CHƯƠNG 1 : NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ RỦI RO HOẠT ĐỘNG THEO BASEL II TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Những vấn đề cơ bản về rủi ro và quản lý rủi ro tại NHTM 1.1 Tổng quan về ngân hàng thương mại (NHTM) 1.1 Khái niệm Peter S.Rose (2001) định nghĩa “Ngân hàng là loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất, đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán”. Tô Ngọc Hưng (2009) quan niệm “Ngân hàng thương mại là một trung gian tài chính thu hồi vốn trước hết bằng cách phát hành tiền gửi có thể phát hành séc được, tiền gửi tiết kiệm, tiền gửi có kỳ hạn. Sau đó họ dùng các vốn này để thực hiện cho vay thương mại, tiêu dùng, cho vay thế chấp và để mua các loại chứng khoán”. Theo Ngân hàng thế giới (2002) “Ngân hàng là tổ chức tài chính nhận tiền gửi chủ yếu dưới dạng không kỳ hạn, có kỳ hạn, các khoản tiết kiệm và cho vay ngắn hạn, trung hạn và dài hạn”.
Một định nghĩa khác “Ngân hàng thương mại là những xí nghiệp hay cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác, hoặc dưới hình thức khác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, tín dụng và tài chính” (Luật Ngân hàng của Cộng hòa Pháp, 1941). Ở Việt Nam, ngân hàng thương mại còn gọi là là ngân hàng tiền gửi hay ngân hàng tín dụng với nghiệp vụ truyền thống là huy động vốn phần lớn dưới hình thức ngắn hạn và cho vay ngắn hạn dưới hình thức chiết khấu thương phiếu là chính; tuy nhiên do thị trường tiền tệ ngày càng phát triển, các ngân hàng này dần đi vào kinh doanh tổng hợp làm cả nhiệm vụ huy động vốn và cho vay trung hạn, làm gần như tất cả các nghiệp vụ và dịch vụ ngân hàng. Các loại hình ngân hàng tại Việt Nam bao gồm: ngân hàng thương mại nhà nước, ngân hàng thương mại cổ phần, ngân hàng liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, ngân hàng đầu tư, ngân hàng TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 phát triển, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác và các loại hình ngân hàng khác. Như vậy có khá nhiều quan niệm, định nghĩa về ngân hàng thương mại tuy nhiên có thể tựu chung như sau: Ngân hàng thương mại là một trung gian tài chính quan trọng, không thể thiếu trong nền kinh tế thị trường.
Là nơi thu hút nguồn vốn nhàn rỗi để cung cấp cho những nơi cần vốn thực hiện đầu tư, sản xuất kinh doanh nhằm tạo ra giá trị gia tăng cho cá nhân, tổ chức và cho xã hội. Từ đó có thể thấy được bản chất của ngân hàng thương mại là một tổ chức kinh tế, hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ tín dụng và dịch vụ ngân hàng.1: Ngân hàng thương mại – trung gian tài chính “Nguồn: được tác giả tổng hợp từ cơ sở lý thuyết” 1.2Một số hoạt động cơ bản của ngân hàng thương mại Về các hoạt động cơ bản của ngân hàng thương mại, Tô Ngọc Hưng (2009) phân loại như sau: (i) Nghiệp vụ tài sản có là nghiệp vụ ngân quỹ phản ánh các khoản vốn của ngân hàng được dung vào mục đích đảm bảo an toàn về khả năng thanh khoản và thực hiện quy định về dự trữ bắt buộc của ngân hàng trung ương; nghiệp vụ cho vay; nghiệp vụ đầu tư tài chính; nghiệp vụ khác như kinh doanh vàng bạc, đá quý, dịch vụ tư vấn, dịch vụ ngân quỹ, nghiệp vụ ủy thác và đại lý, dịch vụ bảo hiểm …; (ii) Nghiệp vụ tài sản nợ và vốn tự có của ngân hàng là nghiệp vụ tiền gửi, phát hành giấy tờ có giá, nghiệp vụ đi vay, nghiệp vụ huy động vốn khác, vốn TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 tự có của ngân hàng; (iii) Nghiệp vụ ngoài bảng tổng kết tài sản như môi giới mua bán các công cụ tài chính tạo ra thu nhập nhờ các khoản phí và chuyển nhượng các món cho vay (bảo lãnh thu phí, ủy thác, tư vấn, giám sát …) Hình 1. Các hoạt động kinh doanh cơ bản của NHTM “Nguồn: được tác giả tổng hợp từ cơ sở lý thuyết” 1.2 Rủi ro và quản lý rủi ro trong ngân hàng thương mại 1.1Khái niệm rủi ro Có nhiều định nghĩa về rủi ro, tùy thuộc vào quan điểm sẽ có các khái niệm tiếp cận khác nhau. Theo cách tiếp cận truyền thống thì rủi ro là một khái niệm có tính chất tiêu cực.
Rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến (Từ điển Tiếng Việt, 1995). Theo Giáo sư Nguyễn Lân thì “rủi ro là sự không may”. Theo từ điển Oxford “rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm hoặc bị đau đớn thiệt hại, tổn thất” hoặc theo Webster’s thì “rủi ro là sự gặp phải nguy hiểm hay nguy cơ”. Theo tiếp cận hiện đại thì rủi ro được hiểu là ảnh hưởng của sự không chắc chắn đến mục tiêu.
