Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng cơ khí chính xác, nâng cao năng lực cạnh tranh là bài toán sống còn đối với các doanh nghiệp phụ trợ công nghiệp tại Việt Nam. Công ty TNHH Một thành viên Cơ khí Z179, đơn vị trực thuộc Bộ Quốc phòng thành lập từ năm 1971 với số vốn điều lệ 30 tỷ đồng, hiện là một trong những cơ sở cơ khí uy tín hàng đầu trong lĩnh vực sản xuất phụ tùng quân sự và cơ khí phục vụ nền kinh tế quốc dân. Đáng chú ý, mặt hàng bánh răng của hộp số 04 xuất khẩu sang Hà Lan cho đối tác Palfinger Ned Deck là sản phẩm chiến lược, chiếm tỷ trọng doanh thu cao và hiện nắm giữ 45,5% thị phần cung ứng của đối tác này.

Tuy nhiên, trước sự cạnh tranh gay gắt từ các doanh nghiệp trong nước và quốc tế, dòng sản phẩm bánh răng hộp số 04 của Z179 vẫn bộc lộ những hạn chế nhất định về chi phí gia công, công nghệ mài răng và tính đồng bộ trong quản lý chất lượng. Đề tài tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Làm thế nào để nâng cao toàn diện sức cạnh tranh của dòng sản phẩm bánh răng xuất khẩu chủ lực, đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật hàng hải khắt khe của thị trường châu Âu. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng năng lực cạnh tranh giai đoạn 2012 - 2017, và đề xuất các giải pháp khả thi nhằm gia tăng thị phần lên trên 55% cũng như cắt giảm tỷ lệ phế phẩm xuống dưới 2% trước năm 2020. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc củng cố vị thế của cơ khí quân đội trên trường quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết lợi thế cạnh tranh của Michael Porter và học thuyết quản trị chiến lược sản phẩm của Phó Giáo sư Tiến sĩ Ngô Kim Thanh. Mô hình nghiên cứu đánh giá năng lực cạnh tranh sản phẩm thông qua hệ thống 8 tiêu chí cốt lõi, chia thành hai nhóm chính:

  • Nhóm tiêu chí gắn liền với đặc tính sản phẩm: Chất lượng kỹ thuật cơ lý tính (độ nhám, độ cứng, độ chính xác ăn khớp), giá bán cạnh tranh, quy cách đóng gói bao bì, và chất lượng dịch vụ trước và sau bán hàng.
  • Nhóm tiêu chí thể hiện kết quả sản xuất kinh doanh: Quy mô thị phần chiếm lĩnh, tốc độ tăng trưởng doanh thu, tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu và độ nhận diện thương hiệu sản phẩm.

Bên cạnh đó, mô hình tích hợp ma trận phân tích nhân tố môi trường bên ngoài (tốc độ tăng trưởng GDP, tỷ lệ lạm phát, lãi suất cho vay và biến động tỷ giá USD/VND) và nhân tố nguồn lực nội bộ (tiềm lực tài chính 30 tỷ đồng, trình độ tay nghề bậc thợ và công nghệ gia công nhiệt luyện).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp xác thực trong 5 năm liên tục từ 2012 đến 2017. Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ đối với 100% các lô hàng kiểm tra kích thước trọng yếu trên 6 mã sản phẩm bánh răng hộp số 04 (gồm trục chủ động 1, 2, 3 và bánh răng số trục 2, 3, 4). Cỡ mẫu đánh giá chất lượng dịch vụ được thu thập từ báo cáo thẩm định nhà cung cấp năm 2017 của Tập đoàn Palfinger Ned Deck, kết hợp dữ liệu thống kê vĩ mô từ Tổng cục Thống kê và tỷ giá ngân hàng Vietcombank từ tháng 6/2014 đến tháng 9/2017.

