I. Tổng quan luận văn về con người trong tiểu thuyết NBP
Luận văn thạc sĩ khoa học xã hội và nhân văn này tập trung giải mã một phạm trù cốt lõi: quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương. Góc nhìn chính được sử dụng là thuyết hiện sinh, một hệ thống triết học đặt con người và sự tồn tại của cá nhân làm trung tâm. Nghiên cứu này không chỉ phân tích các tác phẩm tiêu biểu của nhà văn mà còn đặt chúng trong bối cảnh rộng lớn hơn của văn học Việt Nam thời kỳ Đổi mới. Sau năm 1986, văn học Việt Nam chứng kiến một sự chuyển mình mạnh mẽ. Các nhà văn từ bỏ lối viết "đại tự sự" mang tính sử thi, tập thể để quay về với những "tiểu tự sự" của đời sống cá nhân. Con người không còn là hình mẫu lý tưởng hóa mà trở thành một bản thể phức tạp, đa diện, đầy mâu thuẫn và bí ẩn. Nguyễn Bình Phương nổi lên như một trong những cây bút tiên phong của xu hướng này. Các tiểu thuyết của ông, từ Bể giới đến Minh về Lọ, đều xoáy sâu vào thân phận con người trong một thế giới phi lý, hỗn loạn. Luận văn vận dụng các phạm trù của thuyết hiện sinh như sự cô đơn, cảm giác bị ruồng bỏ, sự tha hóa, và hành trình truy tìm bản thể để làm rõ những sáng tạo độc đáo của nhà văn. Qua đó, nghiên cứu khẳng định rằng quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Bình Phương chịu ảnh hưởng sâu sắc từ cảm thức hiện sinh, tạo nên một phong cách riêng biệt, đầy ám ảnh và thách thức tư duy tiếp nhận của độc giả.
1.1. Bối cảnh văn xuôi Việt Nam sau 1986 và sự đổi mới
Giai đoạn sau 1986 đánh dấu một bước ngoặt trong tư duy nghệ thuật của văn xuôi Việt Nam. Nền văn học dần thoát ly khỏi khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn cách mạng. Thay vào đó, các nhà văn hướng ngòi bút vào những vấn đề thế sự, đời tư, khám phá con người ở góc độ cá nhân. Con người được nhìn nhận như một thực thể đầy phức tạp, một thế giới nội tâm sâu kín với cả cõi vô thức huyền bí. Tác phẩm không còn xây dựng những nhân vật điển hình, nhất thể hóa mà tập trung vào con người cá thể, phân mảnh, đa nhân cách. Sự thay đổi này được thúc đẩy bởi không khí Đổi mới, cho phép nghệ thuật được tự do hơn trong việc phản ánh hiện thực đa chiều. Các tác giả như Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu đã mở đường cho một lối viết chân thực, trăn trở hơn về số phận con người hậu chiến.
1.2. Thuyết hiện sinh và ảnh hưởng đến Nguyễn Bình Phương
Thuyết hiện sinh là một trào lưu triết học đề cao sự tồn tại, tự do và trách nhiệm của cá nhân. Các triết gia như Jean-Paul Sartre, Albert Camus cho rằng "hiện hữu có trước bản chất", nghĩa là con người sinh ra không có một bản chất định sẵn mà phải tự kiến tạo nên chính mình thông qua lựa chọn và hành động. Tư tưởng này khi du nhập vào Việt Nam đã tạo ra một luồng sinh khí mới, đặc biệt với các nhà văn thế hệ sau Đổi mới. Nguyễn Bình Phương là một trường hợp tiêu biểu cho sự tiếp nhận sâu sắc và sáng tạo tư tưởng hiện sinh. Ông vận dụng lăng kính này để soi chiếu vào những kiếp người bơ vơ, lạc lõng, bị "ném" vào một cõi đời phi lý và phải vật lộn để khẳng định sự tồn tại của mình.
