mở đầu bài Văn sể Phan Chiu Trin, ahd cht st Phan ROH “Châu đã vết "Than! Tuổng thến đu mưa Íu, gió Mỹ.” Lời than y đã Bội lên một thực rạng của đời sống lich sử v bội ướca hồi y gi. Đó là thời buổi từng bước sắp nhập dồi sống xĩ hội tư bản phương Tây vàn xĩ hội phong kiến phương Dông ở nước ta 'Nhự lh sử đã ghi lạ, sau những thể kỷ đôn ngó bắt được tiểu Cảnh nhà Nguyễn bất lục, năm 1858 thực đần Phip đã dem quần xâm lược nước ta. Những phải đến cuỗi thể kỹ XIX, sau khới nghĩa của Phan Định Phùng thất bụi (1396), thực dân Pháp mới gắn như thực hiện xong kể hoạch. “ghịnh phục và bình địn “Chúng ngày căng thẳng tay đánh dẹp các phong tảo yêu nước rong nước và bắt dầu tết lập bộ mấy cai tị của chính quyển thực dân -phong kiến rên khấp dt nước ta, nhằm mục địch kh túc thuộc đa, vữ về tài nguyễn về cho chính quốc, Phong trảo chẳng Pháp nởrô ở khắp ắc tính hình tên dắt nước, nhưng chỉ sau cải chất của Phan Định Phùng (1896) cc phong tào đô gn như đã đừng lại.
Khắp mọi nơi ừ xôm lãng, đến thôn bản u tiêu đi, xơ sóc; nhân dân bị bắt bớ,tồ đây, ga đỉnh chịu cảnh lần. Trong hoàn cảnh đó bộ máy quan ạ từ tiểu nh dến các tính tành, huyện lị đều trữ thnh tay sai, nhẫm phục vụ cho mục đích thu tim, ea ri ca bọn xâm lược. Chỉnh quyễn phong kiến bù nhĩn dường như không cổ tiếng ni, giật đây, nằm gon trong ự điều khiễn của thực đân Pháp, Chính “quyên trừng ượng tập trùng chuyên chế, đựa vào bộ mấy quan lều vi quân ac để đu tì sự thắng tr từ rên xuống dưới, bắt đân nộp thu, đ phu, đỉnh “Chính quyền còn thuộc về đông họ thân th, vai VỀ. Vua chúa, quý tộc và ‘qua li tự cha nhau tụ hưởng số ô thu và các quyền ụichính tị khác Đời sống xã hội cô sự đổi ập rũ rệt giữa nông tiên và tành tị nhưng, toàn toàn không giống sự dế ập ong xi hội tự si.
Mũ tải dải rên mảnh cất hình chữ § của nước ta là nồng thôn, những bản làng. à cuộc sống của những người dân lao động sau những ly tre xanh với cổng lãng đõng ki, những dâm ruộng mảnh vườn bể nhỏ, những đình chùa dên miễu.Đồ th lúc Bảy gi la thù phủ của văn hô, chính tị, lã nơi tập trang cde en quan quan đột Ở đô, côn cỗ các dịnh thự, cụng thất, dt dai đồn điền của quý tộc. Đồng thôi, đồ cũng là nơi tập rung ắt nhiễu nhăng thự thủ công lành nghề, khếo Ly, những con buôn. đấy côn cổ những khu chợ để to đội hàng hộa có tính địa phương phục vụ cho một số quý tộc, quan li.
Nhân vật rừng tâm, "rong đời ông ở đổ thị là quý tộc, quan li, những tiếu th lá ngọc cảnh vàng, ắc ga nh quyỄn quý, di lại cỡ kẻ hẳu, người hạ lắc nàn cũng cao đạo ai nghiêm, Trong bổi cảnh đô, tất nhiền một nến kinh tẾ của chủ nghĩa tr bản phương Tây cùng với thie bệ tư in cũng tản sang nước ta Xã hội Việt [Nam trước Khi thực đân Pháp sâm lược là một xã hội phong kiến phương, Deng, nay đã tùng bước bì áp đặt sắp nhập, Từ đó một xã hội thụ dẫn nữa phòng kiến ra đời rõ nết dẫn, ngườita thường gọi là xã hội giao thoi. Nép sing kin thành thị ngày căng xuất hiện lan tân, trong kh đồ về đẹp "chân “quề" ngày một phôi pha Dòi sng cò người nông dân khẩn khổ bởi a ting áp bức, ngày cảng ơi vào cảnh “tt den” hoe “bute dug cong”. Tang ip tí thức nghèo cũng không L người khát bay mà không cỏ chân rời nền phải “sống mòn” tong cảnh "dời thừa”. Cũng vì vậ, phong trảo yêu nước và ‘ich mang do các ĩ phu yêu nước vẫn không bao gở chẳm dức nỗ bật nhất trong buổi gio thời này là phòng tảo Duy Tân (1904-1909) và phong rào chống sưu cáo thuế nặng của nông đần miễn Trung do các sĩ phu yêu nước wo ny Trin Quý Cap, Phan Chiu Trinh, Hujnb Thi Khing.
