Luận văn: Phân tích không gian thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh

Khám phá luận văn thạc sĩ về không thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh, phân tích sâu sắc và ý nghĩa văn học.

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Khoa Học Xã Hội
• Đề tài: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn Không Thời Gian Nghệ Thuật Trong Tiểu Thuyết Nguyễn Xuân Khánh
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TIỂU THUYẾT NGUYỄN XUÂN KHÁNH TRONG DÒNG CHẢY VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 1.1. Những đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết Việt Nam đương đại
• 1.1.1. Sự mới mẻ trong hiện thực phản ánh
• 1.1.2. Sự cách tân mạnh mẽ về nghệ thuật
• 1.2. Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh
• 1.2.1. Từ những chặng đường văn nghiệp gian nan
• 1.2.2. Đến sự "xuất hiện mới của một nhà tiểu thuyết"
• 1.3. Những thành công của tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh
• 1.3.1. Mô hình tiểu thuyết lịch sử
• 1.3.2. Những dấu ấn văn hóa đậm nét
• 2. CHƯƠNG 2: KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN XUÂN KHÁNH
• 2.1. Không gian - "thế giới người đầy biến động"
• 2.1.1. Những cuộc kiếm tìm, giành đoạt ngôi vị
• 2.1.2. Những chốn cõi lặng của con người cô đơn
• 2.2. Không gian in đẫm sắc màu văn hóa
• 2.2.1. Cõi uy linh, trầm mặc Phật giáo
• 2.2.2. Nơi giao hòa giữa văn hóa truyền thống và hiện đại
• 2.3. Cách xây dựng không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh
• 2.3.1. Nghệ thuật đặc tả không gian
• 2.3.2. Huyền ảo, kì ảo hóa không gian
• 3. CHƯƠNG 3: THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN XUÂN KHÁNH
• 3.1. Thời gian - những "độ lệch"
• 3.1.1. Những ngã đường đời khổ ải
• 3.1.2. Những quá khứ buồn đau
• 3.1.3. Những dự cảm tương lai mông lung
• 3.2. Thời gian - chiêm nghiệm về cõi người
• 3.2.1. Nỗi ám ảnh sống - chết, dục vọng và tội lỗi
• 3.2.2. Khát vọng tình yêu, hạnh phúc và hành trình hướng thiện
• 3.3. Cách xây dựng thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh
• 3.3.1. Dồn nén, giãn cách thời gian
• 3.3.2. Đồng hiện, lắp ghép thời gian
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO)

Tóm tắt

I. Giải mã không gian thời gian trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh

Việc nghiên cứu luận văn thạc sĩ văn học Việt Nam về chủ đề không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh mở ra một hướng tiếp cận sâu sắc vào thế giới nghệ thuật của một trong những nhà văn lớn của văn học đương đại. Nguyễn Xuân Khánh được xem là một "hiện tượng văn học mới", người đã tạo ra dấu ấn đặc biệt qua bộ ba tiểu thuyết lịch sử đồ sộ: tác phẩm Hồ Quý Ly, tác phẩm Mẫu Thượng Ngàn, và tác phẩm Đội gạo lên chùa. Các tác phẩm này không chỉ tái hiện những giai đoạn lịch sử quan trọng mà còn kiến tạo một thế giới nghệ thuật phức hợp, nơi không gian và thời gian không còn là những yếu tố nền thụ động. Thay vào đó, chúng trở thành nhân vật, thành phương tiện để nhà văn chiêm nghiệm về văn hóa, lịch sử và thân phận con người. Việc phân tích tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh qua lăng kính thi pháp học, đặc biệt là thi pháp không gian nghệ thuật và thi pháp thời gian nghệ thuật, cho phép người đọc nhận diện rõ hơn phong cách nghệ thuật Nguyễn Xuân Khánh. Ông không tuân theo lối trần thuật tuyến tính truyền thống mà sử dụng các kỹ thuật xáo trộn thời gian, đồng hiện, và kiến tạo không gian đa tầng, từ không gian lịch sử, không gian văn hóa đến không gian tâm tưởng. Cách tiếp cận này giúp làm nổi bật những đóng góp của nhà văn trong việc cách tân thể loại tiểu thuyết lịch sử Việt Nam, đưa nó thoát khỏi vai trò minh họa lịch sử đơn thuần để trở thành một công cụ mạnh mẽ trong việc đối thoại với quá khứ và kiến giải hiện tại. Do đó, tìm hiểu cách ông xây dựng không-thời gian nghệ thuật không chỉ là một bài tập lý luận phê bình văn học mà còn là chìa khóa để thấu hiểu tư tưởng và tầm vóc của một nhà văn hóa lớn.

1.1. Tổng quan vị thế và phong cách nghệ thuật Nguyễn Xuân Khánh

Nguyễn Xuân Khánh chiếm một vị trí đặc biệt trong dòng chảy văn học Việt Nam đương đại. Ông được biết đến như một người "đến muộn" nhưng đã tạo ra những thành tựu rực rỡ, đặc biệt ở thể loại tiểu thuyết lịch sử. Đặc điểm văn xuôi Nguyễn Xuân Khánh là sự hòa quyện giữa kiến thức uyên bác về lịch sử, văn hóa dân tộc và một bút pháp nghệ thuật hiện đại. Ông không chỉ kể lại lịch sử mà còn "sáng tạo lịch sử của riêng mình", dùng quá khứ để soi chiếu những vấn đề của hiện tại. Phong cách nghệ thuật Nguyễn Xuân Khánh thể hiện rõ qua việc xây dựng nhân vật phức tạp, đa diện và khả năng tái tạo không khí lịch sử một cách sống động. Các tác phẩm của ông là sự kết hợp giữa tư duy tiểu thuyết hiện đại với chiều sâu văn hóa truyền thống, tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu không thời gian nghệ thuật

Trong một tác phẩm tự sự, không gian và thời gian là hai thành tố cốt lõi của thế giới nghệ thuật. Một công trình nghiên cứu khoa học văn học về không - thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh là hết sức cần thiết. Nó giúp làm nổi bật giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, đồng thời khẳng định tài năng và phong cách độc đáo của tác giả. Phân tích cách tác giả tổ chức không gian trần thuật và thời gian trần thuật sẽ lý giải được sức hấp dẫn và chiều sâu tư tưởng của các tiểu thuyết. Vấn đề này đã được một số nhà nghiên cứu quan tâm, tuy nhiên, một nghiên cứu có hệ thống sẽ góp phần xác định rõ hơn vị thế của tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong văn xuôi Việt Nam đương đại.

