Luận văn thạc sĩ một số giải pháp đề xuất góp phần hoàn thiện chính sách giao khoán đất lâm nghiệp và chính sách

Phân tích luận văn thạc sĩ đề xuất giải pháp hoàn thiện chính sách giao khoán đất lâm nghiệp, nâng cao hiệu quả quản lý bền vững tài nguyên rừng.

• Tác giả: Dương Danh Công
• Trường học: Trường Đại học lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa học lâm nghiệp
• Đề tài: Một số giải pháp đề xuất góp phần hoàn thiện chính sách giao, khoán đất lâm nghiệp và chính sách hưởng lợi đối với các hộ nhận đất, nhận rừng tại Huyện thanh sơn – Tỉnh phú thọ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà tây

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.3. Những quy định về quyền hưởng lợi của các hộ gia đình nhận đất lâm nghiệp ở Việt Nam hiện nay

Tóm tắt

I. Tổng quan chính sách giao khoán đất lâm nghiệp tại Việt Nam

Chính sách giao khoán đất lâm nghiệp là một chủ trương lớn của Nhà nước, bắt đầu được triển khai mạnh mẽ từ năm 1994. Mục tiêu chính là giao đất, giao rừng cho các tổ chức, cá nhân, đặc biệt là hộ gia đình nhận khoán, để quản lý, sử dụng ổn định và lâu dài. Chủ trương này nhằm xã hội hóa nghề rừng, gắn quyền lợi với trách nhiệm, từ đó thúc đẩy bảo vệ và phát triển rừng một cách bền vững. Nền tảng của chính sách này được xây dựng dựa trên một hệ thống văn bản pháp luật quan trọng. Các văn bản này tạo ra hành lang pháp lý, quy định rõ quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, góp phần đưa đất lâm nghiệp vào sử dụng hiệu quả, tăng độ che phủ rừng và cải thiện đời sống người dân. Trải qua hơn một thập kỷ thực hiện, chính sách đã mang lại những thành tựu đáng kể. Hàng triệu hecta đất lâm nghiệp đã được giao cho các chủ thể mới, tạo ra động lực to lớn cho phát triển kinh tế lâm nghiệp và ổn định xã hội tại các vùng miền núi. Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng bộc lộ nhiều bất cập cần được nghiên cứu và hoàn thiện để chính sách thực sự đi vào cuộc sống và phát huy tối đa hiệu quả.

1.1. Nền tảng cơ sở pháp lý cho việc giao khoán đất rừng

Hệ thống cơ sở pháp lý cho chính sách giao khoán đất lâm nghiệp được hình thành và hoàn thiện qua nhiều giai đoạn. Các văn bản luật cốt lõi bao gồm Luật Đất đai (các phiên bản 1993, 2003) và Luật Bảo vệ và Phát triển rừng (các phiên bản 1991, 2004). Cụ thể hóa các luật này là hàng loạt nghị định của Chính phủ như Nghị định 02/CP, Nghị định 01/CP, và sau này là Nghị định 163/1999/NĐ-CP. Đặc biệt, Quyết định 178/2001/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ được xem là một bước ngoặt, quy định chi tiết về quyền hưởng lợi và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân được giao, thuê, nhận khoán rừng và đất lâm nghiệp. Các văn bản này đã xác lập quyền năng của người sử dụng đất, tạo điều kiện cho thị trường quyền sử dụng đất lâm nghiệp hình thành, đồng thời quy định cơ chế hưởng lợi rõ ràng, khuyến khích người dân đầu tư lâu dài vào rừng.

1.2. Những tác động tích cực của chính sách đến tài nguyên rừng

Việc thực thi chính sách giao khoán đã tạo ra những tác động của chính sách một cách tích cực và sâu rộng. Trên phạm vi cả nước, hơn 7,9 triệu hecta đất lâm nghiệp đã được giao, trong đó có trên 2 triệu hecta giao trực tiếp cho hộ gia đình. Điều này đã biến hàng triệu người dân từ tình thế phụ thuộc vào rừng thành những người chủ thực sự, có trách nhiệm với tài nguyên rừng. Hiệu quả rõ rệt nhất là độ che phủ rừng toàn quốc tăng lên, tình trạng phá rừng giảm. Các mô hình kinh tế trang trại rừng, nông-lâm kết hợp phát triển mạnh mẽ. Đời sống của người dân miền núi, đặc biệt là sinh kế người dân vùng đệm, được cải thiện đáng kể nhờ thu nhập từ các sản phẩm lâm nghiệp. Chính sách này đã góp phần ổn định dân cư, xóa đói giảm nghèo và đảm bảo an ninh môi trường.