di dig Kent chức và nh dạo, 1. Budi giao thời trong đời sng van ha~ văn học Trong ảnh nh chuyển biến của lịệh sử- xã hội như trên tt nhiên sẽ dẫn tới những biểu hiện gao tồi rong dời sống văn hỏa văn học. Có những năm cuỗi thế ký XIX đến dẫu thể ký XX là thi kỹ vẫn Hp tục phát "uy dòng chủy truyền thông của nề văn học dân ốc, vừa chuẩn bị các diễu kiện cho ự mũ đồi của một nên văn học mới Tính chất giao thời ấy thể hiện rõ ni qua những mặt sau đây = Vebi ng: Ben cạnh các nhủ nho ấp tiến dã có tiêm từng lp tí thức Tây học Van hoe Hà nghệ thuật ngôn từ, chữ viết tuộc mẫu hệ che La Tinh Lược các cỗ đạo người Php đưa sang để tuyễn bá kinh thánh trong nhà thờ dẫn dẫn được lan rộng ra ngoài công chúng, Từ đó, nén vin tựviết bằng chữ cải theo ngữ hệ La Tính thay din én van ey viết hằng chữ Han Nôm Một bộ phận nhã nho cấp tiền, thấy được sự iệ li của lỗi chữ viết mới, đã tổ chức phong tảo cổ động uyềnbá chữ Quc ng diễn ra sôi nổi được hưởng ứng tông khẩp Chữ quốc ngữ là lỗn trong nước. Phi dem rath rước đân tế Sich ee mabe, sich Chena Chữ nảo nghĩa dy dich raw tng.
(Đăng cổ ting bio) Bio chi suit hign là công cụ nhạy bên về tiên lợ cho việc phổ biến ip thoi thing tn, đồng thời cũng là phương tiên giao lưu tra đối giữa những, người cm bút. Cũng như thời văn học trừng dại c hiện tượng "vân sử bắt phân, ở ghi down giao thời này cũng có hiện tượng "vân- báo bắt phận", người lm báo phẳn lớn cũng là người viết văn. Ở buổi giao thời này báo chí 2 gop phin rit ding kécho vigehinhthinh nén vấn bọc mới. Đ li côn chưa ‘ni dén ning hinhthinh ce trio lưu văn học ở giả duạn su cũng đã dược "háo hiệu ừ đây 12.
PHAN KHÔI - BẬC TRÍ GIÁ BUỔI GIÁO THOL 1. Bi nét vềquê hương và gia đình Ling Bio An gly nay thuộc xã Điện Quang, huyện Điện Bản, tinh “Quảng Nam là quê hương của nhà văn Phạm Khôi Nơi đây, một line quê tuy nhỏ bề, nhưng ngay tử tước năm 1945, khách lạ đến Quảng Nam thường, được nghệ tới Hột An là chấn đô hội, còn về nông thôn tị không ai không biết Gò Nổi. Riêng về lòng Bảo Án, ích Dịa chỉ Quảng Nam —_Di Ning gi: ` Đây là một làng đặc bit nhất của tính Quảng Nam. Trước Cách mạng thắng “Tâm năm 1945, với sự phát iển ca các nghề thủ công như lâm đường cá ươm tơ, đột lụa, đặt ải, thương mi và địch vụ mớ mang khá nhanh và đồng bo.
