đặt vấn đề mang tính lí thuyết trên thì chủ nghĩa hậu hiện đại là gì hầu như vẫn chưa có được câu trả lời thông nhất: nó. là sự phát triển hay sự phủ định của chủ nghĩa hiện đại? "là đỉnh cao của chủ nghĩa hiện đại", là "cơn kịch phát của chủ nghĩa hiện đại" hay là "sự nối đài của chủ nghĩa hiện đại"? Chủ nghĩa hậu hiện đại "như là sự quay trở về với truyền thống để chống lại chủ nghĩa hiện đại" hay "như là một sự vượt khỏi chủ nghĩa hiện đại, một phong trio lai tạp mới và tương phản với chủ nghĩa hiện đại?"{ 4, tr. Có lẽ vì thế mà Nguyễn Hưng Quốc đã để xuất cách viết có tính lai ghép là "h(ậu h)iện dai " dé thể hiện sự giao thoa khó tách biệt của hai khuynh hướng này [57] "uy nhiên, từ quan điểm của các nhà nghiên cứu, có thể hiểu một cách khái quát nhất "theo cấp độ rồng, chủ nghĩa hậu hiện đại chỉ những điều kiện văn hóa, triết lí sống và phong cách sống của cả một thời đại: hiểu ở cáp đội “hẹp, nó chỉ một trảo lưu sáng tác với quan điểm mỹ học và kĩ thuật cũng như. thủ pháp riêng, khác với những tác phẩm ra đời trong quỹ đạo hiện đại chủ nghĩa trước đó"[60].
Dù có những phát biểu khác biệt, song đa số các nha hậu hiện đại vẫn có một quan điểm chung là, do việc xem thế giới như một sự hỗn độn và bất khả nhận thức nên họ ra sức chống lại sự thống trị của những tri thức và chân lí của chủ nghĩa hiện đại. Trên cơ sở đó, các nhà hậu hiện đại đề xuất các luận điểm căn bản như: bắt tín nhận thức, đại tự sự và tiểu tự sự, liên văn bản, diễn ngôn và trò chơi ngôn ngữ, “Trong phạm vi luận văn này, chúng tôi không đi sâu tìm hiểu về điều. kiện, hoàn cảnh ra đời, nội hàm.của chủ nghĩa hậu hiện đại mà thông qua việc thừa nhận sự tồn tại của nó. \p trung khảo sát ảnh hưởng của chủ nghĩa hậu hiện đại đến sáng tác của các nhà văn Việt Nam đương đại, cụ thể qua trường hợp của tác giả Vũ ình Giang.
Chủ nghĩa hậu hiện đại là một khái iém đa nghĩa, không phải khái quát nào về hau hiện đại ở phương Tây cũng có thể dùng để nghiên cứu thực tiễn hậu hiện đại ở Việt Nam. Đối với chúng tôi, khi thực hiện luận văn nay, thi quan niệm về chủ nghĩa hậu hiện đại của Lyotard: " Nói một cách thật đơn giản, "hậu hiện đại” là sự hoài nghỉ đối ác siêu tysu"[43, tr 55] ld mot su gợi ý hữu ích b. Đặc diém co bản của văn học hậu hiện đại Dù còn tồn tại nhiều vấn đề chưa ngã ngũ, song tựu trung các ý kiến khi bàn về chủ nghĩa hậu hiện đại đều lấy chủ nghĩa hiện đại làm cơ sở, làm xuất phát điểm để xác định cái gọi là chủ nghĩa hậu hiện đại. Bởi không giống với các trào lưu trước đây trong lịch sử văn chương, chủ nghĩa hiện đại và chủ nghĩa hậu hiện đại có ranh giới không thật sự rõ rằng, chúng có thé "tổn tại cùng lúc, xen kẽ và chồng chéo lên nhau"[S7].
Chủ nghĩa hậu hiện đại, như tên gọi của nó, có thể được hiểu là sự kế thừa, phát triển hoặc vượt qua chủ. nghĩa hiện đại. Từ đó dẫn đến cách hiểu chủ nghĩa hậu hiện đại là những phản. ứng nhận thức hay thẩm mĩ chống lại/ thể hiện khác biệt với quy chuẩn của chủ nghĩa hiện đại.
