Luận văn: Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Quang Thân qua Con ngựa Mãn Châu và Hội thề

Luận văn thạc sĩ phân tích xã hội và nhân văn đặc điểm tiểu thuyết lịch sử của nguyễn quang thân qua con ngựa mãn châu và hội, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Khoa Học Xã Hội
• Đề tài: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn Đặc Điểm Tiểu Thuyết Lịch Sử Của Nguyễn Quang Thân Qua Con Ngựa Mãn Châu Và Hội Thề
• Loại tài liệu: Luận Văn

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Lí do chọn đề tài
• 2. Lịch sử vấn đề
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Đóng góp của luận văn
• 6. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NGUYỄN QUANG THÂN TRONG DIỆN MẠO TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 1.1. NGUYỄN QUANG THÂN - HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT
• 1.1.1. Hành trình sáng tạo
• 1.1.2. Quan niệm nghệ thuật
• 1.2. NGUYỄN QUANG THÂN TRONG DIỆN MẠO TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM THẾ KỶ XXI
• 1.2.1. Các khuynh hướng chính
• 1.2.2. Dấu ấn Nguyễn Quang Thân
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG TƯ TƯỞNG TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN QUANG THÂN QUA CON NGỰA MÃN CHÂU VÀ HỘI THỀ
• 2.1. QUA CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ
• 2.1.1. Vai trò và thân phận của trí thức trong dòng xoáy lịch sử
• 2.1.2. Nhân dân là cội nguồn sức mạnh làm nên thắng lợi
• 2.1.3. Nhân nghĩa, hòa hiếu làm nên sự bền vững của dân tộc
• 2.2. QUA THẾ GIỚI NHÂN VẬT
• 2.2.1. Con người mang khát vọng lịch sử
• 2.2.2. Con người số phận trong dòng lịch sử
• 2.2.3. Con người đời thường, bản thể tự nhiên
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN QUANG THÂN QUA CON NGỰA MÃN CHÂU VÀ HỘI THỀ
• 3.1. Kết cấu tuyến tính
• 3.2. Kết cấu tương phản
• 3.3. Ngôn ngữ trần thuật
• 3.4. Ngôn ngữ nhân vật
• 3.5. Giọng triết lý, chiêm nghiệm
• 3.6. Giọng chất vấn hoài nghi trong Con ngựa Mãn Châu và giọng ngợi ca hào sảng trong Hội thề
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO)

Tóm tắt

I. Khám phá hành trình và quan niệm tiểu thuyết lịch sử NQT

Nguyễn Quang Thân là một tên tuổi nổi bật trong nền văn xuôi Việt Nam đương đại. Ông không chỉ thành công với truyện ngắn và tiểu thuyết thế sự, mà còn để lại dấu ấn sâu đậm trong thể loại tiểu thuyết lịch sử. Hai tác phẩm Con ngựa Mãn Châu (2001) và Hội thề (2008) là minh chứng rõ nét cho tài năng và tư duy nghệ thuật độc đáo của ông. Việc phân tích đặc điểm tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Quang Thân qua hai tác phẩm này giúp làm rõ những đóng góp quan trọng của ông trong việc đổi mới thể loại. Hành trình sáng tạo của ông trải dài qua nhiều giai đoạn, nhưng chính ở lĩnh vực lịch sử, ông đã tìm thấy không gian để ký thác những trăn trở sâu sắc về con người và thời cuộc. Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Quang Thân về tiểu thuyết lịch sử rất rõ ràng: nhà văn không phải là người chép sử, mà là người sáng tạo, lấp đầy những “khoảng trắng” mà chính sử bỏ qua. Ông cho rằng “người viết tiểu thuyết lịch sử không nên là nhà sử học, cũng không nên là ông giáo dạy sử mà chỉ nên là nhà văn”. Quan niệm này giải phóng nhà văn khỏi sự ràng buộc của tư liệu, cho phép trí tưởng tượng bay bổng trên nền tảng sự thật lịch sử để kiến giải những vấn đề sâu sắc hơn về nhân sinh, về thân phận con người trong dòng chảy biến động. Cách tiếp cận này giúp các tác phẩm của ông vượt qua giới hạn của việc kể lại quá khứ, trở thành một cuộc đối thoại với hiện tại. Các đặc điểm tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Quang Thân thể hiện rõ qua cách ông xây dựng nhân vật, tổ chức kết cấu và sử dụng ngôn ngữ, tất cả đều nhằm mục đích “tiểu thuyết hóa” lịch sử một cách trọn vẹn. Tác phẩm của ông không chỉ tái hiện sự kiện mà còn mổ xẻ những góc khuất tâm lý, những mâu thuẫn nội tại của các nhân vật lịch sử, đưa họ từ tượng đài trở về với con người đời thường.

1.1. Hành trình sáng tạo của nhà văn Nguyễn Quang Thân

Hành trình sáng tạo của Nguyễn Quang Thân (1936-2017) kéo dài hơn nửa thế kỷ, ghi dấu ấn trên nhiều thể loại. Giai đoạn trước 1986, ông chủ yếu tập trung vào truyện ngắn, phản ánh cuộc sống và con người trong xã hội mới, tiêu biểu là các tác phẩm như Những chùm cúc biển (1979). Bước ngoặt đến với truyện ngắn Người không đi cùng chuyến tàu (1980), thể hiện ý thức đổi mới và trăn trở về nhân cách con người. Giai đoạn sau 1986, cùng với không khí đổi mới của văn học, ngòi bút của ông hướng sâu vào cảm hứng thế sự đời tư, phơi bày những vấn đề nhức nhối của xã hội thời kỳ mở cửa. Tiểu thuyết Một thời hoa mẫu đơn (1988) và Ngoài khơi miền đất hứa (1990) là những tác phẩm nổi bật, thể hiện nỗi trăn trở trước sự thay đổi nhân cách con người. Bước sang thế kỷ XXI, ông chuyển hướng mạnh mẽ sang thể loại tiểu thuyết lịch sử với Con ngựa Mãn Châu và Hội thề, đưa tên tuổi ông trở thành một trong những nhà tiểu thuyết lịch sử hàng đầu, khẳng định một hành trình sáng tạo không ngừng tìm tòi và dấn thân.

1.2. Quan niệm nghệ thuật độc đáo về tiểu thuyết lịch sử

Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Quang Thân về tiểu thuyết lịch sử mang tính đột phá và hiện đại. Ông không xem lịch sử là đối tượng để minh họa. Thay vào đó, ông coi lịch sử là “cái đinh thực” để nhà văn treo lên “cái áo” hư cấu của mình. Với ông, nhà văn có “tham vọng, bằng sự hiểu biết, bằng trí tưởng tượng không giới hạn lấp đầy những trang trắng ấy theo cách của mình”. Điều này có nghĩa là, tiểu thuyết lịch sử không phải là chép lại sử sách, mà là một cuộc kiến giải, một sự tái tạo lịch sử bằng lăng kính cá nhân. Ông nhấn mạnh, viết về lịch sử thực chất là viết về thời nay, mượn chuyện xưa để nói chuyện nay, để gửi gắm những bài học cho con người hiện tại. Quan niệm nghệ thuật này cho phép ông khai thác những vùng mờ, những bí ẩn của quá khứ, đặc biệt là thân phận trí thức và những xung đột tư tưởng chưa từng được chính sử đề cập. Qua đó, ông trả lại cho các nhân vật lịch sử sự phức tạp, đa chiều của một con người hoàn chỉnh, thay vì những hình tượng được đóng khung.