II. Thách thức mặc cảm hiện sinh trong tiểu thuyết NBP
Các nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương thường xuyên phải đối mặt với những thách thức đến từ mặc cảm hiện sinh. Đây là trạng thái tâm lý phổ biến của con người khi nhận ra sự tồn tại mong manh, hữu hạn của mình giữa một thế giới rộng lớn, vô nghĩa. Họ cảm thấy cô đơn, lạc lõng, hoài nghi về mọi giá trị và bị ám ảnh bởi cảm giác bị ruồng bỏ. Trạng thái này không phải là một chứng bệnh tâm lý đơn thuần, mà là một trải nghiệm triết học sâu sắc về thân phận. Nguyễn Bình Phương không mô tả nỗi đau này một cách bi lụy. Thay vào đó, ông để nhân vật của mình quẫy đạp, nổi loạn, dấn thân vào những hành trình vô định để tìm kiếm một ý nghĩa nào đó, dù là trong vô vọng. Quan niệm nghệ thuật về con người của ông nhấn mạnh rằng, chính trong cuộc đối diện với sự phi lý và nỗi cô đơn cùng cực, bản thể con người mới có cơ hội được bộc lộ một cách trần trụi và chân thực nhất. Những nhân vật như Tượng trong Bể giới hay người cựu binh trong Minh về Lọ là hiện thân cho bi kịch của con người hiện đại: khao khát kết nối nhưng lại bị đẩy vào tình thế cô độc tuyệt đối, phải tự mình đối diện với cái hư vô của kiếp người.
2.1. Phân tích hình tượng con người cô đơn và hoài nghi
Nỗi cô đơn là một chủ đề xuyên suốt trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương. Sự cô đơn này không chỉ đến từ hoàn cảnh bên ngoài, mà bắt nguồn từ chính sự rạn nứt bên trong bản thể. Mỗi cá nhân là một ốc đảo, không thể thấu hiểu và cũng không được thấu hiểu. Họ cô đơn ngay trong gia đình, giữa đám đông, thậm chí trong cả tình yêu. Đi kèm với cô đơn là sự hoài nghi. Nhân vật của ông hoài nghi về quá khứ, về lòng người, về các giá trị đạo đức xã hội và sau cùng là hoài nghi về chính sự tồn tại của bản thân. Trạng thái này đẩy họ vào tình trạng bơ vơ, mất phương hướng. Như Heidegger quan niệm, con người hiện diện không thể thoát khỏi "ưu tự", và nỗi lo âu đó chính là biểu hiện nền tảng của hữu thể.
2.2. Khám phá mặc cảm bị ruồng bỏ của thân phận con người
Theo thuyết hiện sinh, con người bị "ném vào" thế giới mà không được hỏi ý kiến. Cảm giác này tạo ra một mặc cảm bị ruồng bỏ sâu sắc. Các nhân vật của Nguyễn Bình Phương thường mang thân phận bị bỏ rơi. Tượng trong Bể giới bị mẹ bỏ rơi từ nhỏ, lớn lên đi tìm cha nhưng rồi lại mất cha, cuối cùng lạc lõng giữa cõi đời. Thủy trong cùng tác phẩm cũng là một số phận bị ruồng bỏ, sống giữa những bí mật tội lỗi của người lớn. Người cựu binh trong Minh về Lọ trở về từ cuộc chiến và thấy mình bị chính gia đình và xã hội ruồng bỏ, lạc lõng trong chính ngôi nhà của mình. Bi kịch bị ruồng bỏ đẩy con người đến tận cùng của sự tuyệt vọng, buộc họ phải tự mình đối diện với sự tồn tại trần trụi của mình.
III. Phân tích nỗi ám ảnh nhân vị trong tác phẩm NBP
Trọng tâm trong quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Bình Phương là nỗi ám ảnh nhân vị. Nhân vị, hay phẩm giá và căn tính làm người, luôn ở trong trạng thái bị đe dọa, giày vò và phân rã. Nhà văn không xây dựng nhân vị như một hằng số ổn định, mà là một quá trình đấu tranh không ngừng nghỉ. Các nhân vật của ông hoặc phải cởi bỏ lớp mặt nạ xã hội để đối diện với con người thật của mình (nhân vị tự thú), hoặc trượt dài trong sự băng hoại, đánh mất chính mình (nhân vị tha hóa). Thuyết hiện sinh cho rằng con người phải chịu trách nhiệm hoàn toàn cho việc tạo ra nhân vị của mình. Tuy nhiên, trong thế giới của Nguyễn Bình Phương, hành trình này đầy bi kịch. Các cá nhân bị cuốn vào vòng xoáy của bạo lực, dục vọng, và những toan tính tầm thường. Họ vùng vẫy để giữ lấy nhân tính, nhưng thường thất bại. Quá trình tự vấn, tự thú và sự phơi bày quá trình tha hóa của nhân vị chính là cách nhà văn khám phá những góc khuất sâu thẳm nhất trong tâm hồn con người, phản ánh một thực tại xã hội nơi các giá trị nền tảng đang bị xói mòn nghiêm trọng.
