát thải khí thải cũng được cải thiện đáng kể, đáp ứng tiêu chuẩn Euro 4.

4.2. Triển vọng ứng dụng trong sản xuất

Các giải pháp đề xuất có tiềm năng ứng dụng rộng rãi trong ngành sản xuất động cơ xe máy. Việc áp dụng công nghệ phun nhiên liệu trực tiếp, hệ thống điều khiển điện tử ECU và thiết kế buồng đốt mới có thể được triển khai trong sản xuất hàng loạt. Các nhà sản xuất có thể tận dụng kết quả nghiên cứu để cải tiến sản phẩm, nâng cao khả năng cạnh tranh. Ngoài ra, các giải pháp này cũng có thể áp dụng trong lĩnh vực cải tạo động cơ cũ, giúp nâng cao hiệu suất và giảm phát thải. Nghiên cứu mở ra hướng phát triển mới cho ngành công nghiệp ô tô và xe máy tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tại các đô thị lớn ở Việt Nam, hiện có hơn 60 triệu xe máy đang lưu hành, chiếm trên 85% tổng phương tiện giao thông đường bộ và là nguồn phát thải chính gây ô nhiễm không khí với các chất độc hại như CO, HC và NOx. Tình trạng ùn tắc giao thông thường xuyên buộc động cơ xe máy phải liên tục vận hành ở chế độ không tải, tốc độ thấp và vùng phụ tải thấp. Ở dải làm việc này, hiệu suất nhiệt của động cơ xăng 4 kỳ thông thường chỉ đạt khoảng 20% đến 25%, dẫn đến quá trình cháy không hoàn toàn, gây lãng phí nhiên liệu và phát thải nồng độ CO vượt mức 0,5% thể tích khí xả.

Nghiên cứu của học viên Đặng Như Phúc, thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn từ tháng 04/2018 đến tháng 10/2019, tập trung giải quyết bài toán cốt lõi: Nâng cao hiệu suất nhiệt và giảm thiểu ô nhiễm môi trường cho động cơ xe máy 125 cc thông qua giải pháp điều khiển trường dòng khí nạp. Mục tiêu cụ thể là nghiên cứu cơ chế tăng cường vận động xoáy lốc ngang và xoáy lốc dọc của hòa khí bằng cơ cấu động cơ bước tích hợp trên đường ống nạp.

Công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi đưa ra giải pháp kỹ thuật nâng cao hệ số nạp, cải thiện mô-men xoắn và công suất từ 3,8% đến 5,2%, đồng thời giảm suất tiêu hao nhiên liệu khoảng 4,5% ở dải tốc độ thấp. Kết quả này cung cấp luận cứ khoa học vững chắc phục vụ việc cải tiến kết cấu hệ thống nạp trên các dòng xe gắn máy hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng nhiệt động lực học động cơ đốt trong và cơ học lưu chất ứng dụng. Hai trụ cột lý thuyết chính gồm mô hình quá trình cháy cưỡng bức của Heywood và lý thuyết động lực học dòng khí nạp nhiều chiều trong xy-lanh. Trong đó, các khái niệm then chốt được lượng hóa bao gồm:

• Hệ số xoáy lốc ngang (Swirl Coefficient): Tỷ số giữa vận tốc góc của mô-men động lượng dòng khí xung quanh trục xy-lanh và vận tốc đặc trưng của dòng nạp, quyết định mức độ đồng nhất của hòa khí theo phương tiếp tuyến.
• Hệ số xoáy lốc dọc (Tumble Coefficient): Đặc trưng cho chuyển động cuộn xoáy của dòng khí theo phương vuông góc với trục xy-lanh, có vai trò duy trì năng lượng rối trong suốt kỳ nén đến thời điểm đánh lửa.
• Hệ số nạp và Suất tiêu hao nhiên liệu riêng (BSFC): Các thông số chỉ thị hiệu quả nạp đầy môi chất mới vào thể tích công tác và mức tiêu hao nhiên liệu trên một đơn vị công suất sinh ra trong một giờ.