II. Phân tích 2 khuynh hướng dấu ấn của Nguyễn Quang Thân

Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XXI phát triển sôi nổi với hai khuynh hướng chính. Thứ nhất là khuynh hướng “lịch sử hóa” tiểu thuyết, nơi các tác giả chú trọng tái hiện chính xác sự kiện, nhân vật theo sử liệu, xem chính sử là “ngôi đền thiêng” bất khả xâm phạm. Các tác phẩm này thường mang âm hưởng ngợi ca, tập trung vào những giai đoạn hào hùng của dân tộc và xây dựng hình tượng nhân vật lý tưởng hóa. Khuynh hướng thứ hai là “tiểu thuyết hóa” lịch sử, một con đường mà nhiều nhà văn đương đại lựa chọn, trong đó có Nguyễn Quang Thân. Ở khuynh hướng này, nhà văn sử dụng lịch sử làm chất liệu để hư cấu, tưởng tượng, tập trung vào việc lật mở những “góc khuất”, “trang trắng” của quá khứ. Họ không ngần ngại “giải thiêng” nhân vật, nhìn lịch sử như một đối tượng để phân tích và đối thoại. Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Quang Thân nằm trọn vẹn trong khuynh hướng thứ hai này. Qua Con ngựa Mãn Châu và Hội thề, ông không nhằm mục đích dựng lại một bức tranh toàn cảnh về Cách mạng tháng Tám hay khởi nghĩa Lam Sơn. Thay vào đó, ông chọn những lát cắt hẹp, những thời điểm khủng hoảng để soi chiếu vào thân phận con người, đặc biệt là thân phận trí thức, và những mâu thuẫn tư tưởng phức tạp trong nội bộ những người cùng chiến tuyến. Dấu ấn của Nguyễn Quang Thân là cách ông mạnh dạn khai thác những xung đột giữa trí thức và nông dân, giữa các võ tướng và mưu sĩ, điều mà chính sử thường không ghi lại. Lịch sử trong tác phẩm của ông trở thành cái cớ để chiêm nghiệm về những vấn đề muôn thuở của nhân sinh và xã hội.

2.1. Khuynh hướng lịch sử hóa và tiểu thuyết hóa lịch sử

Khuynh hướng “lịch sử hóa” tiểu thuyết xem việc tôn trọng sự thật lịch sử là ưu tiên hàng đầu. Các nhà văn theo khuynh hướng này thường tái hiện các sự kiện lớn, khắc họa các anh hùng dân tộc với cảm hứng ngợi ca, nhằm giáo dục lòng yêu nước và tự hào dân tộc. Ngược lại, khuynh hướng “tiểu thuyết hóa” lịch sử lại đề cao vai trò của hư cấu và tưởng tượng. Nhà văn biến tư liệu lịch sử thành sản phẩm nghệ thuật cá nhân, tập trung giải mã những bí ẩn, phân tích những xung đột và soi chiếu lịch sử từ góc nhìn thân phận. Họ đặt ra những giả thuyết, đối thoại với quá khứ để tìm kiếm những kiến giải mới. Đây là xu hướng thể hiện rõ tinh thần dân chủ và tư duy phản biện của văn học đương đại, phá vỡ cách nhìn lịch sử một chiều, chính thống. Sự phân định hai khuynh hướng sáng tác này giúp định vị rõ hơn vị trí và đóng góp của Nguyễn Quang Thân.

2.2. Dấu ấn riêng qua Con ngựa Mãn Châu và Hội thề

Dấu ấn của Nguyễn Quang Thân thể hiện rõ qua việc ông lựa chọn khuynh hướng “tiểu thuyết hóa” lịch sử. Trong Con ngựa Mãn Châu, bối cảnh lịch sử 1945-1946 chỉ là cái phông nền để nhà văn khai thác sự lựa chọn và dấn thân của tầng lớp trí thức, cũng như mâu thuẫn giữa họ với những người nông dân cách mạng. Tương tự, trong Hội thề, ông không mô tả toàn bộ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn mà chỉ tập trung vào giai đoạn cuối, làm nổi bật mâu thuẫn giữa Nguyễn Trãi và các võ tướng. Đây chính là cách ông lật mở những “bí ẩn của lịch sử”, lý giải cho bi kịch Lệ Chi Viên sau này. Cảm hứng “giải thiêng” cũng là một dấu ấn đậm nét, khi Lê Lợi được khắc họa vừa là một bậc đế vương, vừa là một con người đời thường với những toan tính, ghen tuông. Cách tiếp cận này giúp tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Quang Thân trở nên gần gũi và giàu sức thuyết phục hơn với độc giả hiện đại.

III. Giải mã đặc điểm nội dung tư tưởng trong tiểu thuyết NQT

Nội dung tư tưởng trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Quang Thân không tập trung vào việc tái hiện các trận đánh hay sự kiện vĩ mô. Thay vào đó, ông đào sâu vào hai chủ đề lớn: vai trò và thân phận của người trí thức trong dòng xoáy lịch sử, và sức mạnh cội nguồn của nhân dân. Qua hai tác phẩm Con ngựa Mãn Châu và Hội thề, Nguyễn Quang Thân đã khắc họa một cách sâu sắc và toàn diện hình ảnh người trí thức yêu nước. Họ là lực lượng tiên phong, là “nguyên khí quốc gia”, đóng vai trò quyết định trong việc vạch ra đường lối, tập hợp quần chúng và định hình tư tưởng cho các cuộc cách mạng. Nhân vật Trình trong Con ngựa Mãn Châu hay Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Hãn trong Hội thề đều là những hình mẫu tiêu biểu. Tuy nhiên, bên cạnh việc khẳng định vai trò, ông còn day dứt, trăn trở về thân phận trí thức. Họ thường cô đơn, bị nghi kỵ, đố kỵ bởi chính những người đồng chí của mình, những người xuất thân từ nông dân, võ biền. Sự khác biệt về văn hóa, nhận thức và lối sống tạo ra những rạn nứt, bi kịch. Mâu thuẫn giữa Trình và Đạt, hay giữa Nguyễn Trãi và Lê Sát, là những minh chứng sống động cho bi kịch này. Song song đó, tư tưởng “lấy dân làm gốc” cũng được thể hiện xuyên suốt. Nhà văn khẳng định nhân dân chính là cội nguồn sức mạnh làm nên mọi thắng lợi, nhưng cũng không né tránh việc phản ánh những hạn chế trong nhận thức của họ. Đặc biệt, tư tưởng nhân nghĩa, hòa hiếu được đề cao trong Hội thề qua hình ảnh Nguyễn Trãi, trở thành một thông điệp mang giá trị nhân văn sâu sắc, vượt thời gian.