II. Thách thức trong thực tiễn chính sách giao khoán đất lâm nghiệp

Bên cạnh những thành công, quá trình triển khai chính sách giao khoán đất lâm nghiệp vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề cần giải quyết. Các nghiên cứu, đặc biệt là khảo sát thực địa tại huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ, đã chỉ ra những bất cập mang tính hệ thống. Việc giao đất diễn ra ồ ạt nhưng thiếu sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt kỹ thuật và nguồn lực. Điều này dẫn đến tình trạng ranh giới trên thực địa không rõ ràng, gây khó khăn cho công tác quản lý và là mầm mống của các xung đột. Hơn nữa, việc xác định hiện trạng rừng trước khi giao khoán chưa được thực hiện bài bản. Thiếu số liệu về trữ lượng, tăng trưởng rừng làm cho việc phân chia sản phẩm và thực hiện cơ chế hưởng lợi trở nên thiếu cơ sở khoa học, gây thiệt thòi cho người dân. Những hạn chế này không chỉ làm giảm hiệu quả sử dụng đất lâm nghiệp mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây mất ổn định xã hội, đòi hỏi phải có những giải pháp điều chỉnh kịp thời và phù hợp với thực tiễn.

2.1. Phân tích thực trạng giao khoán đất lâm nghiệp còn tồn tại

Qua đánh giá chính sách, thực trạng giao khoán đất lâm nghiệp cho thấy nhiều tồn tại. Một trong những vấn đề lớn nhất là việc giao khoán chủ yếu diễn ra trên giấy tờ. Các hộ dân nhận đất nhưng không xác định được ranh giới cụ thể ngoài thực địa. Tình trạng này dẫn đến việc sử dụng đất chồng chéo. Một bất cập khác là việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất còn nhiều sai sót. Nhiều trường hợp một sổ đỏ được cấp chung cho nhiều hộ, chỉ ghi tên một người đại diện. Điều này khiến các hộ khác không thể thực hiện các quyền của mình như thế chấp vay vốn ngân hàng để đầu tư sản xuất. Thêm vào đó, việc quy hoạch ba loại rừng (sản xuất, phòng hộ, đặc dụng) ở nhiều nơi còn chưa chính xác, gây khó khăn cho việc áp dụng chính sách hưởng lợi tương ứng.

2.2. Nguyên nhân dẫn đến tranh chấp đất lâm nghiệp phức tạp

Tranh chấp đất lâm nghiệp là một hệ quả tất yếu của những tồn tại trong quá trình giao khoán. Nguyên nhân chính xuất phát từ việc ranh giới đất đai không được xác định rõ ràng trên thực địa. Các mốc giới bị thất lạc hoặc không được cắm ngay từ đầu. Bên cạnh đó, hồ sơ địa chính thiếu đồng bộ và không được cập nhật thường xuyên. Việc cấp sổ đỏ chung cho nhiều hộ gia đình cũng là một nguyên nhân gây ra tranh chấp nội bộ khi có nhu cầu chuyển nhượng hoặc thừa kế. Sự thiếu hiểu biết về pháp luật đất lâm nghiệp của một bộ phận người dân và sự thiếu quyết liệt của chính quyền địa phương trong việc giải quyết dứt điểm các mâu thuẫn ban đầu đã làm cho tình hình trở nên phức tạp hơn.

2.3. Hạn chế trong hiệu quả sử dụng đất lâm nghiệp của hộ dân

Mặc dù đã có chủ, hiệu quả sử dụng đất lâm nghiệp tại nhiều nơi vẫn còn thấp. Nguyên nhân là do các hộ gia đình nhận khoán thiếu vốn đầu tư, thiếu kiến thức khoa học kỹ thuật. Họ chủ yếu sản xuất theo hình thức quảng canh, "có tiền đến đâu làm đến đó". Tại khu vực nghiên cứu ở Thanh Sơn, nhiều diện tích đất rừng sản xuất sau khi khai thác chưa được trồng lại ngay. Các mô hình nông-lâm kết hợp chưa được nhân rộng hiệu quả. Cây trồng chủ yếu vẫn là cây nguyên liệu giấy ngắn ngày, giá trị kinh tế không cao. Sự thiếu liên kết giữa các hộ dân và doanh nghiệp chế biến cũng làm giảm giá trị sản phẩm, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và động lực đầu tư của người dân.