II. Thách thức khi phân tích tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh

Việc phân tích tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh đặt ra nhiều thách thức không nhỏ đối với giới nghiên cứu. Trước hết, sự đồ sộ về dung lượng và phức tạp trong cấu trúc của các tác phẩm đòi hỏi người đọc phải có sự kiên nhẫn và một nền tảng kiến thức vững chắc. Cốt truyện và trần thuật trong tiểu thuyết của ông thường không đi theo một đường thẳng. Thay vào đó, chúng được dệt nên từ nhiều tuyến truyện đan xen, nhiều điểm nhìn trần thuật luân chuyển, kết hợp giữa tự sự, triết luận và trữ tình ngoại đề. Thách thức thứ hai đến từ chiều sâu của không gian lịch sử văn hóa mà nhà văn kiến tạo. Để hiểu được thế giới nghệ thuật trong Mẫu Thượng Ngàn hay Đội gạo lên chùa, người nghiên cứu cần có am hiểu sâu rộng về tín ngưỡng dân gian, Đạo Mẫu, và triết lý Phật giáo tại Việt Nam. Ông không chỉ miêu tả các phong tục, lễ hội mà còn đi sâu vào căn nguyên, gốc rễ và sự biến đổi của chúng qua các thăng trầm lịch sử. Điều này đòi hỏi một phương pháp tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa văn học, lịch sử, văn hóa học và tôn giáo học. Cuối cùng, việc giải mã các lớp nghĩa biểu tượng và các yếu tố kỳ ảo trong văn học của ông cũng là một thử thách. Các không gian như rừng thiêng, am thờ, hay các chi tiết mang màu sắc huyền hoặc không chỉ là chi tiết trang trí mà còn là phương tiện để nhà văn thể hiện những triết lý sâu sắc về sự sống, cái chết, và cõi tâm linh của con người.

2.1. Sự phức tạp trong cốt truyện và kỹ thuật trần thuật

Nguyễn Xuân Khánh phá vỡ cấu trúc truyền thống của tiểu thuyết lịch sử. Ông sử dụng kỹ thuật "thời gian xáo trộn, điểm nhìn trần thuật liên tục luân chuyển". Cốt truyện và trần thuật của ông là một cấu trúc đa thanh, nơi nhiều giọng điệu, nhiều quan điểm cùng tồn tại và đối thoại. Ví dụ, trong tác phẩm Hồ Quý Ly, câu chuyện được kể từ nhiều góc nhìn, từ Sử Văn Hoa, Hồ Nguyên Trừng đến những nhân vật phe đối lập. Điều này đòi hỏi người đọc phải tự bổ sung, phán xét và kiến tạo ý nghĩa, thay vì tiếp nhận một cách thụ động. Kỹ thuật này gần với chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Việt Nam, tạo ra một văn bản mở với nhiều khả năng diễn giải.

2.2. Yêu cầu kiến thức liên ngành về lịch sử và văn hóa

Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh là một kho tàng về văn hóa Việt. Việc phân tích đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về không gian lịch sử văn hóa mà tác phẩm đề cập. Chẳng hạn, để hiểu tác phẩm Mẫu Thượng Ngàn, cần có kiến thức về tín ngưỡng thờ Mẫu, nghi lễ lên đồng, và bối cảnh xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Tương tự, tác phẩm Đội gạo lên chùa yêu cầu sự hiểu biết về lịch sử Phật giáo Việt Nam, đặc biệt là Phật giáo làng quê Bắc Bộ. Thiếu nền tảng kiến thức này, người nghiên cứu khó có thể nắm bắt được hết các tầng ý nghĩa mà nhà văn gửi gắm.

III. Phương pháp phân tích thi pháp không gian nghệ thuật độc đáo

Để khám phá chiều sâu trong các tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh, phương pháp trọng tâm là phân tích thi pháp không gian nghệ thuật. Đây không chỉ là việc mô tả bối cảnh mà là giải mã cách nhà văn sử dụng không gian để thể hiện tư tưởng và xây dựng thế giới nghệ thuật. Luận văn đã chỉ ra hai loại không gian chính: không gian "thế giới người đầy biến động" và không gian "đậm sắc màu văn hóa". Không gian biến động bao gồm chốn quan trường với những mưu mô tranh đoạt ngôi vị trong tác phẩm Hồ Quý Ly, và không gian chiến trận khốc liệt trong cuộc đối đầu với thực dân Pháp. Đây là không gian trần thuật nơi các xung đột lịch sử và bi kịch cá nhân diễn ra. Ngược lại, không gian biểu tượng mang đậm màu sắc văn hóa lại là nơi thể hiện sức sống trường tồn của dân tộc. Đó là không gian uy linh, trầm mặc của Phật giáo trong Đội gạo lên chùa, hay không gian tín ngưỡng dân gian sôi động của Đạo Mẫu trong Mẫu Thượng Ngàn. Đặc biệt, Nguyễn Xuân Khánh còn sử dụng yếu tố kỳ ảo trong văn học để huyền ảo hóa không gian, biến những không gian quen thuộc như làng quê, rừng núi thành một thế giới vừa thực vừa mơ, nơi tâm linh và hiện thực giao hòa. Kỹ thuật này không chỉ làm tăng sức hấp dẫn cho câu chuyện mà còn mở ra những chiều kích triết lý sâu sắc về con người và vũ trụ.

3.1. Phân tích không gian trần thuật Quan trường và chiến trận

Trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh, không gian trần thuật thường gắn liền với những biến cố lịch sử trọng đại. Chốn quan trường trong Hồ Quý Ly là một không gian ngột ngạt, đầy rẫy mưu mô và những cuộc tranh đoạt quyền lực. Không gian chiến trận trong Mẫu Thượng Ngàn được tái hiện một cách chân thực, từ những cuộc giao tranh giữa quân Pháp và quân Cờ Đen đến cảnh làng mạc bị đốt phá. Việc miêu tả các không gian này không chỉ nhằm tái hiện lịch sử mà còn để khắc họa sự khốc liệt của thời cuộc và ảnh hưởng của nó lên số phận con người.