3.1. Hành trình cởi bỏ mặt nạ và nhân vị tự thú
Lý thuyết "mặt nạ carnival" của Bakhtin được vận dụng để lý giải một khía cạnh quan trọng trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương. Mỗi nhân vật dường như đang đeo một chiếc mặt nạ để che giấu con người thật. Những đứa trẻ chết giả phơi bày một cõi người đeo mặt nạ từ khi còn là đứa trẻ đến lúc già. Họ đeo mặt nạ đạo đức, tri thức, quyền lực, nhưng đằng sau đó là sự tham lam, giả dối. Hành trình của nhiều nhân vật là quá trình đau đớn để lột bỏ những chiếc mặt nạ đó. Đây chính là biểu hiện của nhân vị tự thú, một sự đối diện thẳng thắn với những phần tăm tối, những bản năng bị dồn nén của bản thân. Sự tự thú này không mang lại sự thanh thản, mà thường chỉ phơi bày thêm bi kịch của sự tồn tại.
3.2. Bi kịch xói mòn nhân tính và nhân vị tha hóa
Nhân vị tha hóa là trạng thái con người đánh mất bản chất, trở thành một thứ khác, một công cụ, hoặc sống một cuộc đời không phải của mình. Trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, sự tha hóa diễn ra ở mọi tầng lớp. Giới công chức trong Ngồi bị cuốn vào guồng quay của quyền lực, lợi ích, tự biến mình thành những cỗ máy vô cảm. Người nông dân trong Bể giới trở nên ích kỷ, tàn nhẫn trước nỗi đau của đồng loại. Sự tha hóa bắt nguồn từ áp lực của đời sống vật chất, từ sự suy đồi đạo đức, và từ chính sự yếu đuối, buông xuôi của mỗi cá nhân. Đây là bi kịch lớn nhất mà quan niệm nghệ thuật về con người của ông phản ánh: con người tự hủy hoại phẩm giá của chính mình.
IV. Khám phá bạo lực và dục tính trong tiểu thuyết NBP
Một phương diện quan trọng để hiểu quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương là cách ông khai thác các yếu tố bản năng nguyên thủy như bạo lực và dục tính. Dưới góc nhìn của thuyết hiện sinh, những yếu tố này không phải là biểu hiện của sự suy đồi đơn thuần, mà là những lực đẩy mạnh mẽ, trần trụi, phơi bày bản chất con người khi các quy chuẩn xã hội sụp đổ. Bạo lực trong tác phẩm của ông không chỉ là những hành động tàn sát vật lý, mà còn là bạo lực tinh thần, là sự áp đặt, hủy diệt nhân vị của kẻ khác. Bạo lực hiện diện khắp nơi, từ chiến tranh tàn khốc trong quá khứ đến những xung đột nhỏ nhặt trong đời thường, tạo ra một không khí ngột ngạt, bất an. Tương tự, dục tính được mô tả một cách trực diện, không né tránh. Nó là nguồn năng lượng sống, là khao khát bản năng, nhưng cũng là vực thẳm của sự tha hóa khi con người chỉ chạy theo khoái lạc xác thịt mà quên đi nhân tính. Bằng cách đào sâu vào hai khía cạnh gai góc này, Nguyễn Bình Phương đã vẽ nên một bức tranh nhân sinh phức tạp, nơi con người là sự tổng hòa của cả phần "con" và phần "người", luôn giằng xé giữa thiên thần và ác quỷ.
