CHƯƠNG 1 TRUYỆN TRUYÊN KỲ TRONG DOI SONG VĂN HOÁ - VĂN HỌC VIỆT NAM 1. TRUYEN TRUYEN KY - DI SAN VAN HOA, LICH SU" 1. Khái niệm “truyện truyền kỳ” Chữ truyển tiểu một cách khái quát là truyện về các nhân vật - sự vật - sự việc kỹ lạ, khác thường. Xét về nghĩa từ, nguyên chữ /ruyởn / truyén trong Hán ngữ là để chỉ những gì khác lạ, phi phàm.
Chúng được người đời truyền tụng, lưu hành trong các điều kiện không - thời gian khác nhau. Chữ “truyện” ban đầu cũng có nghĩa là một lối ghi chép nhân vật, sự kiện (sứ. truyện), về sau được hiểu là một thể loại văn học. ‘Tuy nhién, trong qué trình nghiên cứu kiểu loại văn học này, các học giả đã đưa ra nhiều cách hiểu.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng, các tác phẩm. được cho là “truyền kỳ”, nếu đứng riêng, thì thực ra nó là “một thể tải của. truyện ngắn trung đại. Do các nhân vật, tình tiết, kết cấu.của truyện phần.
lớn là lạ kỳ, đặc biệt, nên người ta gọi ching la sruyén kÿ” [17. Cũng có một số quan niệm khác. Họ đối chiếu truyện truyền kỳ với các truyện chí quái, chi dj và thấy rằng, giữa chúng có sự khác biệt quan trọng về “kỹ thuật”, “chất văn”. Đây cũng là cơ sở để đưa ra nhận định: Truyện chí quái vẫn rất gần với truyện cổ tích, nó coi trọng cốt truyện chứ: ý đến văn, hơn nữa nó ngắn và hầu như không có tác giả.
Còn truyền kỳ là sáng tác văn học của một. tác giả, có dấu ấn cá nhân rắt rõ, chú trọng ở văn chương, rất gần với tiểu thuyết sau nay (din theo Đoàn Lê Giang, 2010, Tạp chí Nghiền cứu Văn học, số 1). Một số tác giả cho rằng “truyền kỳ vốn bắt nguồn từ chí quái, nhưng. được tô điểm thêm, đưa vào nhiều chỉ tiết hơn, gây sóng gió, vì thế mà thành tựu của nó đặc biệt khác thường” (Toàn Huệ Khanh, 2006, Tạp chí Nghién 3 cứu Văn học, số 2).
Thễ nhưng cũng có người xem truyện truyền kỳ là một phần của truyện kỳ ảo. Từ đó họ đưa ra khái niệm truyén ky do trung đại. Khái niệm này bao him rit nhiễu dạng: từ các thể như w /inh (những truyện viết về cði u linh, về các vị thẳn linh thiêng được thờ phụng), chí quái (truyện viết về những chuyện quái, viết về những nhân vật truyền thuyết, các nhân vật 'bán nhân, bán thần.), truyện ¿ruyễn kỳ (truyện về những chuyện kỳ lạ được truyền tụng, nhân vật chủ yếu là người, ma quỷ, chủ đề chính là tình yêu nam. nit), truyén chi di (truyện viết về điều dị thường, là sự kết hợp giữa truyện chí cquái và truyện truyền kỳ, nhân vật là người, tỉnh vật)” Cũng có học giả đưa ra những tiêu chí cụ thể để nhận diện truyện truyền.
Theo đó, có ba tiêu chí cơ bản được xác lập: “Tiêu chí đầu tiên ở truyện truyền kỳ là ở “kỳ” thể hiện trong nội dung câu chuyện. Yếu tố này thể. hiện dưới hình thức nhân hoá và thần kỳ hoá. Tiêu chí thứ hai chính là yếu tố “hư cấu”.
