MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội hình thành từ rất sớm trong lịch sử phát triển của loài ngƣời. Là một hiện tƣợng văn hóa tinh thần đã ịp thời đáp ứng nhu cầu tìm hiểu thế giới, giải tỏa tạm thời những bức xúc chƣa giải quyết đƣợc trong cuộc sống của đa số dân chúng. Từ đó đến nay, c ng với sự biến đổi của xã hội loài ngƣời, các loại hình tôn giáo ngày càng phong phú và tôn giáo đang thể hiện là một trong những bộ phận quan trọng cấu thành đời sống xã hội loài ngƣời.
Qua những chức năng xã hội, tôn giáo hông chỉ thỏa mãn nhu cầu tâm linh mà t y vào thời ỳ lịch sử cụ thể còn có vai trò và ảnh hƣởng rất lớn đối với đời sống của con ngƣời trong các l nh vực inh tế, văn hóa, xã hội… Tôn giáo vì thế cũng có những đóng góp nhất định vào sự phát triển của xã hội. Trên thế giới hiện nay, có rất nhiều loại hình tôn giáo hác nhau nhƣ: Đạo Phật, Đạo Hồi, Đạo Tin Lành. Trong số đó có Công giáo với số lƣợng tín đồ lớn và có ảnh hƣởng rất lớn đến các hoạt động trên toàn thế giới nói chung cũng nhƣ ở Việt Nam nói riêng. Việt Nam là một quốc gia đa tôn giáo, bên cạnh tôn giáo nội sinh còn có các tôn giáo du nhập từ bên ngoài nhƣ: Phật giáo, Đạo giáo, Thiên chúa giáo… So với Phật giáo và Nho giáo, Công giáo du nhập vào Việt Nam muộn hơn vào hoảng thế ỉ XVI.
Buổi đầu Công giáo du nhập vào miền Bắc, sau đó Công giáo cũng theo làn sóng di dân di cƣ vào v ng Trung Bộ, Nam Bộ, Đông Nam bộ. Quá trình hình thành và truyền bá các tôn giáo ở m i địa phƣơng trong lịch sử vào những thời điểm lịch sử hác nhau, c ng những nét riêng biệt của m i tôn giáo. Mặt hác, cũng nhƣ các tỉnh hác, sau hi thống nhất đất nƣớc thì tỉnh Sông Bé đƣợc tổ chức lại và bƣớc vào quá trình xây dựng inh tế, văn hóa – xã hội với nhiều thành tựu đáng ể. Bên cạnh đó, Tỉnh cũng gặp hông ít trở ngại, thách thức trên bƣớc đƣờng phát triển.
Trong những vấn đề đáng đƣợc quan tâm có vấn đề tôn giáo. Sông Bé là một trong nhiều tỉnh thu hút một số lƣợng lớn các cƣ dân ở v ng hác đến lập nghiệp, trong quá trình di dân đó có những cƣ dân Công giáo đã góp phần tạo nên cộng đồng Công giáo ở đây. Công giáo vào tỉnh Sông Bé từ hoảng thế ỉ XVIII và trải qua quá trình phát triển theo bối cảnh của tỉnh Sông Bé và đất nƣớc. Quá trình phát triển inh tế – xã hội đã thu hút tín đồ Công giáo đến định cƣ và tham gia sinh hoạt tôn giáo đòi hỏi phải có sự quan tâm của nhà nƣớc.
Bên cạnh đó, tình hình Công giáo ở tỉnh Sông Bé từ 1975 đến năm 1997 có sự phát triển nhanh chóng về số lƣợng giáo dân và có những chuyển biến trong đời sống xã hội, inh tế, chính trị của giáo dân tỉnh Sông Bé. Đời sống tôn giáo và tín ngƣỡng ở tỉnh Sông Bé trong những năm sau giải phóng trở nên há sôi động. Quan hệ giữa tôn giáo trong tỉnh cũng đƣợc mở rộng với các địa phƣơng trong nƣớc và nƣớc ngoài. Tình hình đó đã tác động hông nhỏ đến sự phát triển và ổn định về mọi mặt của tỉnh, cả mặt tích cực cũng nhƣ những mặt hạn chế.