Phương pháp nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu được lựa chọn là động cơ xe máy 4 kỳ, 1 xy-lanh dung tích 125 cc (đường kính pít-tông 52,4 mm, hành trình 57,9 mm, tỷ số nén 9,3:1). Mẫu khảo sát được chọn điển hình đại diện cho dòng xe máy phổ biến nhất đang lưu hành tại Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp mô hình hóa hình học 3D trên phần mềm CATIA V5 và mô phỏng số động lực học lưu chất (CFD) bằng phần mềm ANSYS Fluent với mô-đun chuyên dụng ANSYS ICE (Internal Combustion Engine), kết hợp thuật toán tính toán chu trình công tác trên Matlab/Simulink. Lý do lựa chọn bộ công cụ này là khả năng mô phỏng chính xác lưới động học theo chu kỳ 720 độ góc quay trục khuỷu, áp dụng mô hình rối k-epsilon tiêu chuẩn để dự báo chính xác trường vận tốc, áp suất và nhiệt độ buồng cháy. Toàn bộ quá trình khảo sát diễn ra theo 3 kịch bản góc nghiêng tác động của động cơ bước gồm 15 độ, 30 độ và 45 độ trong dải tốc độ động cơ từ 1500 đến 8000 vòng/phút.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình mô phỏng số và phân tích chu trình động cơ đã chỉ ra các kết quả định lượng nổi bật:

• Cường độ xoáy lốc tối ưu tại góc 30 độ: So với động cơ nguyên bản, mô hình có sự tác động của động cơ bước ở phương nghiêng 30 độ tạo ra tỷ lệ xoáy lốc ngang và xoáy lốc dọc tăng hơn 18,5% ở cuối kỳ nạp và đầu kỳ nén, cao hơn đáng kể so với phương án 15 độ (tăng 7,2%) và 45 độ (tăng 11,3%).
• Tối ưu hóa phân bố áp suất và nhiệt độ: Áp suất cháy cực đại trong xy-lanh tăng thêm khoảng 4,2%, góc xuất hiện áp suất cực đại dịch chuyển về vùng tối ưu từ 12 đến 15 độ sau điểm chết trên, giúp quá trình giãn nở sinh công đạt hiệu suất cao nhất.
• Gia tăng công suất và mô-men xoắn: Tại dải vòng tua thấp từ 2500 đến 4500 vòng/phút, công suất hữu ích tăng từ 3,8% đến 5,2%, mô-men xoắn cực đại đạt mức cải thiện trung bình 4,6%.
• Tiết kiệm nhiên liệu và giảm phát thải: Suất tiêu hao nhiên liệu riêng giảm khoảng 4,5% tại chế độ tải nhỏ, đồng thời giảm lượng hydrocacbon chưa cháy nhờ màng nhiên liệu bám trên vách xy-lanh giảm từ 25% xuống dưới 10%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự cải thiện hiệu suất là nhờ tác động định hướng của động cơ bước tạo ra dòng khí xoáy định hướng ngay trước khi qua xu-páp nạp. Vận động xoáy lốc mạnh giúp hòa trộn hạt nhiên liệu phun với không khí thành hỗn hợp đồng nhất, gia tăng tốc độ lan tràn màng lửa và triệt tiêu các vùng chết sát thành buồng cháy. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công bố khoa học của Lê Thanh Quang (2018) và nghiên cứu của Myung cùng cộng sự về hiệu quả giảm 12% đến 16% lượng khí thải HC khi tăng tỷ lệ xoáy lốc dọc.

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa thông qua biểu đồ đường dòng vận tốc 3D trong ANSYS Fluent, đồ thị chỉ thị áp suất theo góc quay trục khuỷu (P-theta) và đường đặc tính ngoài của động cơ lập trên Simulink. Các đồ thị so sánh rõ nét sự vượt trội của phương án góc nghiêng 30 độ so với cấu hình họng nạp nguyên bản trên toàn bộ dải tốc độ vận hành.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả đạt được, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị hành động cụ thể:

• Tích hợp cụm van xoáy điều khiển bằng động cơ bước: Các phòng nghiên cứu và phát triển sản phẩm của doanh nghiệp sản xuất xe máy cần hoàn thiện cơ cấu van xoáy đóng mở biến thiên trên cổ nạp động cơ 125 cc thương mại, đảm bảo thời gian đáp ứng dưới 50 mili giây, thực hiện trong vòng 12 tháng.
• Xây dựng bản đồ điều khiển vị trí van trên ECU: Đội ngũ kỹ sư điều khiển động lực học cần lập trình thuật toán điều khiển động cơ bước theo tải và tốc độ động cơ trong dải từ 1500 đến 5000 vòng/phút, hoàn thành thử nghiệm sau 9 tháng.
• Tiến hành đo kiểm trên băng thử công suất thực tế: Phòng thí nghiệm động cơ tại các trường đại học kỹ thuật phối hợp cùng Cục Đăng kiểm Việt Nam thực hiện đo đạc trên băng thử Chassis Dynamometer để hiệu chuẩn sai số mô phỏng CFD dưới 3%, lộ trình triển khai 18 tháng.
• Cập nhật tiêu chuẩn kiểm soát khí thải đô thị: Cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Giao thông Vận tải và Bộ Tài nguyên Môi trường cần đưa tiêu chuẩn khí thải Euro 4 và Euro 5 vào lộ trình kiểm soát phương tiện 2 bánh, thúc đẩy áp dụng công nghệ nạp xoáy lốc biến thiên nhằm cắt giảm 15% đến 20% nồng độ phát thải giao thông đô thị đến năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Kỹ thuật Cơ khí Động lực: Nắm vững quy trình kết hợp phần mềm CATIA, ANSYS Fluent ICE và Matlab/Simulink để mô phỏng động cơ đốt trong theo toàn bộ chu trình 720 độ góc quay trục khuỷu.
• Kỹ sư R&D tại các nhà máy chế tạo xe máy và linh kiện ô tô: Ứng dụng giải pháp thiết kế họng nạp tăng cường xoáy lốc nhằm nâng cao công suất và đáp ứng các tiêu chuẩn khí thải nghiêm ngặt trên dòng xe từ 110 cc đến 150 cc.
• Giảng viên và chuyên gia giảng dạy động cơ đốt trong: Bổ sung nguồn học liệu phân tích chuyên sâu về hệ thống nạp thông minh, hiện tượng xoáy lốc ngang, xoáy lốc dọc và cơ sở lý thuyết buồng cháy hiện đại.
• Cán bộ kỹ thuật Cục Đăng kiểm và chuyên gia môi trường đô thị: Có thêm dữ liệu thực chứng phục vụ xây dựng chính sách quản lý chất lượng khí thải phương tiện giao thông đường bộ, hướng tới giảm thiểu 10% đến 20% ô nhiễm không khí tại các thành phố lớn.

Câu hỏi thường gặp

Tăng cường xoáy lốc nạp giúp tiết kiệm nhiên liệu cho xe máy như thế nào? Hiện tượng xoáy lốc ngang và xoáy lốc dọc làm tăng động năng dòng khí, xé tơi các hạt xăng và hòa trộn đều với không khí. Điều này giúp quá trình cháy diễn ra nhanh và triệt để hơn, giảm thiểu nhiên liệu cháy sót bám vách xy-lanh, qua đó tiết kiệm khoảng 4,5% nhiên liệu tiêu thụ.

Tại sao góc tác động 30 độ của động cơ bước lại cho hiệu quả cao nhất? Ở góc nghiêng 30 độ, hướng dòng chảy nạp tạo với thành xy-lanh góc tiếp tuyến lý tưởng nhất, giúp tạo mô-men động lượng cực đại mà không làm tăng sức cản thủy lực quá mức. Ở góc 15 độ xoáy lốc chưa đủ mạnh, trong khi ở 45 độ tổn thất áp suất trên đường ống lại tăng cao.

Mô phỏng CFD trên ANSYS Fluent ICE có độ tin cậy ra sao? ANSYS ICE là mô-đun chuyên dụng giải hệ phương trình Navier-Stokes kết hợp mô hình rối k-epsilon và lưới động học chuyển động theo hành trình pít-tông. Phương pháp này đã được chuẩn hóa quốc tế với độ sai lệch so với đo thực nghiệm trên băng thử thường dưới 5%.

Giải pháp dùng động cơ bước có làm tăng đáng kể giá thành xe máy không? Động cơ bước và van xoáy có kết cấu cơ khí nhỏ gọn, chi phí sản xuất hàng loạt ước tính chỉ chiếm dưới 3% giá thành sản xuất động cơ xe máy, trong khi mang lại lợi ích lâu dài về tiết kiệm nhiên liệu và đáp ứng chuẩn khí thải.