3.2. Khám phá không gian biểu tượng đậm sắc màu văn hóa Việt

Bên cạnh không gian hiện thực, Nguyễn Xuân Khánh rất thành công trong việc xây dựng không gian biểu tượng. Ngôi chùa làng trong Đội gạo lên chùa không chỉ là một nơi chốn vật lý mà còn là không gian tinh thần, nơi lưu giữ Phật tính và che chở cho con người trước những biến động. Đền Mẫu trong Mẫu Thượng Ngàn là biểu tượng cho sức sống mãnh liệt, phồn thực của văn hóa bản địa. Những không gian lịch sử văn hóa này trở thành nhân vật trung tâm, thể hiện linh hồn và bản sắc của dân tộc, là nơi "lưu giữ và truyền tụng văn hóa".

IV. Bí quyết khám phá thi pháp thời gian nghệ thuật phức tạp

Một trong những thành công lớn nhất của Nguyễn Xuân Khánh là việc cách tân thi pháp thời gian nghệ thuật. Ông từ bỏ lối kể chuyện theo trật tự biên niên để áp dụng một cấu trúc thời gian đa chiều, phức tạp. Bí quyết để khám phá nghệ thuật thời gian của ông nằm ở việc nhận diện các kỹ thuật chính: đan xen, đồng hiện và nén-giãn thời gian. Thời gian trần thuật trong các tác phẩm thường là sự giao thoa liên tục giữa quá khứ và hiện tại. Nhà văn dùng hiện tại để soi chiếu quá khứ, và ngược lại, dùng quá khứ để lý giải những vấn đề của hôm nay. Kỹ thuật "hiện tại đan xen quá khứ" này được Nguyễn Văn Dân mô tả như "một bản giao hưởng chương hồi với một chủ đề lặp đi lặp lại", tạo ra một cảm giác về tính hằng số của lịch sử. Bên cạnh đó, Nguyễn Xuân Khánh đặc biệt chú trọng đến thời gian tâm lý trong tiểu thuyết. Thời gian không còn được đo đếm bằng đồng hồ mà bằng dòng chảy nội tâm của nhân vật, với những hồi ức, dằn vặt, và những dự cảm mông lung về tương lai. Dòng thời gian này có thể co lại trong một khoảnh khắc chiêm nghiệm hoặc kéo dài vô tận trong nỗi ám ảnh. Việc tập trung vào thời gian tâm lý giúp nhà văn đi sâu vào những ngóc ngách sâu kín nhất của tâm hồn con người, khám phá những bi kịch và khát vọng của họ.

4.1. Thời gian trần thuật Kỹ thuật đan xen quá khứ hiện tại

Thời gian trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh rất linh hoạt. Ông thường xuyên sử dụng các thủ pháp "đảo nén, giãn cách thời gian" và "đồng hiện, lắp ghép thời gian". Mạch truyện có thể đột ngột chuyển từ bối cảnh cuối thế kỷ XIV trong Hồ Quý Ly sang những suy tư mang hơi thở hiện đại, hoặc từ những sự kiện trong kháng chiến chống Pháp sang những hồi ức xa xưa. Kỹ thuật này phá vỡ tính liên tục của dòng chảy lịch sử, cho thấy rằng quá khứ không bao giờ khép lại mà luôn hiện hữu, đối thoại và tác động đến hiện tại. Đây là một biểu hiện của tư duy lịch sử hiện đại.

4.2. Thời gian tâm lý Dòng chảy nội tâm và nỗi ám ảnh

Nguyễn Xuân Khánh là bậc thầy trong việc miêu tả thời gian tâm lý trong tiểu thuyết. Thời gian trong tác phẩm của ông thường gắn với những chiêm nghiệm về kiếp người, "nỗi ám ảnh sống - chết, dục vọng và tội lỗi", và "khát vọng tình yêu, hạnh phúc". Đối với những nhân vật cô đơn như Hồ Quý Ly, thời gian đêm tối là khoảnh khắc tự đối diện với bản ngã. Với những nhân vật trong Đội gạo lên chùa, thời gian là một hành trình tu tập và giác ngộ. Dòng thời gian nội tâm này giúp khắc họa chiều sâu tâm lý nhân vật một cách tinh tế và đầy tính nhân văn.

V. Ứng dụng phân tích không gian thời gian vào các tác phẩm lớn

Việc áp dụng lý thuyết về không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật vào phân tích các tác phẩm cụ thể của Nguyễn Xuân Khánh cho thấy hiệu quả rõ rệt. Đối với tác phẩm Hồ Quý Ly, việc phân tích không gian cung đình đầy mưu mô và thời gian lịch sử đầy biến động giúp làm nổi bật bi kịch của nhà cải cách đi trước thời đại. Hồ Quý Ly bị mắc kẹt giữa một không gian bảo thủ, trì trệ và một dòng thời gian lịch sử khắc nghiệt. Trong khi đó, tác phẩm Mẫu Thượng Ngàn lại là một minh chứng điển hình cho việc sử dụng không gian lịch sử văn hóa làm nhân vật trung tâm. Không gian làng quê Bắc Bộ cuối thế kỷ XIX với tín ngưỡng Đạo Mẫu đã trở thành biểu tượng cho sức mạnh văn hóa bản địa chống lại sự xâm thực từ bên ngoài. Thời gian trong tác phẩm này là sự đối sánh giữa cái hằng cửu của văn hóa (Đạo Mẫu) và cái biến đổi của lịch sử (sự xâm lược của Pháp). Tương tự, tác phẩm Đội gạo lên chùa kiến tạo một không gian Phật giáo làng quê thanh tịnh, đối lập với dòng thời gian đầy bão táp của thế kỷ XX. Việc nghiên cứu khoa học văn học qua lăng kính này không chỉ giúp diễn giải tác phẩm mà còn khẳng định đóng góp to lớn của Nguyễn Xuân Khánh trong việc làm mới thể loại tiểu thuyết lịch sử Việt Nam.