Bởi l tình hình trong nƣớc và trên thế giới về vấn đề tôn giáo và dân tộc là những vấn đề hông chỉ mang tính chất chính trị, mà còn liên quan đến sự phát triển inh tế - xã hội. Tôn giáo cho đến nay vẫn là một nhu cầu, nguyện vọng trong cuộc sống tâm linh của một bộ phận quần chúng nhân dân. Tất cả những hía cạnh đó, đã làm cho vấn đề tôn giáo nói chung và Công giáo ở Tỉnh Sông Bé trở nên phức tạp, đòi hỏi phải có sự hiểu biết và thái độ ứng xử thích hợp, nhất là công tác quản lý nhà nƣớc về hoạt động tôn giáo. Việc nghiên cứu Công giáo ở tỉnh Sông Bé giai đoạn từ năm 1975 đến năm 1997 s là cơ sở cho việc nghiên cứu Công giáo Bình Dƣơng sau này và mối liên hệ giữa Công giáo Tỉnh Bình Dƣơng với các tỉnh hác, nhất là tỉnh Bình Phƣớc, là một tỉnh tách ra từ tỉnh Sông Bé.
Từ những lý do nêu trên tác giả muốn tìm hiểu đề tài “Công giáo ở tỉnh Sông Bé từ năm 1975 đến năm 1997” cho bài luận văn tốt nghiệp của mình. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Liên quan đến Công giáo hiện đã có các công trình đƣợc chia theo nhóm nhƣ sau: 2. Công trình nghiên cứu về Công giáo ở Việt Nam Trong những năm gần đây có rất nhiều công trình nghiên cứu về Công giáo ở nhiều góc độ hác nhau nhƣ sử học, nhân học, xã hội học, văn hóa học và 2 tôn giáo học. Nhiều công trình đã lý giải sâu những vấn đề về Công giáo và những đóng góp của Công giáo đối với vấn đề phát triển inh tế - xã hội ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
Cuốn sách Công giáo Đàng Trong: Thời giám mục Pigneau 1771 – 1799 (Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1992) nghiên cứu sâu việc hoạt động của Giám mục Pigneau ở Ấn Độ, Cao Miên (1771 – 1778) đến việc đi cầu viện cho Nguyễn Phúc Ánh 1784 – 1789). Qua đó, cung cấp nhiều tƣ liệu về hoạt động của Công giáo ở Đàng Trong, mối quan hệ giữa việc truyền đạo và việc giúp Nguyễn Ánh cầu viện đánh nhà Tây Sơn. Dƣới góc độ lịch sử, có công trình Thiên Chúa giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh (Nhà xuất bản Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 2007) giới thiệu những vấn đề, sự kiện, nhân vật nổi bật trong lịch sử hình thành và phát triển của giáo đoàn Thiên chúa giáo ở thành phố từ thế kỷ XVII đến nay, một quá trình tuy quanh co về lộ trình nhƣng nhất quán về phƣơng hƣớng đồng thời thống nhất với xu thế chung với giáo hội Việt Nam, trong đó tiến trình dân tộc Việt Nam mở lòng ra để đón nhận một giá trị mới, làm phong phú thêm cho đời sống tâm linh của ngƣời Việt vốn rất trọng nhu cầu tâm linh - là nhu cầu hết sức cần thiết và không thể tách rời khỏi đời sống dân tộc nhƣ đã đƣợc minh định trong Hiến Pháp nƣớc Cộng hòa Xã hội Chủ ngh a Việt Nam là sợi chỉ xuyên suốt và ngày càng trình hiện nhƣ một xu thế không thể đảo ngƣợc. Bên cạnh đó, tác giả Trƣơng Bá Cần với các công trình Lịch sử phát triển công giáo ở Việt Nam (tập 1 và tập 2), Nhà xuất bản Tôn giáo, 2 8) đề cập đến những vấn đề về lịch sử phát triển Công giáo ở Việt Nam.