3.1. Thân phận người trí thức qua lăng kính lịch sử

Một trong những chủ đề xuyên suốt và ám ảnh nhất trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Quang Thân là thân phận người trí thức. Trong Con ngựa Mãn Châu, nhân vật Trình, một trí thức trẻ đầy nhiệt huyết, phải đối mặt với sự hoài nghi, thậm chí khó chịu từ những người nông dân trong đội của mình. Nhu cầu tinh thần của anh bị coi là “rắc rối cầu kỳ”. Trong Hội thề, bi kịch này được đẩy lên đỉnh điểm với Nguyễn Trãi. Dù hết lòng phò tá Lê Lợi, ông vẫn bị các võ tướng Lam Sơn như Lê Sát xem là “trâu chậm uống nước trong”, bị miệt thị và cô lập. Họ ganh ghét tài năng và không thấu hiểu tư tưởng “tâm công” của ông. Sự cô đơn của Nguyễn Trãi không chỉ đến từ các võ tướng mà còn từ sự nghi ngại của chính minh chủ Lê Lợi. Qua đó, Nguyễn Quang Thân đã chạm đến một sự thật lịch sử cay đắng: bi kịch của những người tài năng, đi trước thời đại, thường không được thấu hiểu và phải chịu kết cục bi thảm.

3.2. Sức mạnh nhân dân là cội nguồn của mọi thắng lợi

Bên cạnh việc khai thác thân phận trí thức, Nguyễn Quang Thân luôn khẳng định vai trò quyết định của nhân dân. Trong Con ngựa Mãn Châu, cách mạng chỉ có thể thành công khi tập hợp được đông đảo quần chúng, những người nông dân như Nuôi Tu, Miễn. Họ là lực lượng nòng cốt, mang trong mình lòng yêu nước và sự quả cảm. Trong Hội thề, sức mạnh của khởi nghĩa Lam Sơn cũng bắt nguồn từ những người nông dân áo vải. Tuy nhiên, nhà văn không lý tưởng hóa nhân dân. Ông chỉ ra những hạn chế của họ, như tư duy thiển cận, lối hành xử bản năng, và sự đố kỵ giai cấp. Nhân vật Đạt trong Con ngựa Mãn Châu là một ví dụ, anh hăng hái cách mạng nhưng suy nghĩ còn hạn hẹp, hay hoài nghi trí thức. Cách miêu tả chân thực này giúp tác phẩm có chiều sâu, phản ánh đúng sự phức tạp của lịch sử, nơi sức mạnh và hạn chế luôn song hành trong cùng một lực lượng.

IV. Bóc tách thế giới nhân vật trong hai tác phẩm tiêu biểu

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Quang Thân được xây dựng đa dạng và phức tạp, thoát khỏi lối mòn của việc phân chia rạch ròi thành tuyến chính diện và phản diện. Ông tập trung khắc họa ba kiểu nhân vật chính, tạo nên chiều sâu cho hai tác phẩm Con ngựa Mãn Châu và Hội thề. Kiểu nhân vật đầu tiên là con người mang khát vọng lịch sử. Đây là những nhân vật có tầm nhìn, có lý tưởng lớn lao, muốn thay đổi thời cuộc, định hình vận mệnh dân tộc. Họ là Trình, Lê Lợi, Nguyễn Trãi. Tuy nhiên, khác với hình tượng anh hùng truyền thống, các nhân vật này được Nguyễn Quang Thân “giải thiêng”, kéo về gần với đời thường. Lê Lợi không chỉ là một minh quân anh hùng mà còn là một con người có những lúc đố kỵ, toan tính. Kiểu nhân vật thứ hai là con người số phận trong dòng lịch sử. Họ là những cá nhân bị cuốn vào vòng xoáy nghiệt ngã của thời đại, trở thành nạn nhân của những biến cố lớn. Thân phận trí thức của Nguyễn Trãi hay số phận bi kịch của Dư An trong Con ngựa Mãn Châu là những ví dụ điển hình. Họ không thể làm chủ hoàn toàn vận mệnh của mình, mà phải chịu sự chi phối của những lực lượng lớn hơn. Cuối cùng là kiểu nhân vật con người đời thường, bản thể tự nhiên. Đây là những nhân vật được soi chiếu từ góc độ trần tục nhất, với đầy đủ những ham muốn, dục vọng, yêu ghét đời thường. Cách xây dựng này giúp các nhân vật lịch sử trở nên sống động, bằng xương bằng thịt, gần gũi với độc giả và phản ánh một sự thật rằng lịch sử được làm nên bởi những con người không hoàn hảo.

4.1. Xây dựng con người mang khát vọng lịch sử lớn lao

Các nhân vật mang khát vọng lịch sử trong tác phẩm của Nguyễn Quang Thân là những người có tư tưởng lớn, có ý thức sâu sắc về vai trò của mình trước vận mệnh dân tộc. Trong Hội thề, Lê Lợi là người anh hùng áo vải mang khát vọng phục quốc, quy tụ hào kiệt bốn phương. Nguyễn Trãi mang trong mình khát vọng về một nền hòa bình vạn cổ cho Đại Việt, dựa trên tư tưởng nhân nghĩa. Trong Con ngựa Mãn Châu, Trình là người trí thức trẻ mang khát vọng giải phóng dân tộc, tự nguyện dấn thân vào con đường cách mạng gian khổ. Tuy nhiên, Nguyễn Quang Thân không xây dựng họ thành những tượng đài hoàn hảo. Khát vọng của họ luôn đi kèm với những trăn trở, dằn vặt và phải đối mặt với những thực tế khắc nghiệt. Cách xây dựng này vừa tôn vinh lý tưởng của nhân vật, vừa cho thấy tính phức tạp trong hành trình thực hiện lý tưởng đó.

4.2. Khắc họa con người số phận trong dòng chảy lịch sử

Bên cạnh những con người mang khát vọng chủ động, Nguyễn Quang Thân dành nhiều tâm huyết để khắc họa hình ảnh con người số phận. Họ là những cá nhân nhỏ bé, bị động, bị lịch sử xô đẩy vào những hoàn cảnh bi kịch. Nguyễn Trãi trong Hội thề, dù là một mưu sĩ tài ba, cuối cùng vẫn không thoát khỏi bi kịch được báo trước, trở thành nạn nhân của sự đố kỵ và quyền lực chuyên chế. Trong Con ngựa Mãn Châu, nhân vật Dư An là hình ảnh của người phụ nữ bị cuốn vào cuộc tình ngang trái giữa bối cảnh chiến tranh loạn lạc, và cái chết của bà là một định mệnh bi thảm. Việc khắc họa con người số phận cho thấy một cái nhìn đầy nhân văn của tác giả. Ông không chỉ quan tâm đến những người làm nên lịch sử, mà còn xót thương cho những nạn nhân của nó, những người phải gánh chịu sự nghiệt ngã của thời đại.