Năm 1985, Ihab Hassan đã đưa ra bảng so sánh giữa chủ nghĩa hiện đại và chủ nghĩa hậu hiện đại nhằm khu biệt sự khác nhau cơ bản giữa hai khuynh hướng này và được nhiều người nghiên cứu tham khảo [9, tr. Nhật Chiêu thì cho rằng chủ nghĩa hậu hiện đại là một diễn trình "viết lại những phương diện của hiện đại" [10, tr. Như vậy tùy thuộc vào cách. hiểu về chủ nghĩa hiện đại, tùy vào mức độ và phạm vi ảnh hưởng của chủ nghĩa hậu hiện đại đến từng quốc gia, từng lĩnh vực của đời sống mà biểu.
hiện của các khái niệm trong khuynh hướng hậu hiện đại khác nhau. Vì chủ nghĩa hậu hiện đại là một hiện tượng không đơn nhất, một hệ thống mở, không ngừng vận động trong đời sống xã hội và văn học nghệ thuật nên nó không đóng khung vào một hệ thống lí thuyết nào. 6 đây, chúng tôi chỉ xin giới thiệu một số vấn để, khái niệm, thuật ngữ có liên quan trực tiếp đến đẻ tai ‘Trude hết là van đề cảm quan hậu hiện đại. Đó là "một kiểu cảm nhận thé gi đặc biệt, là sự phản ánh tâm thức (mentality) thời đại hậu hiện đại"8, 17], Boi mỗi thời đại lịch sử đều sản sinh ra kiểu tâm trạng tương ứng vậy nên "chỉ khi nào tìm thấy tâm thức hậu hiện dai trong sáng tác văn học, ta mới thì tâm thức hậu hiện dai "reo mừng” trước sự giải thể của một hiện thực duy.
nhất và sự trỗi dậy của vô vàn khả thể "43, tr21]. Như vậy có thể khái quát ‘cam quan hậu hiện đại bằng hai thuộc tính cơ bản là hoài nghỉ và hỗn độn. ‘Cam quan này được chuyển hóa vào trong văn học nghệ thuật với những quan niệm mới về con người và hiện thực cuộc sống. Trong thời hậu hiện đại, các đại luận thuyết, siêu tự sự, trung tâm, trục chính bị lật đổ, thực tại trở nên hỗn loạn, trồng rỗng.
Đánh mắt niềm tin vào cái gọi là hiện thực, cho rằng "cái thực không còn hiện hữu nữa” [60]. chủ nghĩa hậu hiện đại quan niệm đó là thế giới của bắt cứ điều gì con người có thể nghĩ hay tưởng tượng ra. Vì chấp nhận sự hỗn độn của thể giới nên chủ nghĩa hậu hiện đại chấp nhận bản chất khách quan của hiện thực. Lyotard, chúng ta đang sống trong một thế giới mà nơi đó "hiện thực đã bị mất ỗn định đến độ không còn đảm bảo chất liệu nào cho kinh nghiệm nữa, nhưng lại có đủ cho việc tim ti và thử nghiệm” [43, tr 19].
Từ góc nhìn này, thế giới hiện thực trong quan niệm của các nhà hậu hiện đại là thế giới "thậm. phồn" luôn mở rộng đến tận cùng mọi khả năng tri nhận của con người. thế giới hiện thực rất giàu có ấy, cái thực và ngụy tạo, bản gốc và bản sao cứ "chồng chất lên nhau, tan lẫn vào nhau, chúng dẫn đến nguy cơ không thể chiết xuất được đâu là thực và đâu là thế vì" [60]. Quan niệm này của các nhà.
văn hậu hiện đại chính là sự đối thoại với khái niệm hiện thực quen dùng lâu nay. Họ cho rằng, cái hiện thực mà họ chứng kiến, lĩnh hội và mô tả không. phải là hiện thực như nó là, mà là cái hiện thực bị bóp méo, gò ép phải nhìn thấy, hiểu và kể lại qua những đại tự sự mà thôi. Bản chất của quan niệm hiện thực thậm phôn là đã mở rộng dân chủ cho các đối tượng hiện thực trên từng.
