Chương 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TỘI PHẠM THAM Ô TÀI SẢN VÀ HOẠT ĐỘNG HỎI CUNG TRONG VỤ ÁN THAM Ô TÀI SẢN 1. Nhận thức chung về tội phạm tham ô tài sản. Khái niệm tội phạm tham ô tài sản. Theo từ điển Tiếng Việt, tham ô được hiểu là hành vi “lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc chức trách để ăn cắp của công”[17,tr.
Hiểu theo cách chung nhất thì tham ô là hành vi của những người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chức vụ, quyền hạn ấy để chiếm đoạt tài sản mà họ có trách nhiệm quản lý. Ở nước ta kể từ sau Cách mạng tháng Tám, từ những năm đầu mới giành được chính quyền về tay nhân dân, hành vi tham ô được gọi là “biển thủ công quỹ” hành vi này lần đầu tiên được quy định tại Sắc lệnh số 223/SL ngày 17/11/1946 “Trừng trị các tội hối lộ, phù lạm, biển thủ công quỹ nhằm bảo vệ tài sản của công”. Sau đó khái niệm “biển thủ công quỹ” dần dần được thay thế bằng khái niệm “tham ô”. Cùng với quá trình phát triển của xã hội và quá trình hệ thống pháp luật, nhận thức về tội phạm tham ô ngày càng được hoàn thiện.
Về cơ bản thì nội dung của hai khái niệm” Tham ô tài sản” và khái niệm “Biển thủ công quỹ” không có gì khác nhau, mà chỉ khác nhau về tên gọi của tài sản bị chiếm đoạt mà thôi. Tội danh “Tham ô tài sản” lần đầu tiên được quy định trong văn bản pháp luật hình sự tại Điều 8 của Pháp lệnh Trừng trị các tội xâm phạm tài sản XHCN được Uỷ ban thường vụ Quốc hội Nước Việt Nam dân chủ cộng hoà thông qua ngày 21/10/1970. Trước năm 1975, khi đất nước chưa thống nhất giữa 2 miền Nam Bắc, để kịp thời trừng trị tội phạm, giữ vững an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội, ngày 25/3/1976, Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam đã ban hành Sắc luật số 03 “về tội phạm và hình phạt”. Điều 4 của Sắc luật này đã quy định về tài sản công cộng và tội tham ô tài sản công cộng.
Quá trình phát triển của xã hội, hoàn thiện hệ thống pháp luật là một yêu cầu tất yếu, ngày 9/7/1985 Bộ luật hình sự đầu tiên của Nước Cộng hoà XHCN Việt Nam đã được công bố và có hiệu lực từ ngày 1/1/1986. Tội tham ô tài sản XHCN đã 5 được quy định tại Điều 133 của Bộ luật này. Theo quy định của điều luật thì tham ô tài sản XHCN là hành vi của những người có chức vụ quyền hạn đã lợi dụng chức vụ quyền hạn ấy để chiếm đoạt tài sản XHCN mà họ có trách nhiệm trực tiếp quản lý. Hơn 10 năm thi hành Bộ luật 1985, nội dung của nhiều điều luật không còn phù hợp và đã được sửa đổi, trong đó có Điều 133 quy định về tội tham ô tài sản XHCN.
Tại Bộ luật Hình sự năm 1999, Điều 133 (Tham ô tài sản XHCN) được thay thế bằng Điều 278 (Tội tham ô tài sản), nay là Điều 353 BLHS 2015(Sửa đổi bổ sung 2017) Về khách thể bị xâm hại trong Bộ luật Hình sự 2015 đã mở rộng hơn, không chỉ còn là tài sản XHCN (tài sản của Nhà nước) mà yếu tố tài sản ở đây đã được mở rộng với các hình thức sở hữu. Luật sửa đổi đã bỏ yếu tố trực tiếp trong quản lý tài sản và đưa ra khái niệm có trách nhiệm quản lý nhằm mở rộng phạm vi chủ thể của tội phạm tham ô, tránh được sự tranh cãi về khái niệm thế nào là trực tiếp quản lý tài sản. Về xác định giá trị tài sản trong Bộ luật cũng có sự thay đổi, trước đây tài sản bị tham ô phải có giá trị từ năm triệu đồng trở lên; thì ở Bộ luật Hình sự 2015 qui định “ " từ hai triệu đồng hoặc dưới hai triệu đồng nhưng. Thông qua giá trị định lượng vật chất ở đây đã thể hiện quan điểm đấu tranh mạnh mẽ, triệt để của Đảng và Nhà nước ta với tội phạm tham ô.
Đặc trưng cơ bản nhất của hành vi phạm tội tham ô là lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý. Đây là hành vi sử dụng và dựa vào quyền năng do chức vụ mà có để làm không đúng, sai với chức trách, làm trái nguyên tắc chính sách, chế độ, thể lệ về quản lý tài sản thuộc lĩnh vực công việc của mình phụ trách để chiếm đoạt tài sản. Hành vi làm không đúng có thể là trong giới hạn được phép nhưng có liên quan đến cương vị công tác hoặc cũng có thể dùng uy quyền, chức vụ để tác động đến cấp dưới, hoặc người khác. Tài sản bị tham ô ở đây có thể được hiểu bao hàm tất cả các tài sản thuộc các nhóm sở hữu: tài sản thuộc sở hữu của Nhà nước; tài sản thuộc sở hữu chung theo phần hoặc sở hữu chung hỗn hợp.