Lý do lựa chọn phương pháp thống kê mô tả, phân tích đối chuẩn và phân tích chuỗi giá trị chi phí sản xuất là nhằm bóc tách chính xác các nguyên công gây phát sinh phế phẩm, xác định rõ điểm nghẽn kỹ thuật và chi phí vận hành tại từng phân xưởng gia công.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực trạng tại Công ty Cơ khí Z179 chỉ ra 4 phát hiện quan trọng: Thứ nhất, về thị phần và vị thế thương mại, sản phẩm bánh răng hộp số 04 chiếm tới 45,5% tổng sản lượng nhập khẩu của Palfinger Ned Deck, vượt trội hơn các đơn vị cung ứng phụ trợ cơ khí khác trong nước nhờ uy tín giao hàng ổn định và kinh nghiệm sản xuất quốc phòng lâu năm. Thứ hai, về chất lượng gia công chế tạo, tỷ lệ phế phẩm ở một số kích thước quan trọng (độ đảo hướng tâm, biên dạng răng) dao động trong khoảng 3,5% - 4,8%, cao hơn 1,2% - 1,5% so với các đối thủ cạnh tranh sử dụng thiết bị mài răng CNC hiện đại. Thứ ba, về kết cấu giá thành, chi phí nguyên vật liệu thép hợp kim đặc chủng và phôi rèn chiếm tỷ trọng áp đảo từ 58% đến 62% tổng giá vốn, trong khi chi phí nhân công trực tiếp chiếm khoảng 18% - 20%, tạo áp lực rất lớn lên biên lợi nhuận khi giá thép thế giới biến động. Thứ tư, về mặt quản trị và thương hiệu, doanh nghiệp đã tiếp cận hệ thống quản lý ISO 9001 nhưng chưa chính thức đạt chứng chỉ ISO 9001:2015, đồng thời các sản phẩm xuất khẩu hoàn toàn gia công theo bản vẽ của khách hàng (OEM), chưa mang nhãn hiệu độc lập của Z179.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ việc công ty chưa có dây chuyền sản xuất chuyên môn hóa riêng cho hàng xuất khẩu, khiến máy móc thiết bị phải hoán đổi liên tục giữa các đơn hàng phụ tùng xe quân sự và hàng kinh tế. Nhiều máy tiện, máy phay bánh răng truyền thống đã qua nhiều năm sử dụng, dẫn đến sai số gia công tăng cao. So sánh với các nghiên cứu điển hình trong ngành công nghiệp hỗ trợ xe máy hay nhựa công nghiệp, quy mô sản xuất đơn hàng của Z179 chưa đạt tới điểm tối ưu hóa chi phí cố định (economies of scale).

Để trực quan hóa các kết quả nghiên cứu, dữ liệu có thể được thể hiện qua biểu đồ tròn phản ánh tương quan thị phần (45,5% của Z179 so với các đối thủ khác) và bảng ma trận đối chuẩn so sánh tỷ lệ phế phẩm trên từng nguyên công gia công cắt gọt, nhiệt luyện. Điều này cho thấy nâng cao năng lực đo kiểm 3 chiều và giảm tỷ lệ hao hụt phôi là yếu tố quyết định để bảo vệ lợi nhuận biên của doanh nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, 5 giải pháp trọng tâm được kiến nghị thực hiện:

  • Nâng cao trình độ nguồn nhân lực kỹ thuật: Ban Giám đốc cùng Phòng Tổ chức lao động triển khai chương trình đào tạo chuyên sâu về lập trình máy CNC và công nghệ nhiệt luyện tiên tiến cho 100% kỹ sư, công nhân bậc cao, hoàn thành định kỳ hàng quý trong giai đoạn 2018 - 2020 nhằm tăng năng suất lao động thêm 15%.
  • Đầu tư đổi mới thiết bị và công nghệ đo kiểm: Phòng Kỹ thuật cơ điện lập dự án mua sắm bổ sung máy mài răng CNC độ chính xác cao và thiết bị kiểm tra Profimeter trước quý IV/2019, phấn đấu kéo giảm tỷ lệ phế phẩm từ 4,5% xuống dưới 1,8%.
  • Chuẩn hóa hệ thống quản lý chất lượng theo ISO: Phòng Kiểm tra chất lượng sản phẩm (KCS) phối hợp các phân xưởng hoàn thiện hệ thống kiểm soát chất lượng, chính thức đạt chứng chỉ ISO 9001:2015 trong năm 2018, giúp cắt giảm 10% chi phí sai hỏng nội bộ.
  • Cải tiến quy trình công nghệ gia công và nhiệt luyện: Phân xưởng cơ khí 1 và Phân xưởng nhiệt luyện tối ưu hóa chế độ cắt gọt, áp dụng công nghệ thấm cacbon và tôi thể tích chuẩn hóa, giúp tăng độ bền mỏi của bánh răng lên 20% và rút ngắn chu kỳ sản xuất 12%.
  • Mở rộng hoạt động marketing và quan hệ khách hàng: Phòng Kinh doanh thiết lập cơ chế phản hồi kỹ thuật nhanh 24/7 với đối tác Palfinger Ned Deck, đồng thời nghiên cứu mở rộng sang thị trường Đông Âu, hướng tới mục tiêu nâng thị phần xuất khẩu đạt 60% vào cuối năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị thực tiễn và tham khảo chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng:

  1. Ban lãnh đạo và nhà quản trị doanh nghiệp cơ khí: Cung cấp khung đánh giá 8 tiêu chí năng lực cạnh tranh và mô hình quản trị chi phí nguyên vật liệu (chiếm 58% - 62% giá thành), giúp hoạch định chiến lược sản xuất theo đơn hàng quốc tế hiệu quả.
  2. Kỹ sư cơ khí, chuyên viên QA/QC tại các nhà máy chế tạo: Tham khảo quy trình kiểm soát dung sai kích thước bánh răng hộp số, công nghệ xử lý bề mặt và phương pháp áp dụng tiêu chuẩn ISO 9001:2015 nhằm hạ tỷ lệ phế phẩm dưới 2%.
  3. Chuyên viên kinh doanh và xuất nhập khẩu ngành hàng công nghiệp: Học hỏi kinh nghiệm thực chiến trong việc giữ vững 45,5% thị phần xuất khẩu sang thị trường châu Âu và phương pháp đàm phán hợp đồng gia công cơ khí chính xác.
  4. Giảng viên, học viên cao học chuyên ngành Quản trị kinh doanh và Cơ khí chế tạo: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu tình huống (case study) mẫu mực với hệ thống 13 hình vẽ và 20 bảng số liệu thực chứng chi tiết, có giá trị học thuật cao.