III. Phương pháp hoàn thiện cơ chế pháp luật đất lâm nghiệp

Để khắc phục những tồn tại, việc hoàn thiện cơ chế và hệ thống pháp luật là giải pháp căn cơ và có tính bền vững. Trọng tâm là phải nâng cao năng lực và vai trò của các cơ quan quản lý nhà nước, từ trung ương đến địa phương. Công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất lâm nghiệp cần được rà soát lại một cách khoa học, đảm bảo phù hợp với điều kiện tự nhiên và định hướng phát triển của từng vùng. Cần phải đầu tư nguồn lực thỏa đáng cho việc đo đạc, cắm mốc và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất một cách chính xác, minh bạch. Việc sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật cần bám sát thực tiễn, giải quyết các vướng mắc đang tồn tại. Một chính sách đất đai hoàn thiện không chỉ đảm bảo quyền lợi hợp pháp cho người dân mà còn tạo ra một môi trường pháp lý ổn định, khuyến khích đầu tư và thúc đẩy sự phát triển của ngành lâm nghiệp theo hướng hiện đại, hiệu quả.

3.1. Nâng cao vai trò quản lý nhà nước về đất đai lâm nghiệp

Tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai là yêu cầu cấp thiết. Điều này bao gồm việc kiện toàn bộ máy tổ chức, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ địa chính và kiểm lâm ở cơ sở. Chính quyền địa phương cần thực hiện tốt công tác thanh tra, kiểm tra việc sử dụng đất, giải quyết dứt điểm các vụ tranh chấp đất lâm nghiệp. Cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu đất đai đồng bộ, hiện đại. Nhà nước cũng cần đóng vai trò cầu nối, hỗ trợ người dân tiếp cận nguồn vốn ưu đãi, khoa học kỹ thuật và thông tin thị trường để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh trên diện tích đất được giao.

3.2. Cụ thể hóa quyền sử dụng đất lâm nghiệp cho người nhận khoán

Cần làm rõ và bảo vệ quyền sử dụng đất lâm nghiệp của người dân. Quy trình cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất phải được đơn giản hóa nhưng vẫn đảm bảo tính chính xác. Phải chấm dứt tình trạng cấp sổ đỏ chung, thay vào đó là cấp riêng cho từng hộ gia đình để họ có thể thực hiện đầy đủ các quyền của chủ sử dụng đất. Các quy định về quyền hưởng lợi trong Quyết định 178 cần được hướng dẫn thực hiện một cách thống nhất trên toàn quốc. Quyền lợi của người dân phải tương xứng với công sức và vốn đầu tư họ bỏ ra để bảo vệ và phát triển rừng, đặc biệt là đối với rừng phòng hộ và rừng đặc dụng.

3.3. Sửa đổi bổ sung các văn bản pháp luật đất lâm nghiệp

Hệ thống pháp luật đất lâm nghiệp cần được rà soát và hoàn thiện. Cần có những quy định cụ thể hơn về cơ chế chia sẻ lợi ích giữa nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư địa phương. Cần luật hóa vai trò của cộng đồng trong việc quản lý, bảo vệ rừng, công nhận quyền pháp nhân cho các nhóm sử dụng rừng cộng đồng. Các chế tài xử phạt vi phạm cần đủ sức răn đe. Việc lồng ghép các quy định về bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học và ứng phó biến đổi khí hậu vào chính sách đất đai cũng là một yêu cầu quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững.

IV. Bí quyết gắn kết chính sách đất đai với sinh kế người dân

Một chính sách đất đai chỉ thực sự thành công khi nó gắn liền và cải thiện được đời sống của người dân. Do đó, các giải pháp không chỉ dừng lại ở khía cạnh pháp lý mà phải tập trung vào việc tạo ra động lực kinh tế. Mục tiêu là giúp các hộ gia đình nhận khoán có thể làm giàu từ chính mảnh đất của mình. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận tổng hợp, kết hợp giữa việc giao đất, giao rừng với các chương trình hỗ trợ phát triển sản xuất. Nhà nước cần đầu tư vào cơ sở hạ tầng, khuyến khích các mô hình nông-lâm kết hợp có giá trị kinh tế cao, và tạo điều kiện cho việc hình thành các chuỗi giá trị sản phẩm lâm nghiệp. Khi người dân thấy được lợi ích kinh tế rõ ràng và bền vững từ rừng, họ sẽ trở thành những người bảo vệ tài nguyên rừng tích cực nhất. Việc đảm bảo sinh kế người dân vùng đệm không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là yếu tố then chốt để giảm áp lực lên các khu rừng phòng hộ và đặc dụng.

4.1. Giải pháp phát triển kinh tế lâm nghiệp cho hộ gia đình

Để thúc đẩy phát triển kinh tế lâm nghiệp, cần đa dạng hóa các hoạt động sản xuất. Ngoài việc trồng cây lấy gỗ, cần khuyến khích phát triển lâm sản ngoài gỗ, cây dược liệu dưới tán rừng, và chăn nuôi gia súc. Các chương trình khuyến nông, khuyến lâm cần được tăng cường để chuyển giao kỹ thuật thâm canh, trồng các giống cây có năng suất và chất lượng cao. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ tín dụng ưu đãi để các hộ dân có vốn tái đầu tư, mở rộng sản xuất. Đồng thời, cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiêu thụ sản phẩm, kết nối các hộ sản xuất với doanh nghiệp chế biến và thị trường, tránh tình trạng bị thương lái ép giá.