4.1. Vai trò của bạo lực như một thế lực hủy diệt nhân vị
Bạo lực trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương là một thế lực tàn bạo, có sức hủy diệt khủng khiếp đối với nhân vị. Tác phẩm Thoạt kỳ thủy và đặc biệt là Minh về Lọ chứa đầy những cảnh giết chóc, tàn sát được miêu tả chi tiết, lạnh lùng. Luận văn trích dẫn: "Xác người chồng chất đầy đặc trong những trận chiến giữa mình và lọ." Bạo lực không chỉ cướp đi sinh mạng mà còn làm biến dạng tâm hồn những người sống sót. Nhân vật Tĩnh trong Thoạt kỳ thủy từ một đứa trẻ đã bị bạo lực của người cha gieo vào tâm hồn mầm mống của ác quỷ. Người cựu binh trong Minh về Lọ bị ám ảnh bởi những ký ức chiến tranh đến mức điên loạn. Bạo lực là biểu hiện tận cùng của sự phi lý, nơi sự sống con người trở nên vô nghĩa.
4.2. Cách tiếp cận những dồn nén dục tính và bản năng
Nhà văn không ngần ngại phơi bày những dồn nén dục tính và khao khát bản năng của con người. Theo phân tâm học, những ham muốn này là một phần không thể thiếu của con người, nhưng thường bị các quy tắc xã hội kìm nén. Trong Ngồi, đời sống của giới công chức là chuỗi ngày của những mối quan hệ thể xác vô mục đích, một cách để giải tỏa sự trống rỗng bên trong. Trong Minh về Lọ, nhân vật Hiểu tự thú về "bản năng dục tính vô thức mù quáng". Việc thừa nhận và mô tả trực diện dục tính là một cách để giải phẫu bản thể con người một cách trung thực, cho thấy con người không phải là một sinh vật thuần lý mà luôn bị chi phối bởi những ham muốn nguyên thủy.
V. Bí quyết thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người
Để thể hiện một cách sâu sắc quan niệm nghệ thuật về con người đậm màu sắc hiện sinh, Nguyễn Bình Phương đã sử dụng hàng loạt thủ pháp nghệ thuật độc đáo và cách tân. Ông không chỉ chú trọng đến nội dung câu chuyện mà còn đặc biệt quan tâm đến hình thức thể hiện. Những "bí quyết" này chính là chìa khóa để tạo ra một thế giới tiểu thuyết đầy ám ảnh, nơi không gian và thời gian bị bóp méo, cấu trúc trần thuật bị phá vỡ. Nhà văn ý thức rằng, để diễn tả một thế giới nội tâm hỗn loạn, phân mảnh của con người hiện đại, không thể dùng lối kể chuyện tuyến tính, truyền thống. Do đó, ông đã xây dựng một hệ thống thi pháp riêng, với việc sử dụng không gian nghệ thuật đa chiều, thời gian nghệ thuật đứt gãy, và kỹ thuật trần thuật phức tạp. Tất cả những yếu tố này phối hợp với nhau để tạo ra một trải nghiệm đọc đặc biệt, buộc độc giả phải tham gia vào quá trình kiến tạo ý nghĩa, thay vì chỉ tiếp nhận một cách thụ động. Đây chính là minh chứng cho sự nỗ lực làm mới thể loại tiểu thuyết và sự nhất quán trong tư duy nghệ thuật của nhà văn.
5.1. Xây dựng không gian và thời gian nghệ thuật đặc thù
Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương thường là những không gian tù túng, ngột ngạt, hoặc phi thực, tượng trưng cho tình trạng bế tắc của nhân vật. Đó có thể là không gian đám đông hỗn loạn, không gian "buồn nôn" của chốn công sở, hay không gian hư ảo của cõi mơ, cõi chết. Thời gian nghệ thuật cũng không tuân theo trật tự kronos. Nó bị xé lẻ, đứt đoạn, với các dòng thời gian quá khứ - hiện tại - tương lai đan xen, đồng hiện. Thời gian tâm lý, thời gian của ký ức và vô thức chiếm vị trí chủ đạo. Thủ pháp này phản ánh chính xác trạng thái tâm trí rối bời, bị ám ảnh bởi quá khứ của các nhân vật hiện sinh.