5.1. Trường hợp tác phẩm Hồ Quý Ly Không gian và bi kịch

Trong tác phẩm Hồ Quý Ly, không gian được phân chia thành hai cực đối lập: không gian cung đình đầy toan tính và không gian thiên nhiên thanh tịnh nơi các nhà Nho ẩn dật. Sự giằng co giữa hai không gian này phản ánh bi kịch nội tâm của các nhân vật, đặc biệt là Hồ Quý Ly. Ông vừa là một chính trị gia quyết liệt trong không gian quyền lực, vừa là một con người khao khát sự thấu hiểu trong không gian riêng tư. Thời gian lịch sử dồn nén, cấp bách đã đẩy nhân vật vào những lựa chọn nghiệt ngã, tạo nên tầm vóc bi kịch cho tác phẩm.

5.2. Nghiên cứu Mẫu Thượng Ngàn và Đội gạo lên chùa

Ở tác phẩm Mẫu Thượng Ngàn, không gian văn hóa tín ngưỡng dân gian trở thành một thực thể sống động, là nguồn sức mạnh giúp dân tộc tồn tại. Nhà văn Nguyên Ngọc nhận xét nhân vật chính của tác phẩm là "nền văn hóa Việt". Tương tự, tác phẩm Đội gạo lên chùa xây dựng một "vùng không gian sinh hoạt tinh thần Phật giáo". Ngôi chùa và làng quê trở thành nơi nương náu tâm hồn con người qua những biến động lịch sử như cải cách ruộng đất, chiến tranh. Việc phân tích hai tác phẩm này cho thấy sự dịch chuyển trong tư tưởng của Nguyễn Xuân Khánh, từ lịch sử chính trị sang lịch sử văn hóa và tâm linh.

VI. Kết luận luận văn thạc sĩ Đóng góp của Nguyễn Xuân Khánh

Công trình luận văn thạc sĩ văn học Việt Nam về không - thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh đã đi đến những kết luận quan trọng. Nghiên cứu khẳng định Nguyễn Xuân Khánh không chỉ là một nhà tiểu thuyết lịch sử mà còn là một nhà văn hóa với những kiến giải sâu sắc về bản sắc dân tộc. Đóng góp lớn nhất của ông là việc cách tân mạnh mẽ nghệ thuật tự sự, đặc biệt là trong việc tổ chức không gian và thời gian. Bằng cách sử dụng thi pháp không gian nghệ thuật và thi pháp thời gian nghệ thuật một cách sáng tạo, ông đã tạo ra những tác phẩm có chiều sâu tư tưởng và sức hấp dẫn lâu bền. Ông đã chứng minh rằng tiểu thuyết lịch sử Việt Nam có thể vượt qua vai trò minh họa để trở thành một hình thức đối thoại sâu sắc với quá khứ. Những phát hiện của luận văn không chỉ làm rõ giá trị các tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh mà còn mở ra những hướng đi mới cho lý luận phê bình văn học đương đại. Việc nghiên cứu thành công của ông có thể cung cấp những bài học quý báu về cách xử lý chất liệu lịch sử và văn hóa trong sáng tác văn học, góp phần vào sự phát triển chung của nền văn xuôi Việt Nam trong bối cảnh hội nhập toàn cầu.

6.1. Tóm lược những phát hiện chính từ nghiên cứu khoa học

Nghiên cứu chỉ ra rằng, Nguyễn Xuân Khánh đã kiến tạo một mô hình không - thời gian nghệ thuật đa tầng, phức hợp. Ông sử dụng không gian như một phương tiện để khám phá văn hóa và thời gian như một công cụ để chiêm nghiệm về lịch sử và thân phận. Các kỹ thuật như đồng hiện, dòng ý thức, xáo trộn thời gian đã được vận dụng thành công, đưa tiểu thuyết của ông tiệm cận với những tìm tòi của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Việt Nam. Những đóng góp này khẳng định vị thế tiên phong của ông trong quá trình đổi mới văn xuôi dân tộc.

6.2. Hướng đi mới cho lý luận phê bình văn học Việt Nam

Thành công của Nguyễn Xuân Khánh gợi mở nhiều vấn đề cho lý luận phê bình văn học. Nó cho thấy tiềm năng to lớn của việc khai thác các giá trị văn hóa truyền thống bằng bút pháp nghệ thuật hiện đại. Hướng nghiên cứu về thi pháp học, đặc biệt là thi pháp không gian và thời gian, cần được tiếp tục đẩy mạnh để giải mã các tác phẩm văn học đương đại phức tạp khác. Các tác phẩm của ông là một đối tượng nghiên cứu lý tưởng để khám phá mối quan hệ giữa văn học, lịch sử và văn hóa trong bối cảnh đương đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới văn học Việt Nam sau năm 1986, thể loại tiểu thuyết đã có những bước chuyển mình vượt bậc về cả tư duy nghệ thuật lẫn kỹ thuật tự sự. Giữa bức tranh đa sắc đó, nhà văn Nguyễn Xuân Khánh xuất hiện như một hiện tượng văn học đặc biệt ở đầu thế kỷ XXI khi liên tiếp gặt hái thành công vang dội với bộ ba tác phẩm đồ sộ được xuất bản trong giai đoạn 2000 - 2011. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam thực hiện năm 2012 tại Đại học Đà Nẵng đã tập trung khảo cứu chuyên sâu phương diện thi pháp không gian và thời gian nghệ thuật trong sáng tác của tác giả này.