4.2. Cải thiện sinh kế người dân vùng đệm qua chính sách hưởng lợi

Đối với sinh kế người dân vùng đệm, cần thực hiện hiệu quả cơ chế hưởng lợi từ dịch vụ môi trường rừng. Các hộ dân tham gia bảo vệ rừng phòng hộ, rừng đặc dụng cần nhận được mức chi trả tương xứng với công sức của họ. Ngoài ra, cần phát triển các mô hình du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng gắn với việc bảo tồn văn hóa bản địa. Các hoạt động này không chỉ tạo thêm việc làm, tăng thu nhập mà còn nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của rừng. Việc cho phép người dân khai thác các sản phẩm phụ như măng, nấm, mật ong theo quy hoạch cũng là một cách để cải thiện đời sống mà không làm ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái.

4.3. Mô hình bảo vệ và phát triển rừng dựa vào cộng đồng

Gắn kết chính sách với bảo vệ và phát triển rừng đòi hỏi phải phát huy vai trò của cộng đồng. Các mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng đã chứng tỏ hiệu quả ở nhiều nơi. Nhà nước cần công nhận và hỗ trợ các tổ chức cộng đồng này, trao cho họ quyền tự chủ trong việc xây dựng quy ước bảo vệ rừng và kế hoạch sử dụng tài nguyên. Khi cộng đồng được tham gia trực tiếp vào quá trình ra quyết định và hưởng lợi từ thành quả, họ sẽ có trách nhiệm cao hơn. Điều này không chỉ giúp giảm gánh nặng quản lý cho nhà nước mà còn đảm bảo việc bảo vệ rừng được thực hiện một cách bền vững và công bằng.

V. Case study Đánh giá chính sách tại huyện Thanh Sơn Phú Thọ

Nghiên cứu điển hình tại huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ cung cấp những bằng chứng thực tiễn sâu sắc về việc thực thi chính sách giao khoán đất lâm nghiệp. Với đặc điểm là một huyện miền núi có diện tích đất lâm nghiệp chiếm tỷ lệ cao, Thanh Sơn đã tích cực triển khai chính sách này từ những ngày đầu. Kết quả cho thấy, công tác giao khoán đã đạt được tỷ lệ cao, với hơn 81% diện tích đất lâm nghiệp của huyện đã có chủ. Điều này tạo cơ sở cho người dân yên tâm đầu tư, phát triển sản xuất. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra những hạn chế cố hữu như đã phân tích: ranh giới không rõ ràng, sổ đỏ cấp chung, quy hoạch chưa hợp lý. Những bài học rút ra từ Thanh Sơn có giá trị tham khảo quan trọng cho các địa phương khác trong quá trình hoàn thiện chính sách đất đai, nhằm tối ưu hóa lợi ích và giảm thiểu các rủi ro xã hội trong quản lý tài nguyên rừng.

5.1. Bài học từ thực tiễn triển khai chính sách tại địa phương

Bài học lớn nhất từ Thanh Sơn là công tác giao khoán không thể thực hiện một cách hình thức. Việc đầu tư cho đo đạc, xác định ranh giới và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất phải được ưu tiên hàng đầu. Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật đất lâm nghiệp cho người dân phải được thực hiện thường xuyên và hiệu quả. Chính quyền cơ sở cần chủ động và quyết liệt hơn trong việc giải quyết các vướng mắc phát sinh ngay từ đầu, tránh để tranh chấp đất lâm nghiệp kéo dài. Ngoài ra, việc quy hoạch sử dụng đất phải dựa trên cơ sở khoa học và có sự tham gia của người dân, đảm bảo tính khả thi và phù hợp với thực tiễn sản xuất.

5.2. Đánh giá chính sách và tác động đến kinh tế hộ nhận khoán

Việc đánh giá chính sách tại Thanh Sơn cho thấy những tác động hai mặt. Về mặt tích cực, chính sách đã tạo điều kiện cho nhiều hộ gia đình có đất sản xuất, phát triển các mô hình kinh tế rừng. Thu nhập từ lâm nghiệp đã góp phần cải thiện đời sống. Tuy nhiên, tác động này chưa đồng đều. Các hộ có điều kiện về vốn và lao động có khả năng vươn lên, trong khi nhiều hộ nghèo vẫn gặp khó khăn. Hiệu quả sử dụng đất lâm nghiệp còn hạn chế do thiếu đầu tư thâm canh. Các vướng mắc về pháp lý như sổ đỏ chung đã cản trở khả năng tiếp cận vốn tín dụng, làm giảm động lực đầu tư của người dân.

