CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC TIỄN KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 1. Cơ sở lý luận về kiểm soát chi thường xuyên ngân sách Nhà nước cấp huyện 1. Khái niệm liên quan đến kiểm soát chi NSNN 1.1 Chi thường xuyên ngân sách Nhà nước Tại khoản 14, điều 4, Luật NSNN số 83/2015/QH13 do Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 25/6/2015: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. Chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm bảo đảm thực hiện chức năng của Nhà nước theo những nguyên tắc nhất định.
Là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào NSNN và đưa chúng vào mục đích sử dụng. Do đó, chi NSNN là những việc cụ thể không chỉ dừng lại trên các định hướng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của Nhà nước. Chi thường xuyên NSNN là các khoản chi có thời hạn tác động ngắn thường dưới một năm như: chi thanh toán cá nhân, chi để mua các hàng hoá và dịch vụ không lâu bền, thường mang tính chất lặp đi lặp lại thường xuyên phục vụ các nhu cầu hoạt động thường xuyên của các tổ chức công. Đây là các khoản chi chủ yếu phục vụ chức năng quản lý, điều hành một cách thường xuyên của Nhà nước.
Hay nói cách khác, chi thường xuyên NSNN là quá trình phân phối, sử dụng nguồn lực tài chính của Nhà nước nhằm trang trải những nhu cầu của các cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị xã hội thuộc khu vực công, qua đó thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước ở các hoạt động sự nghiệp giáo dục và đào tạo, kinh tế, y tế, xã hội, khoa học và công nghệ môi trường, văn hóa thông tin, thể dục thể thao và các hoạt động sự nghiệp khác. 6 Nói tóm lại, chi thường xuyên NSNN là quá trình phân phối, sử dụng vốn từ quỹ NSNN nhằm đáp ứng nhu cầu chi gắn với việc thực hiện những nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về quản lý KT-XH.Quản lý chi thường xuyên ngân sách Nhà nước cấp huyện Chi NSNN là quá trình phân phối, sử dụng quỹ NSNN theo những nguyên tắc nhất định cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Về thực chất, chi NSNN chính là việc cung cấp những phương tiện tài chính cho việc thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nước. Do đó, chi NSNN có những đặc điểm cơ bản sau: - Chi NSNN luôn gắn với nhiệm vụ KT-XH, chính trị mà Nhà nước phải đảm nhận.
Mức độ và phạm vi chi tiêu NSNN phụ thuộc vào nhiệm vụ của Nhà nước trong từng thời kỳ. - Chi NSNN gắn với quyền lực nhà nước, mang tính chất pháp lý cao. Ở Việt Nam, Quốc hội là chủ thể duy nhất quyết định cơ cấu, nội dung và mức độ các khoản chi NSNN. - Tính hiệu quả của các khoản chi NSNN được thể hiện ở tầm vĩ mô và mang tính toàn diện cả về KT-XH, chính trị và ngoại giao.
- Các khoản chi NSNN đều là các khoản cấp phát không hoàn trả trực tiếp. Đặc điểm này giúp chúng ta phân biệt giữa các khoản chi NSNN với các khoản tín dụng, các khoản chi cho hoạt động kinh doanh. - Các khoản chi của NSNN gắn chặt với sự vận động của các phạm trù giá trị khác như giá cả, lãi suất, tỷ giá hối đoái, tiền lương, tín dụng và các phạm trù khác thuộc lĩnh vực tiền tệ. Từ các đặc điểm cơ bản của chi NSNN, chi thường xuyên ngân sách Nhà nước bao gồm các đặc điểm cụ thể sau: - Các khoản chi thường xuyên có tính ổn định, bởi vì có nhiều chức năng của Nhà nước là không thay đổi như chức năng bảo vệ công dân, chức năng quản lý kinh tế.
Mặt khác nhà nước luôn bảo đảm các khoản chi mang tính chất ổn định mà không phụ thuộc vào tình hình KT-XH thay đổi. 7 - Mang tính lặp lại theo chu kỳ. - Các khoản chi thường xuyên có hiệu lực tác động trong thời gian ngắn và mang tính tiêu dùng xã hội. Chi thường xuyên đáp ứng nhu cầu chi để thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước về KT-XH trong từng năm ngân sách.
Phạm vi, mức độ gắn chặt với cơ cấu của tổ chức của bộ máy nhà nước và sự lựa chọn của nhà nước trong việc cung ứng các hàng hóa công cộng; - Hiệu quả của chi thường xuyên không thể đánh giá, xác định cụ thể như chi cho đầu tư phát triển. Hiệu quả của nó không đơn thuần về mặt kinh tế mà được thể hiện qua sự ổn định chính trị - xã hội từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước.Phân loại kiểm soát chi thường xuyên ngân sách Nhà nước cấp huyện Theo Luật NSNN số 83/2015/QH13, tại khoản 2, điều 5: “Chi NSNN bao gồm các khoản chi đầu tư phát triển, chi dự trữ quốc gia, chi thường xuyên, chi trả nợ lãi, chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật”. Như vậy chi thường xuyên là một phần của Chi NSNN. Có nhiều cách phân loại chi thường xuyên NSNN, tiêu biểu một số cách phân loại như sau: * Căn cứ vào tính chất kinh tế, chi thường xuyên bao gồm 4 nhóm mục cụ thể như sau: - Nhóm các khoản chi thanh toán cá nhân gồm: tiền lương; phụ cấp lương; tiền thưởng; phúc lợi tập thể; học bổng học sinh, sinh viên; chi về công tác người có công với cách mạng và bảo đảm an sinh xã hội; chi lương hưu và trợ cấp bảo hiểm; các khoản thanh toán khác cho cá nhân.