Vũng đất này dược bỗi đp nẽn bối phủ sa cũa đồng sông. mẹ Thụ Bồn - một trong những đồng sông đã là nguồn cim húng ắt tận chủ hi tác phẩm tị, ca nae, họ rên cả nước ‘Th Bin ota nghe người đang hở TỔ viễn niền gội óc những nương dâu (Thu Bin) "Người dân Bảo An - Gò Nỗi không chỉ giỏi làm ăn, sớm bit go thương, giản ty thông iễu học mà côn can trường trong chiến đầu chống ‘de ngoại xâm, khát hao với ci mới, Vì vây, nơi đây cũng là quê hương cửa nhiễu nhà yên nước, nhà cách mạng nỗi tểng như Hoàng Diệu, Phan Thình Tải Trần Cao Vấn, Lê Dịnh Dương, Phun Thanh, Pha Bồi.vớ, Nhà văn hoe gid Phan Khoi (1887 1959) sin ra rong ái nỗi Ấy. Giá inh ông cò người sớm bẾp xùe với những tư tưởng Duy tân. Từ dời thứ 11 (ông nội của Phan Khôi) thuộc phải Nhì đồngbọ Phan, Lếp nội tuyên thông ca tộc Phan ở ng Bảo An sinh ra nhiều người con tải giỏi Theo lời Pham 2 ‘hoi, phi mh tộc Phan từ thời khối tổ cho tn dời ông cổ "đi nghền đã dồi, lại thêm dời nào cũng độc dnh, người, thế kem”.
Ông có mắt sớm khi ông nội Phan Khôi (on) mới 2 tôi. Một mình bà cổ buôn gính bán bưngở Hồi cAn, su đồ mở dại ý buôn đường với lầu của người Hoa ở Hội An, bà là “người phụ nữ dẫu tiên cổ hãng xuất cing đường Ba cb (1791- 1864)ei han Khôi là người cổ công lớn dựng nên cơ nghiệp ca ph Nhỉ tộc Phan “Các con ta của à ở nên gu có tng ở trong vùng, Con ta t cứ bà là ông nội của Phan Khôi, ng Phan Nhủ được nuôi dạy ăn học đến nơi đến chốn đâu Cứ nhân khoa ti năm Định Mùi (1ÈÉ7). Ông nội cổ ai người con tra: Phan Trin (1862 ~ 1934), Phan Dinh (1868~ 1929) dub những người nắt nỗi hỗn về Nho học Cha Phan Khôi Phan Trần, là người cổ phẩm chất ê si, đậu Phố bảng năm S95, làm Trị phủ Diện Khánh. Năm 37 tuổi, vì bắt bản với viền công sử Pháp ở Nha Trang nên từ quan về hưu với lí dø sức khỏe, Phan Khôi thuộc đời thứ 13 của dòng họ Phan, ông có một cổ em gi [Neos ta the Phan còn nhiều người nỗi ing hur Phan Thành Tải, Pham “Thanh, Phạn Bội ‘Me Phan Khôi là bà Hoàng Thị Lẻ, con gái Tổng đốc Hoàng Diệu, người lãng Xuân Đải Theo gia phả động họ Hoàng, Thủy tổ là Hoàng Văn Phố vốn “gốc từ làng Huệ Trù (nay xã Lộc Trà, huyện Nam Sách, nh Hải Dương) “Ông tổ đời thứ nhất đông họ Hoàng đi cư vào đắt Quảng Nam, Tộc Hoàng là đồng tộc xỗn c nhiễu người nỗi tiếng học cao, biết rộng, văn hay, chữ tối bọc hình gi giang.
dỗ dại thành ti. Dã Hoàng Thị Lá, mẹ Phan Khôi ng. trong một gia định có ruyễn thông khoa bảng và ốm tếp xúc với ân học những tiếc thay bà qua dõi khi Phạm Khôi mới vừa lên bảy (chỉ để li Phạm Khôi và cô Da) Hai năm sau (1899), khi cha ông đổ Phú bảng nhậm chức Trị phủ Diên Khinh, ông được gú về bên ngoại. Dược người ậu Hoàng Tuấn làm t phú, là con cả Tổng đốc Hoàng Diệu nuôi dạy rồng nom, mướn thầy B ‘8 day hoe, duge mst thi sian, Phun Khôi xi cha họ nơi khác và dược gửi theo hoe Trin Quy Ci, ie giỏi nhưng đường thí cử của Phan Khôi ắt lận đặn, lồ tuổi eh thông tưởng nhất 19 tuổi tì lần nhị, chỉ đậu tú tả.