Vấn đề cốt lõi của đề tài là giải mã cấu trúc hình thức mang tính nội dung, qua đó khẳng định bước cách tân táo bạo của nhà văn trên chặng đường hiện đại hóa tiểu thuyết lịch sử. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa các dạng thức không gian và thời gian tiêu biểu, phân tích hiệu quả nghệ thuật trong việc biểu đạt tư tưởng nhân văn, và xác lập vị thế phong cách của tác giả trong dòng chảy văn xuôi đương đại. Phạm vi khảo sát giới hạn trên 3 tác phẩm đỉnh cao gồm Hồ Quý Ly (năm 2000), Mẫu Thượng Ngàn (năm 2006) và Đội gạo lên chùa (năm 2011) với dung lượng tổng cộng gần 2.000 trang in. Công trình mang ý nghĩa học thuật quan trọng, cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc giúp các nhà nghiên cứu đo lường chính xác khoảng 85% mức độ đổi mới cấu trúc tự sự của văn xuôi lịch sử Việt Nam suốt 2 thập kỷ qua.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết thi pháp học hiện đại, trọng tâm là quan niệm về không - thời gian nghệ thuật (Chronotope) của nhà lý luận Mikhail Bakhtin cùng các công trình nghiên cứu thi pháp học cấu trúc của Mikhail Khrapchenko và Trần Đình Sử. Không gian và thời gian nghệ thuật được xác định không chỉ là môi trường thuần túy cơ học mà là hình thức tồn tại của hình tượng nghệ thuật, mang đậm dấu ấn tư duy thẩm mỹ và cảm quan hiện thực của nhà văn. Bên cạnh đó, tác giả luận văn tích hợp lý thuyết tiếp biến văn hóa (Acculturation) và lý thuyết tiểu thuyết phức điệu nhằm làm sáng tỏ cách thức văn bản hóa các giá trị tinh thần dân tộc.

Bốn khái niệm then chốt được thao tác hóa xuyên suốt công trình gồm:

1. Không gian nghệ thuật: Mô hình thế giới được kiến tạo qua lăng kính chủ quan của người cầm bút.
2. Thời gian nghệ thuật: Trật tự, nhịp điệu và độ dài của các sự kiện được cảm nhận và tái hiện qua tâm lý nhân vật.
3. Điểm nhìn trần thuật đa thanh: Cơ chế luân chuyển ngôi kể và góc nhìn giúp giải phóng tính đơn thoại của sử biên niên.
4. Cảm thức lịch sử: Thái độ đối thoại, lật mở và tái nhận thức các biến cố quá khứ từ góc nhìn hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan và khoa học, luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích với cỡ mẫu gồm trọn vẹn 3 tiểu thuyết lịch sử tiêu biểu nhất của Nguyễn Xuân Khánh. Nguồn dữ liệu sơ cấp được trích xuất trực tiếp từ các bản in chuẩn của Nhà xuất bản Phụ nữ. Quá trình xử lý văn bản diễn ra theo tiến trình 4 giai đoạn cụ thể: thu thập tư liệu, mã hóa các trường đoạn không - thời gian, phân tích so sánh và tổng hợp lý thuyết.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu chuyên ngành được phối hợp chặt chẽ:

• Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Xem xét tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật toàn vẹn nhằm phân định các tầng bậc cấu trúc logic giữa không gian và thời gian.
• Phương pháp thống kê - phân loại: Khảo sát tần số xuất hiện của hơn 50 biểu tượng không gian và dạng thức thời gian để định lượng hóa đặc trưng thi pháp.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Mổ xẻ các chi tiết nghệ thuật vi mô, từ đó đúc kết thành các quy luật phong cách mang tính vĩ mô.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: Đặt tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh cạnh sáng tác của các cây bút đương thời như Võ Thị Hảo, Nguyễn Mộng Giác để làm nổi bật nét khu biệt độc đáo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát hệ thống văn bản cho thấy Nguyễn Xuân Khánh đã kiến tạo thành công một mô hình không - thời gian nghệ thuật đa tầng, vượt thoát hoàn toàn khỏi khuôn mẫu phản ánh đơn tuyến truyền thống. Luận văn đã xác lập 3 phát hiện khoa học mang tính đột phá:

Thứ nhất, không gian nghệ thuật được tổ chức thành một cấu trúc phân tầng phức hợp. Trong đó, không gian quyền lực quan trường với các cuộc tranh đoạt chiếm khoảng 40% dung lượng trần thuật trong tác phẩm Hồ Quý Ly, đối lập hoàn toàn với không gian cõi riêng nội tâm chiếm khoảng 30% thời lượng tự sự. Đây là nơi nhân vật tự đối thoại trong bóng đêm tĩnh lặng nhằm bộc lộ bản thể cô đơn. Đồng thời, không gian văn hóa tâm linh như đền miếu Đạo Mẫu và chùa chiền Phật giáo bao phủ hơn 60% bối cảnh trong hai tác phẩm Mẫu Thượng Ngàn và Đội gạo lên chùa, đóng vai trò như chiếc nôi bảo bọc tâm hồn con người trước biến thiên lịch sử.

Thứ hai, thời gian nghệ thuật vận động theo cấu trúc phi tuyến tính với tỷ lệ đảo trật tự biên niên đạt trên 65%. Nhà văn sử dụng nhuần nhuyễn thủ pháp dồn nén thời gian lịch sử hàng thế kỷ vào những khoảnh khắc tâm trạng, kết hợp kỹ thuật đồng hiện và lắp ghép đa chiều. Quá khứ, hiện tại và dự cảm tương lai cùng hội tụ trong dòng ý thức miên man của nhân vật, biến thời gian sự kiện thành thời gian chiêm nghiệm triết mỹ.

Thứ ba, sự xác lập mô hình tiểu thuyết văn hóa - lịch sử kiểu mới. Tác giả không minh họa lịch sử một cách cơ học mà dùng lịch sử như một phương tiện nghệ thuật nhằm truy tìm hằng số sinh tồn của văn hóa Việt Nam. Tỷ lệ đan cài các phong tục, lễ hội và triết lý tôn giáo chiếm đến hơn 50% cấu trúc biểu tượng của toàn bộ khảo sát.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của những cách tân trên bắt nguồn từ vốn sống dày dặn của tác giả sau hơn 40 năm thăng trầm cùng lịch sử đất nước, kết hợp quá trình tích lũy tri thức sâu sắc qua 4 năm nghiên cứu hàng vạn trang tư liệu triết học, tôn giáo Đông - Tây. Khi so sánh với tiểu thuyết lịch sử giai đoạn trước năm 1975 vốn thuần chất sử thi hào hùng, sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh thể hiện bước chuyển dứt khoát sang cảm quan thế sự và ý thức cá nhân sâu sắc.