5.3. Vai trò chủ thể của hộ gia đình nhận khoán trong quản lý rừng

Nghiên cứu khẳng định vai trò không thể thiếu của hộ gia đình nhận khoán trong việc quản lý và bảo vệ rừng. Khi được trao quyền và hưởng lợi ích chính đáng, họ trở thành những người gác rừng hiệu quả nhất. Thực tế tại các xã Thu Cúc và Xuân Sơn cho thấy, các hộ dân đã chủ động hơn trong việc trồng rừng, khoanh nuôi tái sinh và ngăn chặn các hành vi xâm hại rừng trên diện tích được giao. Để phát huy hơn nữa vai trò này, cần tăng cường năng lực cho họ thông qua các lớp tập huấn kỹ thuật, hỗ trợ thành lập các tổ hợp tác, hợp tác xã để cùng nhau sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị lâm nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng §¹i häc l©m nghiÖp = = = = o= = = = D­¬ng Danh C«ng Mét sè gi¶i ph¸p ®Ò xuÊt gãp phÇn hoµn thiÖn chÝnh s¸ch giao, kho¸n ®Êt l©m nghiÖp vµ chÝnh s¸ch h­ëng lîi ®èi víi c¸c hé nhËn ®Êt, nhËn rõng t¹i HuyÖn thanh s¬n – TØnh phó thä LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ t©y - 2006 1 §Æt vÊn ®Ò KÓ tõ n¨m 1994, Nhµ n­íc ®· ban hµnh nhiÒu v¨n b¶n luËt h­íng dÉn thùc hiÖn chÝnh s¸ch giao, kho¸n ®Êt l©m nghiÖp vµ chÝnh s¸ch h­ëng lîi cho c¸c hé gia ®×nh nhËn ®Êt, nhËn rõng sö dông æn ®Þnh l©u dµi vµo môc ®Ých s¶n xuÊt l©m nghiÖp. C¸c v¨n b¶n luËt, gåm: LuËt ®Êt ®ai, LuËt b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng, NghÞ ®Þnh 01/CP, NghÞ ®Þnh 02/CP, NghÞ ®Þnh 163/CP, ®Æc biÖt lµ QuyÕt ®Þnh 178/2001/Q§ - TTg cña Thñ t­íng ra ngµy 12/11/2001. Trong h¬n 10 thùc hiÖn chÝnh s¸ch giao, kho¸n ®Êt l©m nghiÖp, c¶ n­íc ®· giao ®­îc trªn 7,9 triÖu ha ®Êt l©m nghiÖp, trong ®ã cã trªn 2 triÖu ha ®­îc giao kho¸n trùc tiÕp cho c¸c hé gia ®×nh. ViÖc thùc hiÖn chÝnh s¸ch giao kho¸n vµ chÝnh s¸ch h­ëng lîi ®èi víi c¸c hé nhËn ®Êt l©m nghiÖp ®· cã nh÷ng t¸c ®éng tÝch cùc ®Õn qu¸ tr×nh ph¸t triÓn s¶n xuÊt l©m nghiÖp trªn ®Þa bµn c¶ n­íc.

Bªn c¹nh nh÷ng thµnh c«ng, viÖc thùc hiÖn chÝnh s¸ch giao, kho¸n ®Êt l©m nghiÖp vµ chÝnh s¸ch h­ëng lîi cßn nhiÒu vÊn ®Ò cÇn nghiªn cøu ®iÒu chØnh cho phï hîp víi thùc tiÔn. HuyÖn Thanh S¬n lµ mét trong nh÷ng huyÖn vïng cao cña tØnh Phó Thä. Trong nh÷ng n¨m qua, ®· tiÕn hµnh triÓn khai thùc hiÖn chÝnh s¸ch giao, kho¸n ®Êt l©m nghiÖp còng nh­ triÓn khai thùc hiÖn chÝnh s¸ch h­ëng lîi tíi c¸c hé gia ®×nh nhËn giao, kho¸n ®Êt l©m nghiÖp. Cho ®Õn nay vÉn ch­a cã c«ng tr×nh nghiªn cøu nµo vÒ kÕt qu¶ thùc hiÖn chÝnh s¸ch h­ëng lîi ®èi víi c¸c hé nhËn giao kho¸n ®Êt l©m nghiÖp.