- Nhóm các khoản chi nghiệp vụ chuyên môn gồm: thanh toán dịch vụ công cộng; công tác phí; vật tư văn phòng; thông tin tuyên truyền liên lạc; hội nghị; chi phí thuê mướn; chi sửa chữa thường xuyên; chi phí nghiệp vụ chuyên môn của ngành. - Nhóm các khoản chi mua sắm, sửa chữa lớn tài sản cố định và xây dựng nhỏ gồm: sửa chữa nhỏ tài sản cố định phục vụ chuyên môn và các công trình 8 cơ sở hạ tầng; chi mua tài sản vô hình; mua sắm tài sản dùng cho chuyên môn. - Nhóm các khoản chi thường xuyên khác. * Căn cứ theo lĩnh vực chi, chi thường xuyên gồm: - Chi cho các đơn vị sự nghiệp: là những khoản chi cho các đơn vị sự nghiệp công lập nhằm cung cấp các dịch vụ đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực, nâng cao trình độ dân trí, chăm sóc sức khỏe cộng đồng, tạo động lực nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy phát triển KT-XH theo chiều sâu.
Cụ thể: + Chi cho hoạt động của các đơn vị sự nghiệp kinh tế của nhà nước; + Chi cho hoạt động các đơn vị sự nghiệp văn hóa – xã hội; + Chi cho hoạt động khoa học công nghệ; + Chi cho hoạt động giáo dục, đào tạo; + Chi cho hoạt động sự nghiệp y tế; + Chi cho hoạt động sự nghiệp văn hóa, thể dục thể thao; + Chi cho hoạt động xã hội. - Chi cho các hoạt động quản lý nhà nước (chi quản lý hành chính): là những khoản chi nhằm bảo đảm hoạt động của hệ thống các cơ quan quản lý nhà nước từ trung ương đến địa phương như chi cho hệ thống cơ quan quyền lực, cơ quan hành chính, cơ quan chuyên môn các cấp như: tòa án nhân dân, viện kiểm sát nhân dân,. - Chi cho các hoạt động an ninh, quốc phòng và trật tự an toàn xã hội: Khoản chi cho an ninh nhằm bảo đảm trật tự an toàn xã hội. Chi quốc phòng nhằm bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, đấu tranh chống lại sự xâm lấn của các thế lực bên ngoài.
- Chi khác: ngoài các khoản chi trên, một số khoản chi không phát sinh liên tục và thường xuyên trong năm ngân sách nhưng vẫn thuộc về chi thường xuyên như: chi hỗ trợ các đối tượng chính sách, chi trợ giá theo chính sách của nhà nước, chi trả lãi tiền vay do chính phủ vay, chi hỗ trợ 9 quỹ bảo hiểm, các chương trình đột xuất từ các khoản bổ sung chuyển giao của ngân sách cấp trên. Đặc điểm, vai trò của kiểm soát chi thường xuyên ngân sách Nhà nước cấp huyện Kiểm soát chi NSNN là quá trình các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thực hiện thẩm định, kiểm tra, kiểm soát các khoản chi NSNN dựa trên những chính sách, chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi tiêu do Nhà nước quy định. Hoạt động kiểm soát chi NSNN được thực hiện nhằm bảo đảm quá trình sử dụng ngân sách được tiến hành như dự toán phê duyệt ban đầu, điều chỉnh và củng cố kịp thời các sai phạm, thiếu sót trong quá trình chi NSNN. Kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua KBNN là việc KBNN tiến hành kiểm tra, kiểm soát các khoản chi thường xuyên như: chi lương và các khoản phụ cấp theo lương, chi các khoản thanh toán cá nhân, công tác phí, chi sửa chữa, mua sắm nhỏ tài sản, chi hoạt động chuyên môn từng ngành,… theo đúng chế độ, định mức, chính sách do Nhà nước quy định thông qua các hình thức, phương thức, nguyên tắc quản lý tài chính trong quá trình cấp phát và thanh toán các khoản chi tiêu NSNN, góp phần loại bỏ các khoản chi sai dự toán NSNN ban đầu hay chi vượt chế độ, định mức, đơn giá theo quy định.
Thực hiện tốt kiểm soát chi thường xuyên có mục tiêu rất lớn trong việc phân phối và sử dụng có hiệu quả nguồn lực tài chính của đất nước, tạo điều kiện giải quyết tốt mối quan hệ giữa tích lũy và tiêu dùng. Chi thường xuyên hiệu quả và tiết kiệm sẽ tăng tích lũy vốn NSNN cho đầu tư phát triển, thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng bền vững, nâng cao niềm tin của nhân dân vào vai trò quản lý điều hành của Nhà nước.Đặc điểm kiểm soát chi thường xuyên NSNN cấp huyện Chi NSNN được quản lý bằng pháp luật, sử dụng tổng hợp các biện pháp, nhưng quan trọng Kiểm soát nhất là biện pháp hành chính - tổ chức. chi NSNN nhằm thực hiện mục tiêu thúc đẩy KT-XH tăng trưởng bền vững trong 10 điều kiện sử dụng ngân sách tiết kiệm, hiệu quả, thực hiện công bằng xã hội và bảo đảm các mục tiêu về chính trị xã hội như quốc phòng, an ninh, đối ngoại. Hiệu quả của công tác kiểm soát chi NSNN khó xác định được bằng các chỉ tiêu định lượng.