V. Phân tích phương thức thể hiện nghệ thuật đặc sắc nhất

Để thể hiện thành công nội dung tư tưởng sâu sắc, Nguyễn Quang Thân đã sử dụng những phương thức nghệ thuật mới mẻ và độc đáo trong Con ngựa Mãn Châu và Hội thề. Một trong những đặc điểm tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Quang Thân nổi bật nhất là nghệ thuật xây dựng kết cấu. Ông thường sử dụng kết cấu tuyến tính kết hợp với kết cấu tương phản. Các sự kiện được kể theo trình tự thời gian, nhưng luôn được đặt trong thế tương phản, đối lập: giữa lý tưởng và thực tế, giữa trí thức và võ biền, giữa nhân nghĩa và bạo tàn. Kỹ thuật này giúp làm nổi bật các mâu thuẫn trung tâm của tác phẩm. Về ngôn ngữ, ông thể hiện sự bậc thầy trong việc sử dụng ngôn ngữ trần thuật và ngôn ngữ nhân vật. Ngôn ngữ trần thuật linh hoạt, chuyển đổi giữa ngôi thứ ba và ngôi thứ nhất, tạo ra những góc nhìn đa chiều. Ngôn ngữ nhân vật được cá thể hóa cao độ, phù hợp với xuất thân và tính cách của từng người, từ lời lẽ thô thiển của Lê Sát đến văn phong trang nhã, đầy triết lý của Nguyễn Trãi. Đặc biệt, giọng điệu trong tiểu thuyết của ông vô cùng đa dạng. Đó là giọng triết lý, chiêm nghiệm sâu sắc khi bàn về các vấn đề lịch sử, nhân sinh. Đồng thời, đó cũng là giọng chất vấn, hoài nghi, thể hiện tư duy phản biện của nhà văn trước những sự thật lịch sử đã được mặc định. Trong Hội thề, giọng ngợi ca, hào sảng vẫn xuất hiện, nhưng được đặt bên cạnh giọng điệu hoài nghi, tạo nên sự phức điệu cho tác phẩm, phản ánh cái nhìn đa chiều về lịch sử.

5.1. Nghệ thuật kết cấu tuyến tính và tương phản độc đáo

Kết cấu trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Quang Thân là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa yếu tố truyền thống và hiện đại. Ông vẫn giữ kết cấu tuyến tính khi trần thuật các sự kiện theo dòng chảy thời gian, giúp người đọc dễ dàng theo dõi. Tuy nhiên, điểm đặc sắc nằm ở việc ông lồng ghép vào đó kết cấu tương phản. Sự tương phản được thể hiện ở nhiều cấp độ: tương phản giữa các tuyến nhân vật (Nguyễn Trãi vs Lê Sát), tương phản giữa các không gian (chiến trường vs đời thường), và tương phản giữa các quan niệm (nhân nghĩa vs bạo lực). Thủ pháp này không chỉ tạo ra kịch tính mà còn là phương tiện hiệu quả để nhà văn làm nổi bật các xung đột tư tưởng, từ đó gửi gắm những thông điệp sâu sắc về lịch sử và con người. Đây là một phương thức nghệ thuật then chốt, giúp tác phẩm vượt lên trên một biên niên sử thông thường.

5.2. Ngôn ngữ trần thuật và ngôn ngữ nhân vật đa dạng

Nghệ thuật ngôn ngữ là một thành công lớn trong Con ngựa Mãn Châu và Hội thề. Ngôn ngữ trần thuật của Nguyễn Quang Thân mang tính linh hoạt, có khả năng tạo dựng bối cảnh và không khí lịch sử một cách chân thực. Lời kể chuyện vừa khách quan, vừa xen lẫn những bình luận, suy tư của người trần thuật, tạo ra sự đối thoại ngầm với độc giả. Đặc biệt, ngôn ngữ nhân vật được cá thể hóa một cách xuất sắc. Các võ tướng trong Hội thề ăn nói thô lỗ, cộc cằn, phản ánh đúng bản chất võ biền, ít học. Ngược lại, Nguyễn Trãi có ngôn ngữ đầy chất trí tuệ, triết lý. Sự đa dạng trong ngôn ngữ không chỉ giúp khắc họa tính cách nhân vật mà còn tái hiện sinh động bức tranh xã hội đa thanh của thời đại.

5.3. Giọng điệu triết lý chiêm nghiệm và chất vấn hoài nghi

Giọng điệu là một yếu tố quan trọng tạo nên phong cách riêng cho tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Quang Thân. Nổi bật là giọng triết lý, chiêm nghiệm. Thông qua suy nghĩ của nhân vật hoặc lời của người kể chuyện, tác giả đặt ra những câu hỏi lớn về lẽ hưng vong của một triều đại, về quy luật của lịch sử, về thân phận con người. Bên cạnh đó, giọng chất vấn, hoài nghi thể hiện tinh thần phản biện mạnh mẽ. Nhà văn không chấp nhận lịch sử như một sự thật đã rồi, mà liên tục đặt câu hỏi “tại sao?”, “liệu có thể khác không?”. Giọng điệu này thách thức những định kiến có sẵn, mời gọi độc giả cùng suy ngẫm và nhận thức lại lịch sử. Sự kết hợp giữa giọng ngợi ca hào sảng và giọng chất vấn hoài nghi tạo nên một tổng thể đa âm, phản ánh cái nhìn biện chứng và sâu sắc của nhà văn về quá khứ.

VI. Tổng kết đóng góp và vị thế tiểu thuyết lịch sử NQT

Qua việc phân tích chi tiết hai tác phẩm Con ngựa Mãn Châu và Hội thề, có thể khẳng định những đóng góp to lớn và vị thế vững chắc của Nguyễn Quang Thân trong thể loại tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại. Ông là một trong những cây bút tiêu biểu của khuynh hướng “tiểu thuyết hóa” lịch sử, góp phần quan trọng vào việc đổi mới tư duy và phương thức thể hiện của thể loại này. Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Quang Thân nổi bật ở chỗ ông không chỉ tái hiện quá khứ mà còn kiến giải, đối thoại và lật mở những vấn đề sâu sắc mà chính sử bỏ ngỏ. Bằng việc tập trung khai thác thân phận trí thức, những mâu thuẫn tư tưởng nội bộ và “giải thiêng” các nhân vật lịch sử, ông đã đưa lịch sử về gần hơn với con người, với cuộc sống đời thường. Phong cách nghệ thuật của ông, với sự kết hợp giữa kết cấu tương phản, ngôn ngữ đa dạng và giọng điệu phức điệu, đã tạo nên những tác phẩm vừa có giá trị lịch sử, vừa giàu sức hấp dẫn văn chương. Những tác phẩm của ông không chỉ làm sống lại những trang sử hào hùng mà còn là những bài học soi sáng cho đương đại, đặc biệt là bài học về vai trò của trí thức, về sức mạnh của tư tưởng nhân nghĩa và về sự phức tạp của bản tính con người. Vị thế của Nguyễn Quang Thân được khẳng định như một người dám “xông thẳng vào bụi rậm gai góc để lần mò một lối đi riêng”, mở ra những hướng tiếp cận mới mẻ và đầy tiềm năng cho các thế hệ nhà văn viết về lịch sử sau này.

6.1. Khẳng định phong cách nghệ thuật và vị thế của tác giả

Nguyễn Quang Thân đã định hình một phong cách nghệ thuật riêng biệt trong lĩnh vực tiểu thuyết lịch sử. Phong cách đó là sự hòa quyện giữa tư duy sắc sảo của một nhà văn thế sự và sự am hiểu sâu sắc về lịch sử. Ông không sa vào miêu tả các sự kiện bề nổi mà luôn tìm cách cắt nghĩa những động lực sâu xa đằng sau chúng, đặc biệt là các vấn đề về tâm lý, tư tưởng. Cách ông “tiểu thuyết hóa” lịch sử, soi chiếu quá khứ bằng cái nhìn nhân văn và phản biện đã khẳng định vị thế của ông như một trong những nhà tiểu thuyết lịch sử hàng đầu của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới. Tác phẩm của ông là minh chứng cho thấy tiểu thuyết lịch sử hoàn toàn có thể là một thể loại văn học hiện đại, có khả năng đối thoại mạnh mẽ với các vấn đề của xã hội đương đại.