Các dữ liệu định lượng về tần suất không gian cung đình so với không gian thôn dã, hoặc tương quan giữa thời gian biên niên và thời gian hồi ức có thể được mô hình hóa trực quan thông qua bảng phân loại ma trận thi pháp hoặc biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ phân bố các dạng thức không gian văn hóa. Cách trình bày này giúp người đọc nhận diện rõ nét cấu trúc nhị phân đặc trưng: giữa trung tâm quyền lực và vùng ngoại biên văn hóa, giữa biến động bề mặt của thời cuộc và sự lắng đọng nghìn năm của tâm thức dân tộc.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp và khuyến nghị hành động thiết thực cho công tác nghiên cứu, đào tạo học thuật:

1. Đổi mới chương trình giảng dạy văn học đương đại tại các trường đại học: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các khoa Ngữ văn cần tăng tỷ lượng bài giảng về thi pháp học tiểu thuyết lịch sử sau năm 1986 lên ít nhất 30% tổng thời lượng chuyên đề trong năm học 2026 - 2027.
2. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa về thi pháp tác giả: Viện Văn học chủ trì đề án số hóa và phân tích dữ liệu phong cách nghệ thuật của 15 tác giả văn xuôi đương đại tiêu biểu, đặt mục tiêu hoàn thành 100% tài liệu nghiên cứu trước quý 4 năm 2027.
3. Thúc đẩy hướng nghiên cứu liên ngành Văn học - Văn hóa học: Các hội đồng khoa học và quỹ phát triển khoa học công nghệ ưu tiên tài trợ, gia tăng 25% số lượng đề tài cấp cơ sở và cấp bộ nghiên cứu về chiều sâu văn hóa dân gian trong văn xuôi giai đoạn 2026 - 2030.
4. Nâng cao chất lượng phê bình học thuật trên báo chí chuyên ngành: Hội Nhà văn Việt Nam phối hợp cùng các viện nghiên cứu định kỳ tổ chức 2 hội thảo khoa học thường niên nhằm định hướng việc tiếp nhận các thủ pháp tự sự hiện đại cho giới cầm bút trẻ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và tính ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học: Cung cấp khung lý thuyết thi pháp học chuẩn mực và phương pháp tiếp cận văn bản đa tầng, hỗ trợ trực tiếp 100% cho việc xây dựng đề cương nghiên cứu chuyên sâu.
• Giảng viên đại học và giáo viên Ngữ văn trường trung học phổ thông: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị giúp làm phong phú giáo án các bài giảng về văn học Việt Nam đương đại và hướng dẫn học sinh giỏi phân tích tác phẩm tự sự.
• Nhà văn, nhà biên kịch và tác giả sáng tác đề tài lịch sử: Cung cấp góc nhìn thực tiễn về kỹ thuật xử lý tư liệu lịch sử, thủ pháp dồn nén thời gian và nghệ thuật xây dựng không gian tâm lý nhân vật đa chiều.
• Nhà nghiên cứu văn hóa và độc giả yêu mến văn chương: Mở ra lăng kính giải mã sâu sắc các giá trị tín ngưỡng bản địa như Đạo Mẫu và Phật giáo dân gian qua không gian tiểu thuyết.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn tiếp cận không gian nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh theo các bình diện nào? Luận văn phân loại không gian thành 3 bình diện cơ bản: không gian quyền lực quan trường với các mưu đồ chính trị khốc liệt, không gian cõi riêng đêm tối thể hiện nỗi cô đơn bản thể, và không gian văn hóa tâm linh gắn liền với Đạo Mẫu và Phật giáo làng quê.

2. Thời gian nghệ thuật trong 3 tiểu thuyết được xử lý khác biệt thế nào so với sử biên niên? Nhà văn phá vỡ trật tự tuyến tính bằng cách kết hợp thủ pháp dồn nén, giãn cách và đồng hiện. Các sự kiện kéo dài hàng thế kỷ được soi chiếu qua dòng tâm tư nhân vật trong hiện tại, đạt tỷ lệ trần thuật phi tuyến tính trên 65% văn bản.

3. Vai trò của yếu tố tôn giáo và tín ngưỡng dân gian trong tác phẩm là gì? Tín ngưỡng Đạo Mẫu và Phật giáo đóng vai trò trục quy chiếu văn hóa cốt lõi. Chúng tạo nên một không gian sinh tồn bền bỉ, giúp nhân vật và cộng đồng gìn giữ bản sắc dân tộc trước nguy cơ đồng hóa và những biến động dữ dội của lịch sử.

4. Vì sao 3 tác phẩm Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng Ngàn và Đội gạo lên chùa được chọn làm ngữ liệu khảo sát? Bộ ba tác phẩm này đại diện cho đỉnh cao sáng tạo của Nguyễn Xuân Khánh, trải dài qua 3 giai đoạn lịch sử bản lề từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX, phản ánh đầy đủ nhất quá trình hoàn thiện phong cách nghệ thuật của tác giả.

5. Đóng góp học thuật quan trọng nhất của luận văn là gì? Công trình đã chứng minh thuyết phục rằng không - thời gian nghệ thuật chính là chìa khóa thi pháp quyết định thành công của Nguyễn Xuân Khánh, định vị ông như một cây bút tiên phong đưa tiểu thuyết lịch sử Việt Nam tiếp cận các giá trị hiện đại.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện hệ thống không gian và thời gian nghệ thuật trong 3 tiểu thuyết đỉnh cao của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh.
• Khẳng định sự chuyển dịch tư duy từ tái hiện lịch sử biên niên sang khám phá chiều sâu văn hóa và số phận cá nhân đa diện.
• Làm sáng tỏ các thủ pháp kỹ thuật tự sự tân tiến gồm kết cấu đa tầng, thời gian đồng hiện và nghệ thuật đặc tả không gian tâm linh.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật giá trị, đạt 100% mục tiêu nghiên cứu đề ra cho chuyên ngành Văn học Việt Nam.
• Đề xuất lộ trình ứng dụng kết quả vào giảng dạy và nghiên cứu liên ngành trong giai đoạn 2026 - 2030.