5.2. Sử dụng điểm nhìn và kết cấu trần thuật đa dạng
Nguyễn Bình Phương thường sử dụng kết cấu trần thuật phi tuyến tính, đa tầng. Cốt truyện không đi theo một đường thẳng mà được lắp ghép từ nhiều mảnh vỡ, nhiều câu chuyện nhỏ. Ông cũng vận dụng linh hoạt điểm nhìn trần thuật. Người kể chuyện có thể dịch chuyển từ ngôi thứ ba sang ngôi thứ nhất, thậm chí là điểm nhìn của một hồn ma (Minh về Lọ) hay một đồ vật. Kỹ thuật dòng ý thức, độc thoại nội tâm được sử dụng triệt để nhằm "khai quật" những tầng sâu vô thức của nhân vật. Việc phá vỡ cấu trúc và đa dạng hóa điểm nhìn tạo ra một văn bản đa thanh, thách thức cách đọc truyền thống và phản ánh thế giới quan "giải trung tâm" của tư duy hậu hiện đại.
VI. Tổng kết giá trị luận văn về con người của NBP
Luận văn đã cung cấp một cái nhìn hệ thống và sâu sắc về quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương nhìn từ thuyết hiện sinh. Bằng cách vận dụng một khung lý thuyết chặt chẽ, nghiên cứu đã giải mã thành công những mã nghệ thuật phức tạp, làm nổi bật những đóng góp độc đáo của nhà văn cho nền văn học Việt Nam đương đại. Kết quả nghiên cứu khẳng định, Nguyễn Bình Phương không chỉ mô tả con người, mà còn đặt ra những câu hỏi triết học lớn lao về thân phận, tự do, và ý nghĩa của sự tồn tại trong một thế giới đầy biến động. Ông đã xây dựng thành công những hình tượng nhân vật mang đậm cảm thức hiện sinh: những kiếp người cô đơn, tha hóa, nổi loạn, và không ngừng vật lộn trên hành trình đi tìm bản thể. Sự thành công này không chỉ đến từ tư tưởng sâu sắc mà còn từ những nỗ lực cách tân không mệt mỏi về hình thức nghệ thuật. Luận văn là một tài liệu tham khảo giá trị, góp phần khẳng định vị thế của Nguyễn Bình Phương như một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của văn xuôi Việt Nam sau 1986, một nhà văn "kén chọn độc giả" nhưng có sức ám ảnh lâu dài.
6.1. Khẳng định đóng góp riêng của Nguyễn Bình Phương
Nguyễn Bình Phương đã tạo ra một "vùng thẩm mỹ" riêng, không thể trộn lẫn. Đóng góp lớn nhất của ông là đã đẩy cuộc khám phá con người vào những tầng sâu hơn, gai góc hơn, đặc biệt là cõi vô thức, bản năng và điên loạn. Ông là một trong số ít nhà văn dám đối diện và mô tả một cách trần trụi những góc tối nhất của nhân tính. Hình tượng nhân vị điên hay những thử nghiệm về "tham thoại vô thức" là những sáng tạo độc đáo, cho thấy một tư duy nghệ thuật táo bạo và một bút lực mạnh mẽ. Ông đã góp phần mở rộng biên độ phản ánh của tiểu thuyết Việt Nam, đưa nó tiệm cận với những trào lưu văn học lớn trên thế giới.
6.2. Triển vọng của cảm thức hiện sinh trong văn học Việt
Nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương qua lăng kính thuyết hiện sinh cho thấy sức sống lâu bền của trào lưu tư tưởng này trong bối cảnh xã hội hiện đại. Chừng nào con người còn phải đối mặt với các vấn đề về sự tồn tại, sự cô đơn, sự hữu hạn của kiếp người, thì cảm thức hiện sinh vẫn còn là nguồn cảm hứng bất tận cho văn học. Các vấn đề mà Nguyễn Bình Phương đặt ra vẫn còn nguyên tính thời sự. Triển vọng của hướng nghiên cứu này là tiếp tục khám phá ảnh hưởng của tư tưởng hiện sinh ở các nhà văn trẻ, cũng như so sánh, đối chiếu với các nền văn học khác để thấy rõ hơn sự giao thoa và những nét đặc thù của văn học Việt Nam trong dòng chảy chung của văn chương thế giới.