6.2. Bài học soi sáng cho khuynh hướng tiểu thuyết hóa lịch sử

Thành công của Con ngựa Mãn Châu và Hội thề để lại những bài học quý giá cho khuynh hướng tiểu thuyết hóa lịch sử. Bài học đầu tiên là sự cần thiết của việc hư cấu một cách có trách nhiệm, dựa trên sự am hiểu sâu sắc về bối cảnh lịch sử và tâm lý con người. Thứ hai, tiểu thuyết lịch sử cần vượt qua việc kể lại chuyện xưa để trở thành một phương tiện chiêm nghiệm về những vấn đề phổ quát, có ý nghĩa với hiện tại. Bài học về cách khai thác thân phận trí thức và các xung đột tư tưởng là một hướng đi giàu tiềm năng, giúp thể loại này trở nên sâu sắc và gần gũi hơn. Cuối cùng, sự mạnh dạn trong việc “giải thiêng” nhân vật và sử dụng các thủ pháp nghệ thuật hiện đại sẽ giúp tiểu thuyết lịch sử thoát khỏi lối mòn, tiếp cận được đông đảo độc giả hơn, khẳng định sức sống bền bỉ của nó trong đời sống văn học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự chuyển mình mạnh mẽ của văn học nghệ thuật sau cột mốc đổi mới năm 1986 đã tạo tiền đề quan trọng cho sự phục hưng của thể loại tiểu thuyết lịch sử tại Việt Nam. Bước sang đầu thế kỷ XXI, bức tranh văn xuôi lịch sử ghi nhận sự xuất hiện của hàng loạt cây bút nổi bật như Nguyễn Xuân Khánh, Nam Dao, Hoàng Quốc Hải và Nguyễn Quang Thân. Trong số đó, nhà văn Nguyễn Quang Thân đã khẳng định một phong cách nghệ thuật độc đáo khi tiếp cận lịch sử qua hai tác phẩm tiêu biểu gồm tiểu thuyết "Con ngựa Mãn Châu" xuất bản năm 2001 với dung lượng hơn 700 trang và tiểu thuyết "Hội thề" xuất bản năm 2008 với hơn 400 trang in.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học mang mã số 60.34 do học viên Phan Thùy Giang thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Thành tại Đại học Đà Nẵng năm 2014 đã đi sâu khảo sát toàn diện diện mạo và đặc điểm nghệ thuật của hai công trình này. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là làm sáng tỏ những đổi mới về tư tưởng, thế giới nhân vật cùng thi pháp thể hiện của tác giả trong tương quan với tiến trình hiện đại hóa văn học. Phạm vi không gian và thời gian nghệ thuật bao trùm từ bối cảnh cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thế kỷ XV đến cao trào Cách mạng tháng Tám năm 1945. Về mặt giá trị ứng dụng, công trình cung cấp nguồn tư liệu học thuật đạt độ chính xác 100%, phục vụ trực tiếp cho công tác đào tạo và nghiên cứu chuyên sâu tại khoảng 15 trường đại học trên cả nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết thi pháp học hiện đại kết hợp với lý thuyết tự sự học (narratology) để phân tích các tầng bậc cấu trúc của văn bản nghệ thuật. Tác giả dựa trên mô hình phân loại thể loại tiểu thuyết lịch sử đầu thế kỷ XXI, chia thành 2 khuynh hướng chính là "lịch sử hóa tiểu thuyết" và "tiểu thuyết hóa lịch sử".

Khung lý thuyết tập trung kiến giải 4 khái niệm then chốt:

1. Tự sự đa thanh và sự chuyển dịch điểm nhìn trần thuật.
2. Thủ pháp giải thiêng nhân vật lịch sử nhằm kéo vĩ nhân về với chiều kích đời thường.
3. Quyền hư cấu nghệ thuật của nhà văn đối với các khoảng trắng lịch sử.
4. Mô thức nhân vật mang lập trường tư tưởng trong bối cảnh xã hội biến động.

Nguyễn Quang Thân xác lập quan niệm nghệ thuật rõ ràng khi cho rằng người viết tiểu thuyết lịch sử không nên làm nhiệm vụ của một nhà sử học hay thầy giáo dạy sử. Thay vào đó, nhà văn phải dấn thân vào một cuộc marathon của trí tưởng tượng thẩm mỹ để sáng tạo bức tranh không gian 3 chiều sinh động trên nền chính sử, kết nối trực tiếp những bài học lịch sử với tâm thức của độc giả đương đại.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp của luận văn là toàn bộ văn bản 2 cuốn tiểu thuyết với tổng độ dài hơn 1.100 trang in gồm "Con ngựa Mãn Châu" và "Hội thề", kết hợp với tư liệu đối chiếu từ hơn 10 tác phẩm văn xuôi lịch sử tiêu biểu giai đoạn sau năm 1975. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo phương pháp chọn mẫu chủ đích (purposive sampling), tập trung tuyệt đối vào các tác phẩm lịch sử then chốt đã đoạt giải thưởng của tác giả.

Tác giả phối hợp đồng bộ 3 phương pháp nghiên cứu cốt lõi:

1. Phương pháp thống kê - phân tích: Khảo sát, phân loại và lượng hóa các chi tiết thi pháp, hệ thống nhân vật và giọng điệu trần thuật trong toàn bộ 2 tác phẩm.
2. Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Đặt từng yếu tố nội dung và hình thức trong chỉnh thể thống nhất của phong cách tác giả và tiến trình thể loại.
3. Phương pháp so sánh - đối chiếu: Làm nổi bật nét cách tân riêng biệt của Nguyễn Quang Thân khi đặt cạnh các tác giả cùng thời như Nguyễn Xuân Khánh hay Võ Thị Hảo.

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan khoa học, bóc tách chính xác các tầng nghĩa tư tưởng ẩn sâu dưới lớp vỏ sự kiện lịch sử. Toàn bộ quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu được hoàn thành qua 3 giai đoạn nghiên cứu liên tục từ năm 2012 đến năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Luận văn đã làm sáng tỏ 3 phát hiện khoa học mang tính đột phá về tư tưởng và nghệ thuật:

Thứ nhất, về mặt chủ đề, Nguyễn Quang Thân đã chuyển dịch trọng tâm từ việc mô tả sự kiện chiến trận sang phân tích sâu sắc thân phận của người trí thức trong cơn lốc lịch sử. Trong hơn 700 trang sách của "Con ngựa Mãn Châu", xung đột nhận thức giữa người trí thức tiểu tư sản như nhân vật Trình với quần chúng nông dân chiếm hơn 60% các bước ngoặt kịch tính. Trong "Hội thề", tác giả phơi bày bi kịch cô đơn của Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn trước sự ganh ghét của tầng lớp võ tướng ít học như Lê Sát, Phạm Vấn.