Nghệ thuật hư cấu thể hiện chủ yếu ở việc khắc hoạ hình tượng. Tiêu chỉ thứ ba được xác lập thông qua phương thức sáng tác “Chúng ta nhận thấy vai trò tác giả ở truyện truyền kỳ thường được thể hiện. với tư cách là người đứng sau nhân vật, chỉ phối điều hành mọi ngôn từ của nhân vật. Như vậy, trong số những truyện mang yếu tố thần kỳ, quái dị, truyện nào có đủ cả ba tiêu chí trên, truyện đó sẽ được xem là thuộc loại truyền kỳ” [29,tr.35], Điểm qua một cách sơ bộ các luận điểm của giới chuyên môn, cả trong nước lẫn nước ngoài, có thể nói rằng, khái niệm (ruyện truyền ÿ không đơn giản là từ dùng để ch gắn với một thể loại văn học.
Khái niệm này có nhiều nghĩa khác nhau. Xét theo nghĩa khái quát, truyén truyén kj 1a mot hign tượng văn hoá, một loại hình văn học. Nếu xét theo nghĩa cụ thể, thì đó là một kiểu đạng/ thể loại tác phẩm văn xuôi thời trung đại. Thể loại văn học này có những đặc điểm nội dung, hình thức có tính chất khu biệt.
Ở luận văn này, 4 truyện truyền kỳ là một thể loại đặc biệt của văn học dân tộc. Tựu trùng lại, có thể nói, uyên truyén Kj Ia những tác phẩm văn học viết về đất nước, con người Việt Nam. Đó là câu chuyện về những điều kỳ lạ, quái đản, khác thường (vốn tồn tại dưới dang thần tích, thần phả, giai thoại, truyền thuyết.), được nhào nặn lại theo những “quy phạm riêng của thi pháp truyền kỳ” [19,tr. Đặc trưng loại hình truyện truyền kỳ Đặc trưng vẻ nội dung Từ khái niệm về truyện truyền kỳ, ta có thể suy ra đặc trưng về nội dung.
của thể loại văn học này. Đó không gì khác ngoài những câu chuyện lạ về đất nước, con người Việt Nam trong quá trình lịch sử. Những chuyện lạ đó thực d là những vấn đề văn hoá, những thứ liên quan chủ đề & nhân và linh dia. “Trong truyện truyền kỳ Việt Nam, chiếm tỷ lệ vượt trội chính là nhóm truyện &ỳ nhân.
Đó là những câu chuyện kể về các nhân vật đặc biệt, “các đắng bậc thuộc cõi “u linh”, về công trạng mà liệt vị hiền nhân đã góp vào trong quá trình dựng nước và giữ nước, hoặc cũng có thể là chuyện về các danh nhân, những người có tài lạ. VỀ bản chất, đó là những. chuyện kể về các nhân vật siêu việt thuộc các lĩnh vực văn hoá, lịch sử của. ân tộc ta.
Nhóm truyện này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi vì số lượng rất lớn và đặc biệt là những vấn đẻ mà nó thể hiện. Thể giới nhân vật trong nhóm truyện thuộc chủ đề ÿ nhán rất da dạng. Nỗi bật là các bậc “thần nhân” rồi đến "danh nhân”, và cả “dị nhân”, "quái nhân”. Truyện (hẳn nhân kể về các nhân vật “khác cõi” (gồm những vị thần, thánh, tiên) nhưng lại mang phẩm chất của con người; những nhân vật trong, đó, có “một sự hỗn dung các đặc điểm, tính chất để làm nên những nhân vật khiến cho cộng đồng phải ngưỡng mộ, kính thờ nhưng không quá hư huyén” 15 (19.
Tất cả các vi Than, Tiên, Thánh đó đều là những hình tượng mang. cấu ấn của truyện cỗ tích khá rõ nét. Người đọc từ xưa đến nay đã quá quen với những nhân vật như thế. Những ông but, Ong tiên hiển lành luôn ban phát niềm vui, hạnh phúc cho mọi người, giúp đờ những con người bắt hạnh trong.
cảnh khốn cùng. Trong văn học dân gian, nhất là truyền thuyết, cổ tích, loại hình nhân vật này rất hay xuất hiện. Ở đó, nó đóng vai trò những nhân vật chức năng, những giải pháp nghệ thuật để dâm bảo cho câu chuyện phát triển hợp lý, logic. Trong truyện truyền kỳ, các nhân thần có vai trò khác hẳn, những nhân vật này thường gắn với biểu tượng về cội nguồn, gốc tích của cộng đồng.