§©y chÝnh lµ lý do T«i tiÕn hµnh thùc hiÖn luËn v¨n. “Mét sè gi¶i ph¸p ®Ò xuÊt gãp phÇn hoµn thiÖn chÝnh s¸ch giao kho¸n ®Êt l©m nghiÖp vµ chÝnh s¸ch h­ëng lîi ®èi víi c¸c hé nhËn ®Êt, nhËn rõng t¹i huyÖn Thanh S¬n – tØnh Phó Thä” 2 Ch­¬ng 1. Tæng quan vÒ vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. T×nh h×nh nghiªn cøu ngoµi n­íc Nghiªn cøu vÒ c¸c ®èi t­îng h­ëng lîi vµ c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan trong qu¶n lý vµ sö dông tµi nguyªn rõng trªn thÕ giíi, nhÊt lµ c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn, ®­îc ®Æc biÖt quan t©m.

§èi t­îng h­ëng lîi lµ thuËt ng÷ bao trïm “mäi c¸ nh©n vµ tæ chøc cã quyÒn lîi vµ cã thÓ bÞ ¶nh h­ëng bëi mét ho¹t ®éng, mét ch­¬ng tr×nh ph¸t triÓn hay mét hoµn c¶nh, hoÆc lµ nh÷ng ng­êi cã ¶nh h­ëng hay t¸c ®éng tíi ho¹t ®éng hay ch­¬ng tr×nh ®ã” (Hobley,1996). Trong mét sè tr­êng hîp ®èi t­îng h­ëng lîi võa cã thÓ chÞu ¶nh h­ëng võa cã thÓ g©y ¶nh h­ëng tíi ho¹t ®éng ®ã. Khi nghiªn cøu qu¸ tr×nh thay ®æi trong qu¶n lý l©m nghiÖp ë Ên ®é vµ Nªpal, Hobley (1996) ®· ph©n lo¹i c¸c ®èi t­îng h­ëng lîi thµnh ®èi t­îng h­ëng lîi trùc tiÕp vµ ®èi t­îng h­ëng lîi gi¸n tiÕp, theo møc ®é phô thuéc vµo tµi nguyªn. Theo cÊp hµnh chÝnh, ®èi t­îng h­ëng lîi cã thÓ ho¹t ®éng ë cÊp vi m« (®Þa ph­¬ng) hay vÜ m« (trung ­¬ng).

T¸c gi¶ còng ®i s©u ph©n tÝch vai trß vµ sù tham gia cña c¸c ®èi t­îng h­ëng lîi trong qu¶n lý rõng qua c¸c giai ®o¹n lÞch sö kh¸c nhau. Trong mét nghiªn cøu kh¸c vÒ L©m nghiÖp x· héi t¹i Bangladesh, Khan (1998) cho r»ng lîi Ých cña c¸c ®èi t­îng h­ëng lîi kh¸c nhau th­êng kh¸c nhau vµ nhiÒu khi ®èi kh¸ng (xem biÓu 1-1). Nhµ n­íc cÇn ®ãng vai trß cÇu nèi hay xóc t¸c ®Ó dung hoµ lîi Ých hoÆc ®Ó gi¶i quyÕt m©u thuÉn gi÷a c¸c ®èi t­îng h­ëng lîi. 3 BiÓu 1-1: §Æc ®iÓm lîi Ých cña c¸c ®èi t­îng h­ëng lîi §èi t­îng §Æc ®iÓm lîi Ých h­ëng lîi Ng­êi d©n - Phô thuéc vµo rõng.

®Þa ph­¬ng - Coi rõng lµ nguån ®Êt canh t¸c, cñi ®un vµ c¸c nhu cÇu hµng ngµy kh¸c. - Sö dông rõng ngoµi ph¹m vi thÞ tr­êng. - Nh÷ng ng­êi nghÌo nhÊt chØ ®­îc phÇn lîi Ých nhá nhoi. - Lîi thÕ tõ rõng ®­îc x¸c ®Þnh bëi quy m« tµi s¶n hä qu¶n lý.

C«ng ty/ - Coi rõng nh­ lµ nguån cung cÊp nguyªn liÖu. doanh - Quan t©m chñ yÕu ®Õn lîi nhuËn. nghiÖp Nhµ n­íc - Lµ ng­êi ®iÒu tiÕt c¸c lîi Ých kh¸c nhau. Nguån: DÉn theo Khan (1998 ) T¹i Nepal, tõ n¨m 1978 chÝnh quyÒn ®· trao quyÒn b¶o vÖ vµ qu¶n lý rõng cho ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng ®Ó thùc hiÖn chÝnh s¸ch ph¸t triÓn l©m nghiÖp céng ®ång.

Panchayat lµ tæ chøc qu¶n lý rõng thÊp nhÊt. Tuy nhiªn, sau mét thêi gian ng­êi ta nhËn ra c¸c Panchayat kh«ng phï hîp víi viÖc qu¶n lý vµ b¶o vÖ rõng do c¸c khu rõng n»m ph©n t¸n, kh«ng theo ®¬n vÞ hµnh chÝnh vµ ng­êi d©n cã c¸c nhu cÇu, së thÝch kh¸c nhau. TiÕp theo, Nhµ n­íc ®· ph©n biÖt quyÒn së h÷u vµ quyÒn sö dông. QuyÒn së h÷u rõng chia ra lµm hai lo¹i lµ së h÷u t­ nh©n vµ së h÷u nhµ n­íc.