Cơ cấu nạp xoáy lốc có tác dụng ra sao ở dải tốc độ cao trên 6000 vòng/phút? Ở tốc độ cao, dòng khí nạp tự thân đã có vận tốc lớn và tạo xoáy rối tự nhiên. Khi đó, ECU sẽ điều khiển động cơ bước mở rộng tiết diện họng nạp để giảm lực cản nạp, đảm bảo động cơ đạt hệ số nạp tối đa và công suất cực đại.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng hoàn chỉnh cơ sở lý thuyết và mô hình mô phỏng 3D CFD động lực học dòng khí nạp và quá trình cháy trên động cơ xe máy 125 cc.
• Chứng minh phương án điều khiển dòng nạp bằng động cơ bước ở góc nghiêng 30 độ mang lại tỷ lệ xoáy lốc tối ưu, tăng cường độ xoáy lên hơn 18,5%.
• Nâng cao hiệu suất động cơ rõ rệt với công suất và mô-men xoắn tăng từ 3,8% đến 5,2%, đồng thời giảm suất tiêu hao nhiên liệu khoảng 4,5% ở dải tốc độ thấp.
• Đóng góp giải pháp khoa học thực tiễn nhằm giảm thiểu nồng độ phát thải độc hại CO và HC, góp phần cải thiện chất lượng không khí đô thị.
• Đặt nền móng kỹ thuật vững chắc để chuyển giao, chế tạo thử nghiệm cơ cấu nạp biến thiên trên các dòng xe máy thế hệ mới tại Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1.1 Dẫn nhập Động cơ đốt trong ra đời, đó là một bước tiến lớn của nhân loại khi đã thay thế sức lao động của con người bằng các máy móc. Điều này làm cho năng suất lao động tăng lên vượt bậc. Động lực của động cơ đốt trong tạo ra góp một phần rất lớn vào sự phát triển sản xuất, cũng như ngành giao thông. Động cơ đốt trong thay thế các cỗ máy hơi nước chạy bằng than, củi cồng kềnh hiệu suất thấp.

Nhân loại tiếp tục nghiên cứu và phát triển các loại đời động cơ mới với rất nhiều ưu điểm như hiệu suất cao hơn động cơ thế hệ trước đó. Động cơ đốt trong luôn được cải tiến không ngừng theo hướng tăng công suất và giảm lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính. Hàng loạt các cải tiến có thể nhắc đến ở các hệ thống nạp, hệ thống xả, hệ thống nhiên liệu …v. Các nghiên cứu này phải được dựa trên các đường đặc tính của động cơ, cũng như tình trạng làm việc thực tế.

Vì thế việc nghiên cứu đặc tính động cơ cũng như các cải tiến cho động cơ tối ưu hơn được các nhà khoa học đặc biệt quan tâm. Một trong những mối quan tâm hàng đầu của việc thiết kế động cơ là giảm mức độ phát sinh ô nhiễm ngay từ nguồn phát thải của động cơ. Muốn làm được điều đó trước tiên phải làm sao cho hoà khí trước khi vào trong buồng đốt phải được trộn đều, nghĩa là quá trình xoáy lốc phải tốt và quá trình cháy phải triệt để, sinh ít khí độc hại nhất. Vì vậy, các nhà thiết kế động cơ không chỉ chú trọng đơn thuần về công suất hay tính kinh tế của động cơ mà phải cân nhắc giữa các chỉ tiêu đó và mức độ phát sinh ô nhiễm.

Tình hình ô nhiễm ở các thành phố lớn ở Việt Nam như: Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội trong những năm gần đây ngày càng tăng, ô nhiễm không khí chủ yếu là do phát thải từ động cơ đốt trong. Động cơ xe máy là động cơ đánh lửa cưỡng bức do đó đối với động cơ này ba HVTH: Đặng Như Phúc 1 MSHV: 1820509 Luận văn cao học GVHD: PGS.TS Đỗ Văn Dũng chất ô nhiễm chính cần quan tâm là: NOx, HC và CO. Trong kết quả của các phản ứng hoá học những HydroCacbon của nhiên liệu với không khí, cùng với những thành phần cơ bản của sản vật cháy khi cháy hoàn toàn: CO 2, H2O và N2 thì ba chất NOx, HC và CO là thành phần gây phát thải cao nhất. Thành phần và khối lượng của chúng phụ thuộc vào đặc trưng thực hiện quá trình đốt cháy hỗn hợp trong buồng đốt, phụ thuộc vào kết cấu buồng đốt, thời điểm đánh lửa, thời gian cháy và năng lượng tia lửa…Do vậy, cần sử dụng tất cả các biện pháp hữu hiệu tác động đến quá trình hình thành hoà trộn hoà khí và quá trình cháy nhằm loại bỏ bớt thành phần độc hại trong khí thải.