trang viết, xóa nhỏa ranh giới giữa thực tại và tưởng tượng, tir thé giới con người trí giác trực tiếp đến thế giới chỉ tồn tại trong linh giác như thế giới vô thức, hoang đường kì ảo. Được viết trong tâm thức hậu hiện đại như thế nên các sáng tác thuộc trào lưu này mang khuynh hướng tự nó trình ra một thế. giới đa mi đễ người đọc có thé tự do tạo nghĩa. Tinh chất mở làm thành một đặc trưng khi khám phá các tác phẩm hậu hiện đại: nó dẫn người đọc cụ thể đến từng chân trời của riêng mình, lấp đầy khoảng trống của phần văn bản mở ra.
Nói như Liviu Petrescu, sự hấp dẫn của một tác phẩm hậu hiện đại chính là ở chỗ nó dẫn người đọc vào một tòa nhà mà "các cửa số của nó mở ‘toang hướng về một bầu trời tươi mát và chìm sâu trong một thứ ánh sáng đầy. Cùng với vấn để hiện thực là đề con người. Nếu trong chủ nghĩa hiện đại, "lí tính lên ngồi, con người rực rỡ với hảo quang trí tuệ đến mức bản thân họ là những cái t vững chãi và cao voi" [9, tr.125] thi sang hậu hiện đại, cùng với sự sụp đổ của các đại tự sự, nhận (hức của con người cũng có sự thay đổi. Con người cảm thấy cô đơn, bơ vơ, lạc loài, vô nghĩa, bất an và hoài nghỉ về sự tồn tại của chính mình: "Con người thôi không còn là những cái "tôi" chất ngất, không còn là hiện thân của những minh triết trong cuộc đời" [9, t.126] mà thường bị phân tán thành "một chủ thể phi trung tâm, bao hàm nhiều mảnh vụn và tắt cả đều bị hòa tan trong bối cảnh xám xịt chung.
Nhà văn hậu hiện đại quan tâm nhiều hơn đến những "chất. liệu tâm li" như "tình cảm mâu thuẫn, mối xúc động nội tâm, những đối thoại tiềm ẩn rời rạc" [28, tr.64] và nhìn nhận nó trong sự ngồn ngang đa chiều của. cuộc sống, trong các môi quan hệ chồng chéo phức tạp. Khái niệm con người đã được bỗ sung thêm những nét nghĩa mới, văn học hậu hiện đại không chỉ phản ánh con người ý thức mà còn chú ý con người vô thức, đã dò tìm đến phần mờ tối, khuất lắp, miền hoang nằm ngoài ý thức của con người - những điểm mù lý tính.
Từ sự quan tâm đến con người bản năng, con người dục vọng, cái ‘on người bên trong con người"; cùng với việc đi vào chiều sâu vô thức, khám phá những đam mê, ẫn ức, bột phát, bao điều phức tạp, tế nhị trong đời sống nội tâm của con người, nhà văn hậu hiện đại thể hiện nỗ lực vượt thoát, nỗ lực khẳng định những điều bình thường nhất của cuộc sống, Cảm quan hậu hiện đại về hiện thực, con người cũng ảnh hưởng trực tiếp đến các phương thức thể hiện của nó. Mang tâm thức hoài nghỉ các siêu tự sự, nhà văn hậu hiện đại sáng tác với ý hướng "giải thiêng" văn học. Trỏ chơi đã trở thành một khuynh hướng thắm mĩ chủ đạo của trào lưu văn học này và được thể hiện trong sáng tác bằng việc giải phóng tối đa ngôn từ, chấp. nhận nhiều hình thức thể nghiệm, nhiều kiểu nhại cũng như các dạng cấu trúc.
phi truyền thông của ngôn từ văn bản."Nhà văn hoạt động như một kẻ tôi tớ đã cho văn bản hoạt động một cách tự do vượt ra ngoài ý định của chính mình"(8, tr409]. Từ phương diện tổ chức văn bản, cấu zrúc mảnh vỡ là một khuynh hướng sáng tác rất tiêu biểu của chủ nghĩa hậu hiện đại, gắn liền với ý hướng "giải trung tâm" kiểu truyền thống.