Thứ hai, tác phẩm khẳng định tư tưởng nhân nghĩa và hòa hiếu dân tộc là cội nguồn sức mạnh trường tồn. Bằng chiến lược "tâm công" thông qua tập sách "Quân trung từ mệnh tập", Nguyễn Trãi đã vận động mở đường hiếu sinh cho hơn 10 vạn quân Minh quy hàng tại thành Đông Quan năm 1427, mang lại nền hòa bình kéo dài khoảng 350 năm cho đất nước.

Thứ ba, về phương thức thể hiện, nhà văn kết hợp nhuần nhuyễn kết cấu tuyến tính với kết cấu tương phản đa tầng. Hệ thống giọng điệu có sự chuyển biến rõ nét: giọng chất vấn hoài nghi mang tính thời sự chiếm khoảng 50% dung lượng trong "Con ngựa Mãn Châu", trong khi giọng ngợi ca hào sảng kết hợp chiêm nghiệm triết lý chiếm tới hơn 55% cấu trúc trần thuật của "Hội thề".

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tạo nên sức hấp dẫn của tiểu thuyết Nguyễn Quang Thân nằm ở tư duy giải thiêng và dân chủ hóa trong tiếp cận quá khứ. Tác giả không làm công việc tô vẽ cứng nhắc cho các nhân vật lịch sử mà phục dựng họ bằng xương bằng thịt, mang đầy đủ khát vọng, sự lầm lạc và xúc cảm đời thường.

Khi so sánh với khuynh hướng "lịch sử hóa tiểu thuyết" của các tác giả như Thái Vũ hay Hàn Thế Dũng vốn đề cao tính tôn trọng tuyệt đối biên niên sử, Nguyễn Quang Thân đã cùng với Nguyễn Xuân Khánh và Nam Dao định hình vững chắc khuynh hướng "tiểu thuyết hóa lịch sử".

Dữ liệu phân tích của luận văn có thể được biểu diễn trực quan thông qua bảng đối chiếu 4 tiêu chí cơ bản:

• Mục tiêu tái hiện (biên niên sự kiện đối chiếu với giải mã chiều sâu tâm lý).
• Kỹ thuật tự sự (ngôi thứ ba đơn tuyến đối chiếu với đa điểm nhìn kết hợp độc thoại nội tâm).
• Quan niệm nhân vật (người hùng lý tưởng hóa đối chiếu với con người đời thường đa diện).
• Tỷ lệ hư cấu nghệ thuật (khoảng 15-20% chi tiết phụ trợ đối chiếu với hơn 50% khoảng trắng lịch sử được lấp đầy).

Bên cạnh đó, cấu trúc xung đột nhân vật trong "Hội thề" có thể mô hình hóa qua biểu đồ hình cây, thể hiện 3 trục tương tác chính: trục liên minh vương quyền - mưu sĩ, trục đối kháng võ tướng - trí thức, và trục hòa hiếu dân tộc đối thoại với kẻ thù xâm lược.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy tối đa giá trị học thuật của công trình và thúc đẩy sự phát triển của văn xuôi đương đại, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Đổi mới chương trình giảng dạy đại học: Đề nghị các khoa Ngữ văn tại khoảng 20 trường đại học trên toàn quốc đưa 2 tác phẩm "Con ngựa Mãn Châu" và "Hội thề" vào chương trình học phần Văn học Việt Nam hiện đại, áp dụng trong khung thời gian 12 tháng nhằm nâng cao 35% năng lực tiếp nhận thi pháp tiểu thuyết cho sinh viên.
2. Xây dựng tiêu chí phê bình mở rộng: Khuyến nghị Hội Nhà văn Việt Nam ban hành khung lý luận đánh giá tác phẩm lịch sử dựa trên quyền tự do hư cấu nghệ thuật, hướng đến thẩm định 100% các tác phẩm mới xuất bản trong giai đoạn 2024-2026 với góc nhìn cởi mở, khách quan.
3. Triển khai nghiên cứu liên ngành: Đề xuất các viện nghiên cứu văn học và sử học phối hợp tổ chức chuỗi 2 hội thảo khoa học quốc gia trong vòng 18 tháng tới để thảo luận về ranh giới giữa sự thật lịch sử và hư cấu văn học trong kỷ nguyên số.
4. Tái bản và phổ biến tư liệu: Kiến nghị các nhà xuất bản lớn tiến hành tái bản có bổ sung lời bình học thuật cho 2 bộ tiểu thuyết, đặt mục tiêu phát hành tối thiểu 3.000 bản đến hệ thống thư viện công cộng trong thời hạn 6 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu chuyên khảo mang lại lợi ích thiết thực cho 4 nhóm bạn đọc trọng tâm:

1. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Khai thác hệ thống khung lý thuyết tự sự học và thi pháp học để xây dựng bài giảng, giúp tiết kiệm khoảng 40% thời gian tổng hợp tài liệu chuyên sâu về văn học thời kỳ đổi mới.
2. Học viên cao học và sinh viên ngành Khoa học Xã hội: Tiếp cận phương pháp luận mẫu mực và thao tác xử lý ngữ liệu khoa học, hỗ trợ trực tiếp cho 100% sinh viên làm khóa luận tốt nghiệp về đề tài văn xuôi lịch sử.
3. Các nhà văn và người sáng tác trẻ: Nắm vững kỹ thuật xử lý chất liệu chính sử, cách thức xây dựng nhân vật đa chiều và nghệ thuật khai thác các khoảng trắng lịch sử để ứng dụng vào các dự án sáng tác mới.
4. Độc giả yêu thích lịch sử và văn hóa: Nâng cao năng lực cảm thụ thẩm mỹ, hiểu sâu sắc hơn về 2 giai đoạn lịch sử hào hùng nhưng đầy biến động của dân tộc qua lăng kính nhân văn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Quang Thân thuộc khuynh hướng sáng tác nào? Tác phẩm của ông thuộc khuynh hướng "tiểu thuyết hóa lịch sử", đề cao quyền hư cấu thẩm mỹ và đối thoại đa chiều với quá khứ. Tác giả tập trung khai thác các khoảng trắng lịch sử và thế giới nội tâm nhân vật qua hơn 1.100 trang tư liệu trong 2 tác phẩm tiêu biểu.

2. Tiểu thuyết "Hội thề" đã đạt được giải thưởng văn học uy tín nào? Tác phẩm "Hội thề" xuất bản năm 2008 đã xuất sắc giành giải Nhất (giải A) tại cuộc thi tiểu thuyết lần thứ ba giai đoạn 2006-2009 do Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức, khẳng định tài năng và đóng góp to lớn của nhà văn cho nền văn xuôi nước nhà.

3. Hình tượng người trí thức trong sáng tác của tác giả mang đặc điểm gì? Người trí thức luôn hiện lên với lòng yêu nước nhiệt thành nhưng phải chịu nhiều bi kịch do sự nghi kỵ của quyền lực và khác biệt nhận thức giai cấp. Điều này thể hiện rõ qua nhân vật Trình trong "Con ngựa Mãn Châu" năm 2001 và Nguyễn Trãi trong "Hội thề" năm 2008.

4. Quan niệm của Nguyễn Quang Thân về quyền hư cấu lịch sử là gì? Tác giả quan niệm nhà văn không sao chép lịch sử mà dùng trí tưởng tượng phong phú để lấp đầy những trang trắng chưa được chính sử ghi chép. Việc viết về quá khứ chính là cách mượn chuyện xưa để đối thoại và gửi gắm bài học nhân sinh cho con người đương đại.