Các chất độc hại này hình thành từ các thành phần sau: Oxit Cacbon có trong khí thải do thiếu Oxy nên Cacbon cháy không hoàn 1 1 toàn, hoạt động với hoà khí đậm ( ), tuy nhiên ( ) vẫn xảy ra hiện tượng cháy không hoàn toàn CO có thể tới 0,5%. Với ba chất ô nhiễm này có những tác hại sau đây: Bảng 1.1: Tác hại chính của khí thải động cơ đốt trong Chất ô nhiễm Tác hại chính CO -Làm cản trở quá trình trao đổi Oxy trong máu và gây ra ngộ độc CO. Nếu nồng độ CO trong máu từ 30 đến 40 PPM sẽ làm tê liệt hệ thần kinh thực vật. Ở nồng độ 500 PPM hay cao hơn sẽ gây đau đầu.

Khi cao hơn nữa sẽ gây chết người. HC -Kích thích thành bên trong của cơ quan hô hấp. -Một nguyên nhân gây hiện tượng mù quang hoá. Khói quang hoá gây cản tầm nhìn, kích thích mắt và là nguyên nhân gây bệnh ung thư và tàn rụi rừng.

NOx -Nếu nồng độ NOx trong khí quyển từ 10 đến 30 PPM thì làm cho con người bắt đầu bị kích thích mắt, mũi, họng. Nếu từ 30 đến 50 PPM thì có thể gây ho, đau đầu và hại phổi. -Nguyên nhân chính của khói quang hoá. HVTH: Đặng Như Phúc 2 MSHV: 1820509 Luận văn cao học GVHD: PGS.TS Đỗ Văn Dũng Ở động cơ thế hệ mới làm việc với hỗn hợp nghèo, người ta khống chế thêm vận động rối của hỗn hợp nhiên liệu - không khí trong quá trình cháy để làm giảm nồng độ các chất ô nhiễm, đặc biệt là HC.

Sự tăng cường chuyển động rối sẽ làm tăng tốc độ lan tràn màng lửa và hạn chế việc xuất hiện những vùng “chết” (gần thành buồng cháy). Gia tăng vận động rối có thể thực hiện bằng cách gia tăng dòng xoáy của hỗn hợp trên đường ống nạp.2 Lý do chọn tài Thế giới ngày nay với sự phát triển mạnh mẽ của nền công nghệ ứng dụng trong lĩnh vực giao thông, góp phần vào sự phát triển nền kinh tế. Thời gian vận chuyển hàng hoá thương mại và nhu cầu đi lại con người ngày càng được rút ngắn. Sự phát triển công nghệ trong động cơ đốt trong đã làm thay đổi điều này.

Trong ba loại phương tiện đường bộ, đường biển và đường hàng không thì số lượng phương tiện đường bộ chiếm số lượng lớn nhất. Nhu cầu sử dụng phương tiện cá nhân để đi lại và chuyên chở hàng hoá thiết bị tăng cao. Ở các nước đang phát triển, đặc biệt là các quốc gia tại châu Á, nhu cầu sử dụng xe gắn máy ngày càng tăng. Sự tiện dụng, cơ động cũng như giá thành giúp người dân dễ dàng sở hữu một phương tiện cá nhân riêng biệt cho nhu cầu di chuyển.

Không nằm ngoài quy luật phát triển của châu Á, ở nước ta hiện nay xe máy là phương tiện chiếm đa số trong giao thông đường bộ. Bởi sự phù hợp của phương tiện này trong đi lại, lao động sản xuất của người dân. Sự gia tăng nhanh về số lượng xe máy ở nước ta bên cạnh những ưu điểm mà phương tiện này đem tới thì không ít những vấn đề lo ngại. Một trong những vấn đề đó là sự ô nhiễm môi trường do một lượng khí xả lớn thải ra từ động cơ xe máy.

Động cơ xe máy thải ra một lượng khí thải lớn gây ô nhiễm môi trường sống, gây ra hiện tượng hiệu ứng nhà kính. Lượng khí thải này ảnh hưởng trực tiếp đến sức khoẻ con người, khói bụi nơi thành phố lớn do số lượng xe máy lớn. Một vấn đề nữa là hiện nay hiệu suất trên động cơ đốt trong là chưa cao, quá trình hoà trộn và cháy chưa hoàn thiện nên chưa tạo ra công suất tối ưu. Thế giới chúng ta đang lo ngại về vấn đề cạn kiệt HVTH: Đặng Như Phúc 3 MSHV: 1820509 Luận văn cao học GVHD: PGS.TS Đỗ Văn Dũng nguồn nhiên liệu hoá thạch cũng như phương hướng tìm nguồn nhiên liệu thay thế.