Trong së h÷u nhµ n­íc chia rõng thµnh c¸c quyÒn sö dông kh¸c nhau nh­: rõng céng ®ång theo c¸c nhãm sö dông, rõng tÝn ng­ìng, rõng phßng hé, rõng Nhµ n­íc. Nhµ n­íc c«ng nhËn quyÒn ph¸p nh©n vµ quyÒn sö dông cho c¸c nhãm sö dông rõng. Trong vßng 14 n¨m, Nhµ n­íc giao kho¶ng 9000 ha rõng quèc gia cho c¸c céng ®ång. TÝnh ®Õn n¨m 1992 ®· cã 1908 nhãm sö dông rõng ®­îc h×nh thµnh.

Tõ n¨m 1993, chÝnh s¸ch l©m nghiÖp míi nhÊn m¹nh ®Õn c¸c nhãm sö dông rõng, 4 cho phÐp gia t¨ng quyÒn h¹n vµ hç trî cho c¸c nhãm sö dông rõng, thay ®æi chøc n¨ng cña c¸c phßng l©m nghiÖp huyÖn tõ chøc n¨ng c¶nh s¸t vµ chØ ®¹o sang chøc n¨ng hç trî vµ thóc ®Èy cho c¸c céng ®ång, tõ ®ã rõng ®­îc qu¶n lý vµ b¶o vÖ cã hiÖu qu¶ h¬n. VÒ vÊn ®Ò h­ëng lîi trong qu¶n lý sö dông rõng, ph©n tÝch cña Hobley (1996) cho thÊy c¸c hÖ thèng Taungya ®­îc ¸p dông t¹i Myanmar tõ n¨m 1850 ®· cho phÐp nh÷ng ng­êi d©n du canh ®­îc chiÕm mét diÖn tÝch rõng kho¶ng 3 – 4 ha víi ®iÒu kiÖn hä ph¶i trång vµ ch¨m sãc c©y con khi ch¨m sãc c©y n«ng nghiÖp. C¬ quan l©m nghiÖp do vËy, cã thÓ kiÓm so¸t nh÷ng ng­êi du canh th«ng c¸c ho¹t ®éng canh t¸c cña hä cïng víi viÖc t¸i sinh rõng víi c¸c loµi c©y cã gi¸ trÞ. T¹i Ên ®é, liªn kÕt qu¶n lý rõng (joint forest management) ®· ®em l¹i nh÷ng lîi Ých nhÊt ®Þnh cho c¶ hai bªn: ChÝnh phñ (c¬ quan l©m nghiÖp) vµ céng ®ång ®Þa ph­¬ng.

ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp quèc gia 1988 kh¼ng ®Þnh sù tham gia cña ng­êi d©n vµo sù ph¸t triÓn vµ b¶o vÖ rõng vµ kh¼ng ®Þnh mét trong nh÷ng ®iÓm thiÕt yÕu cña qu¶n lý rõng chÝnh lµ c¸c céng ®ång t¹i rõng ph¶i ®­îc khuyÕn khÝch ®Ó tù nhËn biÕt vai trß cña b¶n th©n hä trong ph¸t triÓn vµ b¶o vÖ rõng mµ hä ®­îc h­ëng lîi tõ ®ã. Mét sè quy ®Þnh cô thÓ vÒ c¬ chÕ h­ëng lîi ®­îc thÓ hiÖn nh­ sau: - QuyÒn sö dông ®Êt rõng vµ c¸c lîi Ých kh¸c chØ dµnh cho nh÷ng ng­êi h­ëng lîi thuéc tæ chøc thiÕt chÕ lµng x· t¸i t¹o vµ b¶o vÖ rõng. Nh÷ng tæ chøc nµy cã thÓ lµ nh÷ng Panchayat hay hîp t¸c x· hay héi ®ång l©m nghiÖp lµng. Nh÷ng nhãm h­ëng lîi cã thÓ ®­îc h­ëng nh÷ng s¶n phÈm nh­: cá, cµnh ngän, vµ c¸c vËt phÈm kh¸c.