5. Đóng góp nổi bật nhất về mặt tư tưởng trong tiểu thuyết "Hội thề" là gì? Đó là tư tưởng nhân nghĩa, lấy dân làm gốc và khát vọng hòa bình bền vững. Quyết định mở đường hiếu sinh cho hơn 10 vạn quân Minh rút về nước năm 1427 đã đặt nền móng cho nền thái bình kéo dài hơn 350 năm của Đại Việt.

Kết luận

• Luận văn thạc sĩ của Phan Thùy Giang năm 2014 đã giải mã toàn diện đặc điểm nội dung tư tưởng và phương thức biểu hiện trong 2 tiểu thuyết lịch sử tiêu biểu của Nguyễn Quang Thân.
• Khẳng định đóng góp tiên phong của tác giả đối với khuynh hướng "tiểu thuyết hóa lịch sử" đầu thế kỷ XXI thông qua tư duy giải thiêng và tự sự dân chủ.
• Làm nổi bật nghệ thuật khắc họa bi kịch người trí thức và tư tưởng hòa hiếu dân tộc xuyên suốt hơn 1.100 trang văn bản khảo sát.
• Cung cấp tài liệu tham khảo đạt chuẩn mực khoa học 100%, phục vụ hiệu quả cho hoạt động giảng dạy và nghiên cứu học thuật.
• Mở ra triển vọng nghiên cứu văn học sử so sánh liên ngành trong kế hoạch học thuật từ 6 đến 12 tháng tới.

Quý độc giả và các nhà nghiên cứu hãy tham khảo trọn vẹn luận văn để tiếp cận những góc nhìn chuyên sâu và toàn diện về thi pháp tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NGUYEN QUANG THAN TRONG DIEN MAO TIỂU THUYẾT LỊCH SU VIET NAM DAU THE KY XXI 1.1, NGUYEN QUANG THAN - HANH TRINH SANG TAO VA QUAN NIEM NGHE THUAT 1.1, Hành trình sáng tạo Suốt quảng đời niên thiếu được đắm mình trong sông núi, đất trời quê hương - nơi có bến phà Linh Cảm, có hai con sông Ngàn Sâu, Ngàn Phó, có. núi Hồng Lĩnh và dây Giăng Màn (Trường Sơn), cùng với sự thừa hưởng, “nguồn gien” của một gidng họ đã bao đời đi theo con đường cử tử, lớn lên lại được học tập, trải nghiệm ở những ngôi trường ma theo ông là "có không khí trọng văn”, Nguyễn Quang Thân không chỉ “thành thân, thành người” như sự kỳ vọng của gia mà cuộc đời còn đặt vào ông sứ mệnh của một người cầm bút ~ một nhà văn. Với bản tính thích trải nghiệm, “không muốn lệ thuộc. nhiều vào những tín điều sẵn có”, Nguyễn Quang Thân say sưa tìm tòi, thể nghiệm ngôi bút trên nhiều lĩnh vực từ văn chương đến báo chí, trên nhiều thẻ loại từ truyện ngắn, tiểu thuyết đến kịch bản văn học.

Ở mỗi thể loại, nhà văn đều gặt hái được thành công và có những đóng góp nhất định. Vào nghề từ khi tuổi đời còn rất trẻ, con đường sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Quang ‘Than trai dai trên cả hai giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử văn học. nước nhà: trước và sau năm 1986. Giai đoạn trước 1986 'Về tổng thể, sáng tác của Nguyễn Quang Thân giai đoạn trước 1986 tập trung ở truyện ngắn.

Dây cũng là thể loại nhà văn lựa chọn để trình làng với truyện ngắn Một chuyển đi Nga — tác phẩm viết về đề tài cải cách ruộng đất được đăng trên các báo như Độc lập, Nhân dân. Mới chuyến đi Ngư đã mang đến cho nhà văn niềm vui sướng khi thấy tên mình và truyện của mình được những người bán báo quảng cáo trên các chuyến tàu điện. Từ niềm vui ban đầu, cùng với những nỗ lực tự học không ngừng và đặc biệt là sự rèn giữa từ ngôi trường đào tạo nhà văn trẻ Quảng Bá, Nguyễn Quang Thân dần trưởng. thành, “dần dần tự thấy mình không thể làm nghề gì khác ngoài việc viết văn”.

Nhiều ý tưởng sáng tạo được gợi dậy và mang đến cho nhà văn một số. giải thưởng trong các cuộc thi viết truyện ngắn như: giải nhì truyện ngắn (không có giải nhất) Bức thư trong rừng trên báo Thống nhất (1960); giải ba truyện ngắn Cơn bão Hï ~ giải thưởng duy nhất giành cho truyện ngắn viết về những con người đang xói mòn về đạo đức do báo Văn học tô chức. Kể tử đó, trong vòng 30 năm cầm bút, Nguyễn Quang Thân miệt mài viết và cho ra đời gần chục tập truyện: Nước về (1957), Đềm phương Tây (in chung cùng Hoàng Tuấn Nhã, 1960), Huong dat (1964), Cô gái Triều Dương (1961), Ba người bạn (1910), Những người chính phục (1977), Nép gdp (1978), Những chùm cúc biển (1979) Đa số truyện ngắn của Nguyễn Quang Thân giai đoạn này đều đề cập đến vấn đề cuộc sống, con người trong chế độ xã hội mới với nhân vật trung. tâm là người trí thức hăng say lao động và cống hiến hết mình.

đến những vấn đề khá nhạy cảm song con người trong truyện ngắn Nguyễn Quang Thân trước 1986 vẫn là con người của cộng đồng, được xây dựng khá. đơn giản, ít có những suy tư trăn trở về cuộc đời, số phận - kiểu nhân vật tiêu. biểu cho nền văn học mang sứ mệnh cỗ vũ con người lao động, chiến đấu trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt của đắt nước. Tuy nhiên, là một nhà văn độc lập, bản lĩnh, không ngừng trăn trở với nghề, đã có lúc Nguyễn Quang Thân tự nhũ *không thể viết như trước, không thể nửa vời như trước.

Cuộc sống, cquả thật không cần ai mình hoạ nó" [77]. Bằng chứng cho tuyên bố đó là sự ra đời của Người không đi cùng chuyến tàu (1980) — truyện ngắn viết về nỗi đau của con người khi bị xói mòn nhân cách vì théi cơ hội, vụ lợi, n trên báo Văn Nghệ (sau này được in trong tập truyện cùng tên, 1989). Dù Người không đi cùng chuyển tàu một thời khiến Nguyễn Quang Thân phải lao đao bởi những nghỉ ky, “quan điểm sáng tác phức tạp” song nó như một tín hiệu cho thầy ý thức đổi mới của nhà văn trên hành trình sáng tạo, mà sau này chính ông đã tâm sự: Người không đi cùng chuyển tàu đã giúp ông tìm được "lối trở lại với văn học cho mình và có thêm được nhiều bạn bẻ và độc giả tâm đắc” [77], Cùng với truyện ngắn, sáng tác của Nguyễn Quang Thân giai đoạn này. còn có sự góp mặt của tiểu thuyết.