Ảnh hưởng có thể là tiêu cực hay tích cực, cơ hội hay thách thức do có sự sai lệch giữa thực tế và kỳ vọng. Rủi ro có thể mang đến những cơ hội nhất định. Nếu nghiên cứu, nhận dạng, đo lường và quản lý rủi ro tốt không chỉ tìm ra được những biện pháp phòng ngừa, né tránh rủi ro thuần túy, hạn chế thiệt hại do rủi ro gây ra mà còn có thể tận dụng được những lợi thế mang lại kết quả tốt đẹp trong tương lai. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 Một tiếp cận khác thì rủi ro là một sự sai biệt, biến động, không chắc chắn, là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong qúa trình sản xuất, kinh doanh, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp.
Đối với với hoạt động kinh doanh ngân hàng thì rủi ro là những tổn thất xảy ra ngoài ý muốn và ảnh hưởng xấu đến hoạt động kinh doanh ngân hàng (Nguyễn Kim Anh, 2010). Như vậy: Rủi ro trong hoạt động ngân hàng được hiểu là khả năng những sự kiện không chắc chắn trong tương lai có khả năng làm cho chủ thể không đạt được kết quả như mục tiêu kỳ vọng, làm tăng chi phí cho hoạt động, gây mất cơ hội thị trường, cơ hội kinh doanh, dẫn đến khả năng làm sụt giảm doanh thu của ngân hàng, có nguy cơ kéo theo mất khả năng tài chính, mất thanh khoản. Ngoài ra còn có khả năng gây hậu quả nghiêm trọng đến uy tín và hoạt động của ngân hàng trong tương lai.2Các loại rủi ro trong hoạt động ngân hàng thương mại. Đối tượng của hoạt động kinh doanh ngân hàng là tiền tệ.
Vì vậy hoạt động ngân hàng luôn chứa đựng các yếu tố rủi ro cao. Nguyên nhân bởi vì tiền là thứ rất khó kiểm soát, quản lý. Dòng tiền thường khá dài do mối quan hệ kinh doanh giữa ngân hàng với doanh nghiệp, cá nhân vay vốn sản xuất kinh doanh thường theo suốt quá trình tồn tại, hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Đồng thời nó cũng phụ thuộc rất nhiều vào hoạt động kinh doanh của tổ chức, cá nhân.
Nếu tổ chức, cá nhân hoạt động tốt, dòng tiền sẽ tốt. Nếu tổ chức, cá nhân thua lỗ sẽ dẫn tới dòng tiền gián đoạn, phát sinh nhiều rủi ro cho ngân hàng. Do vậy có thể nói ngân hàng chứa đựng nhiều rủi ro của nền kinh tế. Những loại rủi ro này có thể được phân loại theo Basel II (2004) như sau: rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, rủi ro hoạt động (hay còn gọi là rủi ro vận hành/tác nghiệp) và những rủi ro khác (như: rủi ro danh tiếng, rủi ro pháp lý, rủi ro chính sách, rủi ro thanh khoản.) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.3 Các loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng theo Basel II “Nguồn: Basel 2004” a.
Rủi ro tín dụng Tín dụng là nghiệp vụ chủ yếu của ngân hàng thương mại, đem lại lợi nhuận lớn nhất cho ngân hàng và cũng là loại nghiệp vụ mang lại rủi ro lớn nhất cho ngân hàng khi khách hàng vi phạm nghĩa vụ trả nợ. Rủi ro tín dụng được đề cập ở đây là rủi ro trong hoạt động cho vay, cấp tín dụng của ngân hàng. Quan điểm cho rằng “Rủi ro tín dụng là khả năng khách hàng vay hoặc bên đối tác của ngân hàng không thực hiện đúng cam kết đã thỏa thuận” (Basel II, 2004). Theo quan điểm này thì rủi ro tín dụng có phạm vi khá rộng, không chỉ trong quan hệ tín dụng giữa ngân hàng với khách hàng mà còn trong tất cả các hoạt động đầu tư, phái sinh mà ngân hàng thực hiện ký thỏa thuận với khách hàng.
Theo Ngân hàng nhà nước cũng đã viết “Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng (sau đây gọi tắt là rủi ro) là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài do khách hàng không thực hiện, hoặc không có khả năng thực hiện một phần hay toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết” (Điều 3 thông tư 02, 2013). TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 Như vậy có thể hiểu rủi ro tín dụng là những khoản tổn thất phát sinh trong trường hợp ngân hàng không thu được đầy đủ cả gốc và lãi của khoản vay, hoặc khách hàng thanh toán nợ gốc và lãi không đúng kỳ hạn. Rủi ro thị trường Theo Ủy ban Basel “rủi ro thị trường phát sinh từ những thay đổi bất lợi về giá trị của các trạng thái hoặc các danh mục tài sản do những thay đổi trong giá cả thị trường, lãi suất hay tỷ giá” (Basel II, 2004). Theo Điều 8 Thông tư 08/2017/TT-NHNN định nghĩa về các loại rủi ro như sau: “Rủi ro thị trường là rủi ro do biến động bất lợi của lãi suất, tỷ giá, giá chứng khoán và giá hàng hóa trên thị trường.
Rủi ro thị trường bao gồm: Rủi ro lãi suất, rủi ro ngoại hối, rủi ro cổ phiếu, rủi ro hàng hóa”. Với “rủi ro lãi suất là rủi ro do biến động bất lợi của lãi suất trên thị trường đối với giá trị của giấy tờ có giá, công cụ tài chính có lãi suất, sản phẩm phái sinh lãi suất trên sổ kinh doanh của ngân hàng. Rủi ro ngoại hối là rủi ro do biến động bất lợi của tỷ giá trên thị trường khi ngân hàng ngoài có trạng thái ngoại tệ. Rủi ro giá cổ phiếu là rủi ro do biến động bất lợi của giá cổ phiếu trên thị trường đối với giá trị của cổ phiếu, giá trị chứng khoán phái sinh trên sổ kinh doanh của ngân hàng.