Việc sử dụng phƣơng pháp phân tích phê khảo sử liệu đã phân tích những vấn đề về công cuộc truyền giáo và việc phát triển Công giáo ở Đàng Trong qua các giai đoạn từ 1615 – 1639, 1640 – 1645, 1640 – 1645; Công giáo Việt Nam thời vua Gia Long (1802 – 1820); Công giáo Việt Nam những năm đầu triều vua Minh Mạng (1820 – 1832); Công giáo Việt Nam những năm cấm cách dƣới triều vua Minh Mạng (1832 – 1841); Công giáo Việt Nam dƣới thời vua Thiệu Trị (1841 – 1847). 3 Dƣới góc độ nghiên cứu sử học, cuốn sách Công giáo Việt Nam: Thời kỳ triều Nguyễn (1802 – 1883) (Nguyễn Quang Hƣng, Nhà xuất bản Tôn giáo, 2 9) đã đề cập đến quá trình du nhập và phát triển của Công giáo ở Việt Nam thời kỳ triều Nguyễn (1802 – 1883). Tác giả Nguyễn Quang Hƣng cho biết xuất phát từ bối cảnh chính trị - xã hội và tôn giáo Việt Nam thế kỷ XVII – XVIII, các thừa sai châu Âu đã phát triển đạo Công giáo ở Việt Nam. Trên cơ sở nguồn tƣ liệu châu bản triều Nguyễn, cuốn sách đã phục dựng lại quá trình truyền bá Công giáo ở Việt Nam thế kỷ XVII – XVIII.
Tác giả cho biết vấn đề nghi lễ của Công giáo là một trong những lý do cơ bản của các cuộc cấm đạo từ triều Nguyễn. Ngoài những vấn đề trên, cuốn sách còn đề cập đến vấn đề chính sách hai mặt của Gia Long đối với Công giáo, chính sách của Minh Mạng đối với Công giáo, Thiệu trị và ngƣời Công giáo, Công giáo dƣới thời Tự Đức đến năm 1883. Tác giả Nguyễn Hồng Dƣơng với các cuốn sách Tổ chức xứ, họ đạo Công giáo ở Việt Nam: Lịch sử - hiện tại và những vấn đề đặt ra Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2 11). Tác giả trình bày những vấn đề về quá trình hình thành xứ, họ đạo và tổ chức xứ, họ đạo Công giáo trong lịch sử; sự hình thành những đặc trƣng cơ bản của làng Công giáo và sự chuyển hƣớng của làng Công giáo qua khảo sát, nghiên cứu chủ yếu trên địa bàn Bắc Bộ.
Trên cơ sở những vấn đề về hình thành tổ chức xứ, họ đạo, tác giả Nguyễn Hồng Dƣơng so sánh với việc hình thành tổ chức xứ, họ đạo và đời sống của ngƣời Công giáo hiện nay. Liên quan đến vấn đề đời sống của ngƣời Công giáo, tác giả Nguyễn Hồng Dƣơng có công trình Nếp sống đạo của người công giáo Việt Nam Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2 11) đề cập đến những vấn đề đời sống của ngƣời Công giáo ở Việt Nam. Tác giả cho rằng nếp sống của ngƣời Công giáo góp phần phát triển văn hóa truyền thống của ngƣời Việt Nam. Ngoài ra, tác giả Nguyễn Hồng Dƣơng còn đề cập đến những đóng góp của đạo Công giáo đối với cách mạng Việt Nam qua tác phẩm Linh mục Phạm Bá Trực và đường hướng Công giáo đồng hành cùng dân tộc trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 - 1954).
Cuốn sách gồm 7 chƣơng, trình bày những vấn đề về cuộc đời, thân thế và sự nghiệp linh mục Phạm Bá Trực; đƣờng hƣớng ngƣời Công giáo đồng hành 4 cùng dân tộc (1946 – 1954), kháng chiến chống Pháp; những đóng góp của Công giáo đối với cách mạng Việt Nam giai đoạn 1946 – 1954.