NÕu hä b¶o vÖ rõng thµnh c«ng, hä cã thÓ ®­îc h­ëng mét phÇn tõ thu nhËp do b¸n gç ®· thµnh thôc. VÝ dô, chÝnh quyÒn t©y Ben gal (vµ cã thÓ c¸c bang kh¸c) ®· cho phÐp c¸c céng ®ång ®Þa ph­¬ng ®­îc h­ëng 25% tæng thu nhËp tõ b¸n gç. 5 - Cïng víi c©y lµm cñi, thøc ¨n gia sóc vµ gç, céng ®éng ®Þa ph­¬ng còng ®­îc phÐp trång c¸c c©y ¨n qu¶ sao cho phï hîp víi quy ho¹ch trång rõng chung, vµ c¶ c©y bôi, c©y hä ®Ëu vµ cá ®Ó nh»m ®¸p øng nhu cÇu t¹i chç, b¶o vÖ ®Êt vµ nguån n­íc, lµm giµu rõng. Ngay c¶ c©y d­îc liÖu còng cã thÓ ®­îc trång theo yªu cÇu.

- C©y gç chØ ®­îc khai th¸c cho ®Õn khi c©y ®· tr­ëng thµnh. C¸c c¬ quan l©m nghiÖp còng kh«ng ®­îc chÆt c©y trªn ®Êt l©m nghiÖp ®ang do céng ®ång b¶o vÖ trõ tr­êng hîp theo kÕ ho¹ch. T×nh h×nh nghiªn cøu trong n­íc Trong qu¸ tr×nh triÓn khai chÝnh s¸ch giao ®Êt, giao rõng theo NghÞ ®Þnh 02 CP ngµy 15/4/1994 (nay lµ nghÞ ®Þnh 163/ CP ra ngµy16/11/1999), NghÞ ®Þnh 01 /CP cña ChÝnh phñ ngµy 4/1/1995, Nhµ n­íc ®· ban hµnh mét sè chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn h­ëng lîi cña c¸c hé gia ®×nh, c¸ nh©n nhËn rõng, ®Êt l©m nghiÖp. Trong hµng lo¹t c¸c v¨n b¶n chÝnh s¸ch trªn cã quyÕt ®Þnh 178/2001 Q§ - TTg cña Thñ t­íng ChÝnh phñ ra ngµy 12/11/2001 vµ th«ng t­ liªn tÞch sè 80/2003/TTLT – BTC/BNN&PTNT ngµy 3/9/2003 vÒ viÖc h­íng dÉn thùc hiÖn QuyÕt ®Þnh 178, ®· ®­îc th«ng qua vµ triÓn khai réng r·i.

Tuy nhiªn, cã thÓ thÊy r»ng trong thêi gian qua ®· cã rÊt nhiÒu ®Ò tµi nghiªn cøu, tæng kÕt vÒ chÝnh s¸ch giao ®Êt, giao rõng theo nghÞ ®Þnh 02/ CP vµ 01/CP, nh­ng nh÷ng nghiªn cøu ®¸nh gi¸ vÒ c¬ chÕ h­ëng lîi tõ ®Êt l©m nghiÖp cßn rÊt h¹n chÕ c¶ vÒ sè l­îng ®Ò tµi, ®èi t­îng nghiªn cøu còng nh­ ph¹m vi ®Þa lý. Cho ®Õn nay, míi chØ cã mét sè Ýt ®Ò tµi nghiªn cøu ®­îc biÕt ®Õn, ®· vµ ®ang ®­îc tiÕn hµnh nh»m ®¸nh gi¸ c¬ chÕ h­ëng lîi trong l©m nghiÖp, cô thÓ nh­ sau: - Héi th¶o quèc gia vÒ chñ rõng vµ lîi Ých cña chñ rõng trong kinh doanh rõng trång do Bé NN&PTNT, tæ chøc N«ng nghiÖp vµ L­¬ng thùc cña Liªn hîp quèc (FAO), c¬ quan hîp t¸c quèc tÕ NhËt b¶n (JICA) tæ chøc vµo th¸ng 7 n¨m 1998. Cuéc héi th¶o chØ quan t©m ®Õn rõng trång s¶n xuÊt cßn 6 rõng tù nhiªn, rõng phßng hé, rõng ®Æc dông kh«ng ®­îc ®Ò cËp. Néi dung cña cuéc héi th¶o ®Ò cËp ®Õn nh÷ng vÊn ®Ò s¶n xuÊt kinh doanh cña c¸c chñ rõng kinh doanh rõng trång s¶n xuÊt, lîi Ých cña c¸c chñ kinh doanh rõng s¶n xuÊt, c¸c gi¶i ph¸p ®Ó thóc ®Èy viÖc s¶n xuÊt kinh doanh rõng s¶n xuÊt.

- Tõ n¨m 1998, Ch­¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói ViÖt Nam Thôy §iÓn ®· triÓn khai thö nghiÖm mét sè m« h×nh qu¶n lý b¶o vÖ rõng céng ®ång ë hai tØnh Yªn B¸i vµ Hµ Giang.