Động cơ đốt trong hiện nay thì có hiệu suất thấp và chưa tiết kiệm nhiên liệu tối ưu, vẫn còn một phần nhiên liệu cháy chưa sạch thải ra môi trường, gây tiêu hao nhiên liệu và ô nhiễm. Trước khi tìm ra nguồn nhiên liệu mới thì vấn đề nghiên cứu cải tiến động cơ đốt trong nhằm mục đích nâng cao hiệu suất và giảm tiêu hao nhiên liệu mang tính chất cấp thiết. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước: 1.1 Nghiên cứu trong nước Trần Xuân Dung [1] đã nghiên cứu mô phỏng đặc tính động cơ xăng đề xuất biện pháp tăng hiệu suất. Đề tài được thực hiện mô phỏng trên động cơ Toyota 1 NZ – FE.

Xây dựng cơ sở lý thuyết các đặc tính của động cơ và mô hình toán cho việc mô phỏng các quá trình của động cơ. Trên cơ sở đó nghiên cứu hệ thống VVT-i việc thay đổi thời điểm đóng mở xu-páp đến khả năng cải tiến hiệu suất động cơ. Qua nghiên cứu cho thấy việc thay đổi thời điểm đóng mở xu-páp ảnh hưởng đến công suất động cơ. Làm tối ưu hoá quá trình cháy, giảm được lượng khí thải động cơ và nâng cao được công suất.

Tạo một cơ sở lý thuyết tin cậy cho việc nghiên cứu đặc tính động cơ xăng, mô phỏng sử dụng phần mềm Matlab/Simulink. Lê Thanh Quang [2] đã nghiên cứu, đề xuất biện pháp nâng cao hiệu suất động cơ xe máy thông qua mô phỏng. Đề tài được thực hiện mô phỏng trên động cơ xe máy 125 cc. Sử dụng phần mềm Catia xây dựng mô hình hình học dùng trong mô phỏng quá trình cháy của động cơ đốt trong đánh lửa 4 kỳ 1 xy-lanh với các góc nghiêng cổ nạp khí khác o o o nhau (từ 15 đến 45 với gia số là 5 ).

Dùng phần mềm Ansys Fluent (với mô-đun ICE đặc trưng cho phân tích động cơ đốt trong) mô phỏng cải tiến hệ thống nạp HVTH: Đặng Như Phúc 4 MSHV: 1820509 Luận văn cao học GVHD: PGS.TS Đỗ Văn Dũng thông qua các hệ số xoáy lốc dọc (Tumble) và xoáy lốc ngang (Swirl) tương ứng với các trường hợp khác nhau. 0 Qua nghiên cứu cho thấy ở góc nghiêng của cổ nạp 30 có hệ số xoáy lốc dọc (Tumble) và xoáy lốc ngang (Swirl) là tối ưu nhất. Đồng thời, đặc tính công suất, 0 mô-men xoắn của động cơ có hệ thống nạp cải tiến (góc nghiêng 30 ) là cao nhất, trong khi suất tiêu hao nhiên liệu của động cơ là thấp nhất so với các trường hợp khác. Nguyễn Phụ Thượng Lưu và Nguyễn Thành Nhân [3] đã nghiên cứu đặc tính dòng chảy không khí nạp trong động cơ dựa trên mô phỏng CFD.

Bài báo này trình bày nghiên cứu quá trình nạp của động cơ xăng bằng phương pháp mô phỏng số sử dụng chương trình mô phỏng AVL-Fire từ thời diểm pít-tông o ở điểm chết trên đến khi đóng van nạp hoàn toàn (220 CA) để xem xét đặc tính của dòng khí nạp trong xy-lanh. Mô hình rối k-e tiêu chuẩn, cho sự xác định vận tốc, áp suất tại các vùng thể tích số cùng với những điều kiện dòng chảy nhớt, không đều của lưu chất nạp được áp dụng trong suốt quá trình mô phỏng. Nghiên cứu thể hiện rằng, thông qua phương pháp mô phỏng cho quá trình nạp động cơ, đặc tính của khí nạp thể hiện một cách trực quan và có ý nghĩa cao trong công tác nghiên cứu, tìm hiểu ứng xử phức tạp của khí nạp. Sự hình thành của những vùng xoáy lốc ngang (Swirl) và sự xoáy lốc dọc (Tumble) của khí nạp bởi ảnh hưởng của van nạp lên đặc tính dòng khí nạp.