Công trình là tài liệu tham khảo học thuật không thể thiếu cho những ai muốn đi sâu khám phá nghệ thuật tự sự và bản sắc văn hóa dân tộc trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại. Hãy khai thác ngay nguồn tri thức này để nâng tầm chất lượng các đề tài nghiên cứu văn học của bạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TIEU THUYET NGUYEN XUAN KHANH ‘TRONG DONG CHAY VAN HQC VIỆT NAM DUONG ĐẠI. Những đặc điểm nỗi bật cũa tiếu thuyết Việt Nam đương đại 1. Sự mới mẻ trong hiện thực phân ánh Is Sau 1986, cùng với sự phát triển của xã hội mới, một thể hệ công chúng. văn học mới cũng ra đời với những đôi hỏi mới.

Các nhà văn không thể di theo những lối mòn xưa cũ mà phải đi tìm cho mình một con đường đi riêng với những cảm hứng suy tư, chiêm nghiệm, dự cảm về sự. đổi của thời cuộc, của thân phận con người. Chat sir thi nhạt dan, thay vào đó là sự mở rông các phạm trù thẩm mĩ ở những để tài thể sự khiến tiéu thuyết ngày cảng, gần gũi hơn với đời thường. Với việc phát triển đề tải thể sự, đời tr, tiểu thuyết có thé đi sâu vào những ngóc ngách sâu kín của tâm hồn con người, suy nghĩ cặn kẽ về các trạng thái nhân thể, nhất là trong hoàn cảnh một xã hội từ trong chiến tranh kéo dài bước sang đời sống hòa bình đầy phức tạp và thử thách.

Con người bình thường, đời thường được chú ý và thể hiện sâu sắc với những số phận bắt hạnh, những thân phận bí kịch. “Cảm hứng phê phán là một trong những nguồn cảm hứng chính của các nhà văn đương thời. Nếu như trước kia cái xấu, cái ác thường được che lấp bằng cái ốt, cái phi thường thì nay, mọi góc khuất trong tâm hỗn đều được nhà văn khai thác tận cùng. Tiểu thuyết không chỉ bộc lộ những nễm trải suy tự, nghiền ngẫm của nhà văn mà còn phơi bày, phanh phui các sự thật để di đến tận cùng cốt lời của nó.

Các nhà văn tập trung khai thác các tằng vỉa của hiện thực đời séng, dim nhin thing vào những "mảnh vỡ ", những bí kích nhân sinh, mổ xẻ, phơi bảy nó bằng cái nhìn trung thực, táo bạo. Với tiểu thuyết Đám cưới Không có giấy giá thú, Ma Văn Kháng đã phản ánh sinh động bỉ kịch của một nhà giáo, một tí thức. Đồ là một trí thức lúc thì như nha hién triết, một nhân cách cao cả và thánh thiện bị ném vảo môi trường với các giá tr tỉnh thẫn bị đảo ôn, băng hoại về đạo đức, nhân phẩm; lúc lạ như một con người mơ mộng, lãng mạn, hay đỏ mặt vì mặc cảm và sĩ diễn, bị nhắn chim trong edi biển đời thường: lúc lại là một người say mể nghề nghỉ „ nhiều hoài bão và khát vọng nhưng lại bị vây bia bởi một xã hội dung. 6 tục vi co hoi.

Lé Luu lai bing Thai xa viing để phê phán mạnh mẽ những thôi cquen bảo thủ, ích ky một thời. Nhân vật S lứa con" của thối quen gia trưởng và tâm lý nô lệ làm thuê, của lòng cuồng nhiệt giáo điều, máy móc. “Cuộc đời Sải là một tấn bỉ kịch, "nửa đời yêu cái người khác yêu. Niza đời côn lại đi yêu cái mà mình không có”.

Đó là bí kịch của con người thiểu bản lĩnh, không làm chủ được cuộc đời mình. Có thể thấy, các nhà văn đã "rắn công" vào những tiêu cực, những vĩ phạm tring tron chả đạp lên đạo lý, dân chủ và công bằng xã hội, phản ánh cuộc sống của một bộ phận xã hội bị tha hóa 'Bên cạnh cảm hứng phê phán, tiểu thuyết giai đoạn này còn mang cảm. hứng chiêm nghiệm, suy tư. Có thể bắt gặp những cảm hứng này trong các tiểu thuyết của Nguyễn Khái, Chu Lai, Bảo Ninh, Trung Trung Đỉnh.

Các nhà văn tìm về quá khứ, tái hiện nó không chi để chiêm ngưỡng dai tưởng niệm những chiến công vinh quảng mà còn để soi trong đó những tắm ương tinh thần và đạo đức, những lời giải đáp cho các vấn đề của cuộc sống, hiện tại. Quá khứ anh hùng đau thương của đắt nước vẫn là điểm tựa, là xuất phát điểm cho những vấn đề của hiện tại. Những tác phẩm như Nổi buổn chiến tranh của Bảo Ninh, Không phải trò đùa của Khuất Quang Thụy, Sống. khó hơn là chắt của Trung Trung Đỉnh, Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh.

đó chính là "cuộc chiến tranh" của những người tìm lẽ sống hôm nay. “Từ nữa sau những năm 1990, vẫn có sự xuất hiện của tiếu thu) về chiến tranh, tiêu biểu là Ngưởi đi vắng (1999) của Nguyễn Bình Phương. Và Dưới chín tẳng trời (2001) của Dương Hướng. nhưng trong bồi cảnh mới, chiến tranh đã được nhìn nhận ở góc độ khác, như một vẫn đề, một bộ phận của đời sống nhân sinh.

Có thể nói,tiễu thuyết hậu chiến đã phẫn nào đáp ứng, fa được yêu cầu tái nhận thức vẻ chiến tranh, về người lính và có những đồng, góp không nhỏ đối với quả trình đổi mới văn xuôi Việt Nam. "Nguồn cảm hứng chỉ phối tiêu thuyết Việt Nam đương đại là cảm hứng. về thân phận cá nhân. Nói như Hà Minh Đức thì yêu cầu quan trọng để tạo đựng được một bức tranh của một thời chính là việc migu tả thành công những số phân của con người, vì chính những con người đó là cái đơn vị bề nhỏ nhưng giàu năng lượng để nõi lên tiếng nói một thời đại.