Tội phạm được thực hiện do lỗi cố ý. - Bị can trong các vụ án tham ô tài sản là những đối tượng có nhiều kinh nghiệm, hiểu biết cuộc sống, có trình độ chuyên môn, có quan hệ xã hội rộng rãi. Những đặc điểm hình sự của tội phạm tham ô tài sản "Đặc điểm hình sự tội phạm là sự phản ánh của hệ thống những đặc tính, dấu hiệu của những vụ tội phạm trong hiện thực khách quan" Từ đó cho thấy đặc điểm hình sự của tội phạm là một tập hợp thông tin về hệ thống các đặc điểm, dấu hiệu của một loại tội phạm hoặc một nhóm tội phạm cụ thể được hình thành trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn điều tra, đóng vai trò là cơ sở đưa ra những chỉ dẫn tối ưu hoá quá trình thực hiện mục đích điều tra khám phá tội phạm. Cấu trúc đặc điểm hình sự của tội phạm bao gồm những thông tin về các vấn đề sau: Dấu vết vật chất của vụ án, thủ đoạn gây án và che giấu tội phạm, thời gian và địa điểm xảy ra vụ án, diễn biến của quá trình gây án, hoàn cảnh điều kiện xảy ra vụ án, đối tượng bị xâm hại, mục đích và động cơ gây án, phẩm chất cá nhân của người phạm tội, của người bị hại và những hoàn cảnh tạo thuận lợi cho tội phạm.
a) Đặc điểm thông tin ban đầu về tội phạm tham ô tài sản: Để xác định có vụ việc phạm tội xảy ra có căn cứ tiến hành tổ chức hoạt động điều tra, cơ quan điều tra phải có những thông tin cụ thể về vụ phạm tội. Những thông tin ban đầu đến với cơ quan điều tra từ nhiều nguồn khác nhau và dưới những hình thức khác nhau. Điều 143 của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 quy định về căn cứ khởi tố vụ án hình sự như sau: “Chỉ được khởi tố vụ án hình sự khi đã xác định có dấu hiệu tội phạm. Việc xác định dấu hiệu tội phạm dựa trên những cơ sở sau đây: 1) Tố giác của cá nhân; 2) Tin báo của cơ quan, tổ chức, cá nhân; 3) Tin báo trên các phương tiện thông tin đại chúng; 4) Kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước: 5) Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trực tiếp phát hiện dấu hiệu tội phạm; 5) Người phạm tội tự thú”.
Những cơ sở nêu trong điều luật có tính chất quy định chung làm căn cứ để khởi tố vụ án đối với các loại tội phạm. Song đi sâu nghiên cứu bản chất của các cơ sở đó, trên cơ sở các tài liệu thực tiễn của hoạt động điều tra tội phạm thì mỗi loại 7 tội phạm hoặc nhóm tội phạm cụ thể sẽ có những đặc tính riêng về nguồn thông tin ban đầu đối với loại tội phạm hoặc nhóm tội phạm cụ thể ấy. Theo số liệu thống kê tổng hợp nhiều năm của Cơ quan CSĐT, Cơ quan CSKT và kết quả nghiên cứu của một số đề tài khoa học về tội phạm và hoạt động điều tra tội phạm cho thấy các nguồn thông tin ban đầu về các vụ phạm tội kinh tế nói chung, trong đó có các vụ phạm tội tham ô tài sản được tiếp nhận từ các nguồn sau: - Tố giác của cá nhân. - Tin báo về tội phạm của các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội trong đó có các phương tiện thông tin đại chúng.
- Kết quả hoạt động nghiệp vụ trinh sát - Kết quả thanh tra của các cơ quan chức năng và hoạt động kiểm sát của Viện kiểm sát. - Người phạm tội tự thú. - Người phạm tội bị bắt quả tang. - Kết quả khai thác từ các vụ án khác.
Tóm lại thông tin ban đầu về vụ tham ô tài sản thường rất đa dạng phong phú và đòi hỏi phải phân tích đánh giá sâu. b) Đặc điểm về địa bàn, lĩnh vực xảy ra tội phạm tham ô tài sản: Căn cứ số liệu thống kê của các cơ quan chức năng và các thông tin đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng thì thấy rằng: tham ô xảy ra ở tất cả các địa bàn, các lĩnh vực, các địa phương trong toàn quốc, song tập trung chủ yếu ở các thành phố lớn, các trung tâm kinh tế, các tỉnh có nền kinh tế phát triển. Những khu vực này được gọi là các địa bàn trọng điểm về kinh tế, đồng thời cũng là những địa bàn trọng điểm về hoạt động của tội phạm kinh tế. Ở các địa bàn này tập trung nhiều cơ quan nhà nước, nhiều doanh nghiệp lớn của Nhà nước cũng như của các thành phần kinh tế khác.
Trong đó tham ô tài sản chủ yếu xảy ra ở các doanh nghiệp nhà nước. Hầu hết các vụ án tham ô lớn được phát hiện trong khoảng thời gian 5 năm trở lại đây đều xảy ra ở các địa bàn trọng điểm về kinh tế hoặc có liên quan đến các địa bàn này. Một vụ án tham ô không còn chỉ xảy ra trong một phạm vi hẹp là một cơ 8 quan, một doanh nghiệp như trước đây. Nhiều vụ án tham ô liên quan đến nhiều cơ quan, doanh nghiệp nhà nước, nhiều cấp từ Trung ương đến cơ sở.
Đặc biệt đã có cả yếu tố nước ngoài trong một số vụ án tham ô được phát hiện trong thời gian gầy đây. Có những cơ quan, tổ chức trước đây rất ít xảy ra tham ô như lực lượng vũ trang, các cơ quan bảo vệ pháp luật, các cơ quan thuộc tổ chức Đảng. nhưng thời gian gần đây tham ô đã xảy ra ở đây, có nơi, có lúc rất nghiêm trọng.