Truyện thẳn nhân có nội dung quan trọng là đề cập đến hành trạng, sự tích của những nhân vật đặc biệt đó. Họ đóng vai trò hết sức quan trong đổi với đời sống tinh thần, đời sống tâm linh, tín ngưỡng của cộng đồng. Các tác giả truyền kỳ đã xây dựng thế giới nhân vat shan nhdn la dé, “mot mặt, tạo dựng. nên các thần tượng, làm chỗ dựa tinh thần của cộng đồng, mặt khác, là một hình.
thức để lưu đấu tích tổ tiên, xiển dương văn hiến Việt" [19,tr. Trong số những truyện về &} nhân, ngoài các truyện Thẳn, Thánh, Tiên, Bụr.còn có truyện về danh nhân. Danh nhân là chữ dùng để chỉ "những người nỗi tiếng, có đóng góp lớn lao vào đời sống cộng đồng, được nhân dân truyền tụng, ngưỡng mộ. Đó có thể là người lập được kỳ công, hoặc có kỳ tải, có đức tốt, phẩm hạnh khác thường.162] Các tác giả khi tạo ra truyện truyền kỳ thường cố tình tạo ra một *khoảng cách”, một sự khác biệt giữa người bình thường và danh nhân.
Cách thức phố biến nhất là sử dụng thủ pháp “huyền thoại hoá”. Người ta phủ lên câu chuyện về danh nhân một màn sương khói huyển thoại với những điều khó tin, Bay là cách để giải thích về nhân vật, khiến cho những điều ky lạ, khó tin trở nên hợp lí, có thể chấp nhận được. Màn sương khói huyền thoại 16 bao phủ danh nhân được tạo nên bởi những yếu tố khác lạ so với quần ching Những điều bất thường như hình thù kỳ dị, có tướng mạo lạ lùng, hoặc trước. khi ra đời có điểm lạ, có lời tiên trì báo trước.
Nhìn chung, đối với danh nhân, có hai métip được đề cập đến nhiều hon cả là danh nhân lịch sử và danh nhân văn hoá. Danh nhân lịch sử là những nhân vật gắn với lịch sử dân tộc, những người có vai trò quan trọng đối với vận mênh của cộng đồng. Truyện về các đế vương, các trung thần và các liệt nữ là một bộ phận hết sức quan trọng không chỉ đối với văn học (trung đại) nói chung, truyện truyền kỳ nói riêng mà nó còn là những tư liệu rất có giá trị đối với cách lĩnh vực khác như sử học, dân tộc học, văn hóa học. Truyện truyền kỳ Việt Nam kể về các nhân vật dé vương rất phong phú.
D này cũng dễ hiểu vì những người như Trưng Nữ Vương, Ngô Vương, Định Tiên Hoàng Đề, Lê Thái Tổ, Nguyễn Thể Tô. là những vị đế vương có. công trạng đặc biệt đối với cộng đồng, được cộng đồng đặc biệt tôn thờ. “Chính vì thế mà người ta thường thêm thắt, bổ sung những tình tiết li kỳ vào lai lịch của họ.
Ngoài truyện về các bậc để vương thì trong nhóm truyện danh nhân còn có một số lượng rất lớn nói về các trung thin, các bậc hiển tài, sĩ phu. So với truyện đế vương, truyện trung thần, hiền sĩ số lượng vượt tỏ ra trội. Trước hết là đội ngũ quan lại, sĩ phu đông đảo bội. Mặt khác, chính hoàn cảnh xuất thân của những con người này phần đông thuộc lớp bình đân; cuộc đời của họ chủ yếu gắn bó với môi trường dân đã.
Đây là điều kiện thuận lợi cho việc nảy sinh những truyền ngôn, giai thoại. trong lai lịch của họ có thể được thêm thắt, tô vẽ bằng các tình tiết hoang. đường, quái lạ cũng là điều dễ hiểu Nhiều truyện truyền kỳ về danh nhân có ý nghĩa như một lời giải thích cho số phận của nhân vật lịch sử. Để lý giải về cuộc đời đầy thăng trằm, nhiều.
7 oan trái của danh nhân Nguyễn Trãi, người ta có thể dùng những giai thoại, những chuyện kỳ lạ, khác thường (chẳng hạn câu chuyện rắn báo oán trong. Tang thương ngẫu lục).