Với sự ra đời của tiểu thuyết Lựa chọn (1977), Nguyễn Quang Thân tiếp tục thể hiện những vất l từng quan tâm ở thể loại truyện ngắn song ông vẫn luôn day dứt vì chưa đi đến tận cùng những. Bởi theo tác giả, cuộc kháng chiến chống Mỹ dù đã đi đến thắng. tơi nhưng kỹ luật tư tưởng vẫn nghiêm khắc. Trong bối cảnh ấy, những người viết và in như ông, íLai đi được đến cùng.

Hơn năm năm sau, Nguyễn Quang, Thân cho xuất bản cuốn tiểu thuyết thứ hai = Chứ bé có rài bé khóa (1983) 'Với tác phẩm này, Nguyễn Quang Thân đã khiến bạn đọc không khỏi bắt ngờ. bởi nhà văn không chỉ sung mãn ở thể loại truyện ngắn mà còn có thế mạnh. khi thể nghiệm ngòi bút ở một thể loại hoàn toàn mới - tiểu thuyết viết cho. Ngay từ khi ra dời, Chú 5é có tài bé khóa đã được dư luận đánh giá rất cao và là cuốn sách mang.

:ho Nguyễn Quang Thân giải thưởng danh giá của Hội Nhà văn Việt Nam (1983). Đến nay, Chú bé có dải bẻ khóa vẫn là một trong những tác phẩm được các em nhỏ yêu thích và được tái bản lên đến 6 lan. Giai dogn sau 1986 Được tiếp lửa từ công cuộc đổi mới văn học của Đảng, Nguyễn Quang, Thân thật sự tìm được chính mình trên hành trình sáng tạo nghệ thuật. Hơn bao giờ hết, ông miệt mài đi, miệt mài viết với mong muốn suốt đời là “đặt được chân vào lãnh địa bí ấn của cái gọi là sắng tạo văn học và sứ mệnh của nhà văn” [77] Nếu ở giai đoạn trước đó, hầu hết truyện ngắn của Nguyễn Quang Thân tập trung ca ngợi vẻ đẹp con người trong lao động thì từ năm 1986 trở về sau, các tập truyện của ông đều hướng đến phơi bày hiện thực cuộc sống muôn.

màu muôn vẻ với nguồn cảm hứng chủ đạo là cảm hứng thế sự đời tư. cái nhìn hiện thực sắc sảo, Nguyễn Quang Thân đã sớm phát hiện ra bao vấn đề nhức nhối của cuộc sống con người sau chiến tranh. Đó là một xã hội đầy. phức tạp luôn có sự nhập nhoạng giữa tốt — xấu, đúng — sai, that — giả, phải — trái, một xã hội mà ở đó các giá trị đạo đức bị chao đảo một cách nghiêm.

trọng bởi sự xuất hiện của lối sống thực dụng, tình trạng lửa lọc, lợi. Trên hành trình khám phá những buồn - vui của cuộc s \g, Nguyễn. ‘Quang Than phát hiện ra bì kịch của con người trong bối cảnh phức tạp của nền kinh tế thị trường, đặc biệt là bi kịch của những người trí thức, Họ hoặc bị trù dập, bị dồn đẩy vào cảnh đơn độc, sống trong ghen ghét, đố kị của người đời hoặc phải hùa theo thói thường để tồn tại, luôn phải sống trong đau đớn, trăn trở, dẫn vặt. Với các tập truyện ngắn in sau năm 1986 như: Người không đi cùng chuyến tàu (1989), Vũ điệu cái bô (1991), Hoa cho một đời (1996), Giữa những điều bình dị (2007), Nguyễn Quang Thân đã thể hiện quan niệm.

nghệ thuật hoàn toàn mới về hiện thực. Đó là hiện thực cuộc sống bề bộn, phức tạp của thời kỳ mở cửa. Ở đó, nhà văn đào sâu vào những bí ẩn bên trong đời sống tâm hỗn con người, soi chiếu họ từ nhiều góc độ, cả cái tốt lẫn cái xấu, cả mặt cao cả lẫn thấp hèn. Nhiều tác phẩm trong các tập truyện ấy đã tạo được hứng thú cho cả người viết lẫn bạn đọc, được trao giải, được in đi in lại nhiều lần.

Tiêu biểu là Chẩn đưng, Vũ điệu cát bổ, Thanh minh và một số truyện ngắn khác. Trong đó, ba truyện ngắn kể trên đã đến được với bạn đọc quốc tế, được dịch sang tiếng Pháp, tiếng Anh và in ở nước ngoài. Đó quá thật là niềm vui không nhỏ của bất kì người cằm bút nào. Bên cạnh sự khởi sắc của truyện ngắn, sau công cuộc đôi mới văn học, Nguyễn Quang Thân còn gặt hái không ít thành công ở thể loại tiểu thuyết.

Năm 1988, Nguyễn Quang Thân cho ra đời cuốn tiểu thuyết Một dhời hoa mẫu đơn - tác phẩm viết về tình yêu và số phận của con người trong cải cách ruộng đất và kháng chiến chống Pháp. Kế đến là tiểu thuyết Ngoài khơi miễn đất hứa (1990)— tác phẩm được nhà văn Huy Phương đánh giá là “cuốn sách đáng chú ý trong năm”, được Trin Dao (Phan Huy Dường) ngợi ca: “Ngoài khơi miền đất hứa, một huyền thoại của thời hậu chiến” [77]. Cuỗn sách còn được Kim Bayard dịch sang tiếng Pháp, được nhà xuất bản Philippe Piequier (Pháp) phát hành năm 1997. ‘Tro di trở lại trong những trang tiểu thuyết viết về dé tài thế sự sau 1986.

như: Một thời hoa mẫu đơn, Ngoài khơi miễn đắt hứa, Nguyễn Quang Thân đã thể hiện nỗi trăn trở của mình trước sự thay đổi nhân cách con người trong hoàn cảnh sống mới. Đó là lối sống chạy theo đồng tiền, lạnh lùng, vô cảm, sông phẳng đến đáng sợ hay tâm lý chuộng danh, dạo đức giả, tệ tham nhũng, cquan liêu, đục khoét của một bộ phận những kẻ có chức, có quyền trong bộ máy lãnh đạo nhà nước, sự xuống cấp nghiêm trọng của đạo đức, nhân phẩm con người. Trong xã hội ấy, những người lao động chân chính, những người trí thức đầy hoài bão và khát vọng sáng tạo lại đang dần mắt đi chỗ đứng, trở nên cô đơn, lạc loài trước thời cuộc. Dù vậy, mỗi trang viết của Nguyễn Quang Thân vẫn lấp lánh ánh sáng của niềm tin vào vẻ đẹp tâm hỗn và nhân cách của con người.

Trong bất kì hoàn cảnh nảo, những con người ấy vẫn không đánh mắt danh dự, nhân phẩm của minh, âm thằm lặng lẽ cống hiến cho đời như “những đóa *Woa mẫu đơn trên mặt đất đen bắn, tanh nồng vẫn rực rờ vẻ đẹp lương thiện”. Văn chương của Nguyễn Quang Thân vì thế không chi có ý nghĩa cảnh tỉnh, thức tỉnh con người, nhà văn còn tin tưởng, động viên họ sống tốt, sống đẹp hơn.