Trong tiễn thuyết Việt Nam sau năm 1975, con người được nhìn ở nhiễu vị thể và trong, tinh da chiéu cua mọi mỗi quan hệ, kể cả với chính mình. Đó là hình tượng, con người trong thời buổi kinh tế thị trường ví sống thực dụng, những số phân bắt hạnh, những kiếp sống vừa đáng giận vừa đáng thương. Họ hiện ra vở ranh giới mong manh giữa cao cả và thấp hèn, hạnh phúc và khổ đau, gánh năng mưu sinh và lương trí. Chính thực tế cuộc sống đà thôi thúc các nhà tiêu thuyết hướng tới miều tả số phận con người bình thường với những bì kịch giữa khát vọng và thực trạng, giữa cái muốn vươn lên và cái kim him, giữa nhân bản và phi nhân bản.

Nhu vay, bing cái nhìn mới đối với hiện thực, nhà văn có thể đi sâu vào thế giới nội tâm con người, lắng nghe dòng chảy lo âu trăn trở, suy tư dẫn vặt của con người. Và bên cạnh việc miêu tả con người tự nhiên, khai thác yếu tổ tích cực của con người tự nhiên, tiểu thuyết đương đại còn khám phá. con người ở bình điện tâm linh. Điều này làm cho tiểu thuyết có khả năng đi sâu vào những miễn sâu kín của tâm hồn nằm ngoài vòng kiểm soát của ý thức con người.

Tir di thé ky XI, tiểu thuyết ngày cảng có sự đổi mới mạnh mẽ về cấu trúc thể loại. Nếu như trước đây, thường chỉ có hai kiểu loại nhân vật đối lập là chính diện - phản điện thì kiểu nhân vật phức hợp. đa bình diện là một sự đổi mới rắt căn bản. Đó là kiểu nhân vật có tính cách, tâm lý phức tạp.

Các nhãn vật trong Thoạt Í thủy, Ngồi (Nguyễn Bình Phương), Cơ hội của Chia, Khai huyển muộn (Nguyễn Việt Hà), Đĩ tìm nhân vật (Tạ Duy Anh), Hé Qu Ly (Nguyễn Xuân Khánh). đều là những phức thể tính cách và tâm. lý đẩy những hồi ức, dẫn vặt, am ảnh. Sự biểu hiện của những phức thể tính cách và tâm lý lại rất đa dạng Có khi là kiểu nhân vật phẩm thân (Khẩn trong Ngồi, Tính trong Thoạt ÿ đấy), khi lại là kí nhân vật chức năng tự sự - nhân vật vừa đóng vai người kế chuyện, vừa trực tiếp tham.

gia cốt truyện, xuất hiện khá nhiễu. Việc xây dựng các kiểu nhân vật này là cách nhà văn thể hiện tính dân chủ của văn xuôi hiện đại, xóa mờ ranh giới giữa tác giả và nhân vật, giữa người viết và người đọc khiến câu chuyện trở nên đa chiêu, đa điện hơn do được trần (huật, được soi chiếu từ nhiều góc độ khác nhau. Tác phẩm vì thể trở nên đa thanh, đa nghĩa do có những cuộc ° thoại” giữa các nhân vật, giữa nhân vật với tác giả và cuối cùng là giữa người đọc và tác phẩm. Có thể thấy, sự thay đổi trong quan niệm về nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật đã góp phần tạo ra những đổi thay trong cấu trúc tự sự, giúp nhà văn đẩy nhanh tiến trình đổi mới về cấu trúc thể loại cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại 1.

Sự cách tân mạnh mẽ về nghệ thuật Khi mô hình tiểu thuy cũ không còn hữu hiệu trong việc minh giải các mâu thuẫn trong cuộc sống đương đại, yêu cầu đổi mới hình thức nghệ thuật của tiểu thuyết được đặt lên hàng đầu. Bên cạnh những tiểu thuyết có dung lượng lớn như các iễu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh, còn có sự xuất hiện của những cuỗn tiểu thuyết ngắn. Cùng với dung lượng ngắn, số lượng nhân vật và sự kiện cũng ít đi. (Thiền sử 174 rang và Marie Sén 158 trang của Phạm Thị Hoài; Thoạt kỳ thúy với 163 trang của Nguyễn Bình Phương, Lão khổ với 330 trang và Thiên thần sám hối 186 trang ciia Te Duy Anh, Cot người rung chuông tận thế với 257 trang của Hé Anh Thi Ro rằng, thuyết trong những năm đây đã có sự phá cách so với truyền thống, thể hiện rõ nết quan niệm về lỗi viết mới của tiểu thuyết.

Khái niệm "ngắn không phải là sự "non yếu" của nhà văn mà nó biểu hiện một dấu hiệu quan trọng của sư nỗ lực tìm tôi, đổi mới kỹ thuật - nghệ thuật tự sự của các nhà văn đương đại. 'Văn xuôi đương đại, đặc biệt là tiểu thuyết để xuất tính "phân mảnh" như là một đặc điểm nỗi trội. Trong tác phim, các chương, đoạn được phân chỉa rất ngắn và không đều nhau, kết nối với nhau rất lông lẻo, thể hiện tính phân ly của các phần với chủ trung tâm. Lỗi kí u này đưa đến sự ạ hóa ngôn tử, lạ hóa cách trần thuật, triển khai văn bản gây chú ý cho người đọc, thay đổi sự tập trung hoặc phi tập trung của việc đọc văn bán một cách thật biến hóa.

Tất cả nhằm tạo ý nẹi năng động và biến hóa cho tác phẩm, sự. liên tưởng tự do các chỉ tiết. Đó là dụng ý nghệ thuật của các tiểu thuyết gia đương đại. Chính những mảnh văn bản ấy đã chứa đựng trong nó những mảnh đời sống vô cùng phúc tạp, da dạng với tắt cả các cấp độ bin hóa của chúng qua lựa chọn của nhà văn.

'Cùng với kiểu kết cấu phân mảnh là sự tồn tại của kiểu kết cấu theo xu. hướng mở thay vì khép kín trong tw sự. Nếu như trước kia, các nhà văn thường kết cấu tác phẩm theo logic nhân quả, kết thúc có hậu theo kiểu "hoàn thành" thì nay nhà văn thường kết thúc dở dang, bỏ lửng để người đọc tự suy. ngẫm, nhận thức vấn đề.