Câu hỏi thường gặp

Tiêu chí nào phản ánh năng lực cạnh tranh còn yếu nhất của sản phẩm bánh răng hộp số Z179? Tiêu chí nhãn hiệu thương hiệu và tỷ lệ phế phẩm gia công là điểm yếu nhất. Sản phẩm bánh răng hộp số 04 hoàn toàn mang thương hiệu OEM của đối tác Hà Lan, chưa có thương hiệu riêng. Tỷ lệ phế phẩm kích thước chính xác ở mức 3,5% - 4,8% do thiết bị cũ làm phát sinh thêm chi phí sửa chữa sai lệch.

Mô hình sản xuất theo đơn hàng xuất khẩu ảnh hưởng thế nào đến năng lực cạnh tranh của công ty? Sản xuất theo đơn hàng giúp công ty duy trì 45,5% thị phần ổn định cho Palfinger Ned Deck và hạn chế tồn kho thành phẩm. Tuy vậy, mô hình này khiến Z179 bị động về khâu thiết kế mẫu mã, khó mở rộng đột biến quy mô và chịu rủi ro cao khi giá thép nhập khẩu biến động.

Tại sao việc áp dụng tiêu chuẩn ISO 9001:2015 lại mang tính cấp bách đối với Z179? Tiêu chuẩn ISO 9001:2015 giúp chuẩn hóa toàn bộ quy trình từ khâu chọn phôi rèn, gia công cắt gọt đến nhiệt luyện và đóng gói. Chứng chỉ này là điều kiện tiên quyết để Z179 khẳng định uy tín với đối tác châu Âu, loại bỏ lãng phí và giảm 10% chi phí sai hỏng.

Vị trí địa lý mang lại lợi thế cạnh tranh gì cho hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp? Tọa lạc tại Km 12 Quốc lộ 1A với mặt đường 6 làn xe thông thoáng giúp Z179 thuận tiện vận chuyển nguyên vật liệu và chuyển hàng xuất khẩu ra cảng biển Hải Phòng. Lợi thế logistics này giúp rút ngắn thời gian giao hàng từ 2 đến 3 ngày so với các đơn vị ở xa trục quốc lộ.

Biến động tỷ giá hối đoái tác động như thế nào đến giá bán và lợi nhuận sản phẩm? Tỷ giá USD/VND tăng mang lại lợi thế chuyển đổi doanh thu ngoại tệ sang nội tệ khi xuất khẩu. Tuy nhiên, do hơn 60% chi phí sản xuất phụ thuộc vào thép hợp kim và dao cụ nhập khẩu, doanh nghiệp phải quản trị rủi ro ngoại hối chặt chẽ để bảo toàn tỷ suất sinh lời.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh 8 tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của sản phẩm cơ khí phụ trợ xuất khẩu gắn với bối cảnh đặc thù của doanh nghiệp quốc phòng.
  • Phân tích chuẩn xác thực trạng sản phẩm bánh răng hộp số 04, chỉ rõ ưu thế nắm giữ 45,5% thị phần tại thị trường Hà Lan và các nút thắt kỹ thuật giai đoạn 2012 - 2017.
  • Xác định rõ cấu trúc giá thành với chi phí nguyên vật liệu chiếm tới 58% - 62%, làm rõ nguyên nhân gốc rễ dẫn đến tỷ lệ phế phẩm 3,5% - 4,8%.
  • Xây dựng 5 nhóm giải pháp đồng bộ về nhân lực, thiết bị CNC, quản trị chất lượng ISO 9001:2015, tối ưu công nghệ và xúc tiến tiếp thị đến năm 2020.
  • Xác lập mục tiêu đưa thị phần xuất khẩu vượt mốc 60% và giảm tỷ lệ phế phẩm xuống dưới 1,8% trong giai đoạn phát triển mới.

Kế hoạch hành động cần được triển khai ngay từ quý I/2018 nhằm nhanh chóng phê duyệt các danh mục đầu tư thiết bị mài răng và đo kiểm hiện đại trước năm 2020. Doanh nghiệp cần chủ động ứng dụng công nghệ số và chuẩn hóa quy trình sản xuất ngay từ bây giờ để không ngừng bứt phá vị thế trên bản đồ cơ khí quốc tế.