Chương 1: Xung đột văn hóa giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX và sự phát triển của văn học trào phúng. Chương 2: Nội dung xung đột văn hóa trong thơ Nôm trào phúng Nguyễn Khuyến. Chương 3: Nghệ thuật biểu hiện xung đột văn hóa qua thơ Nôm Nguyễn Khuyến LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Chƣơng 1 XUNG ĐỘT VĂN HÓA GIAI ĐOẠN NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA VĂN HỌC TRÀO PHÚNG 1. Khái niệm trào phúng, tự trào và văn học trào phúng 1.
Khái niệm trào phúng Trong cuốn Từ điển Hán - Việt từ “trào phúng” là từ gốc Hán bao gồm hai từ tố được giải nghĩa như sau: Trào nghĩa gốc là cười (cười nhạo), giễu (chế giễu). Phúng nghĩa là nói bóng gió, nói ví. “Trào phúng” có nghĩa là nói ví để cười nhạo, là châm biếm giễu cợt. “Trào phúng” cũng có nghĩa mượn lời bóng gió để tạo ra tiếng cười châm biếm, giễu cợt.
Trào phúng là nói ví để cười nhạo, dùng lời nói có tác dụng gây cười nhằm châm biếm, phê phán. Trào phúng luôn bao hàm cả hai yếu tố đan xen lẫn nhau: yếu tố tiếng cười, cái cười và yếu tố răn bảo, đấu tranh chống lại điều lỗi, cái xấu [49, tr. Khái niệm tự trào Cho đến hiện nay vẫn chưa có một khái niệm đầy đủ, rõ ràng và chính xác nào về tự trào. Nhưng qua nghiên cứu và tìm hiểu có thể đưa ra cách hiểu một cách khái quát chung nhất.
“Tự trào” được xem là một mảng của thơ ca trào phúng Việt Nam, trong đó đối tượng trào phúng là chủ thể (Chủ thể ở đây được hiểu là chính bản thân tác giả). Muốn hiểu được khái niệm “tự trào”, trước hết chúng ta phải thông qua khái niệm trào phúng như đã nói ở trên. Từ đó, ta có thể suy rộng ra nghĩa của từ “tự trào”: Tự có thể hiểu là tự mình, tự chính bản thân mình. Trào là cười (chế nhạo), giễu (chế giễu).
Như vậy, “tự trào” là tự cười mình, tự chế giễu mình. Thơ tự trào là thơ làm ra để tự cười mình mà đối tượng được cười nhạo trong thơ tự trào chính là chủ thể. Nói cách LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 khác, đối tượng cười nhạo trong bài thơ là chính tác giả. Cũng có thể nói thơ tự trào là thơ trào phúng mà trong đó đối tượng trào phúng chính là bản thân chủ thể trữ tình.
Khái niệm văn học trào phúng Trong Từ điển thuật ngữ văn học các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Trần Khắc Phi cho rằng: “Trào phúng theo nghĩa từ nguyên là dùng lời lẽ bóng bẩy, kín đáo để cười nhạo, mỉa mai kẻ khác, song trong lĩnh vực văn học, trào phúng gắn liền với phạm trù mĩ học cái hài với các cung bậc hài hước, châm biếm. Văn học trào phúng bao hàm một lĩnh vực rộng lớn với những cung bậc khác nhau” [10, tr. Văn học trào phúng được coi là “một loại hình đặc biệt của sáng tác văn học, gắn liền với phạm trù mĩ học cái hài, với các cung bậc tiếng cười, hài hước, châm biếm, đả kích…”. Chính mối quan hệ nhân quả giữa cái hài và cái bi sẽ tạo nên chiều sâu nhận thức trong cảm hứng trào phúng của tác phẩm văn học.
Từ đó có thể hiểu thêm, thơ trào phúng là một loại hình đặc biệt của văn học trào phúng, đó là “loại tác phẩm hợp nguyên các trạng thái trái ngược nhau, những rung động cảm xúc sáng tạo, sự phê phán và tiếng cười. Các trạng thái tâm lí này hòa trộn, thẩm thấu lẫn nhau triệt tiêu nhau tạo nên hiệu quả Katharsis nghệ thuật. Và như vậy về mặt định vị thể loại, thơ trào phúng mang tính phức hợp pha trộn nhiều loại hình thể loại – vừa trữ tình vừa tự sự, vừa mang cả “chất kịch”. Trong đó, tiếng cười là yếu tố cơ bản quyết định những loại hình (văn) thơ trào phúng khác” [22, tr.
Khái niệm văn hóa, xung đột văn hóa và xung đột văn hóa trong thơ trào phúng 1. Khái niệm văn hóa LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 Thuật ngữ khoa học: văn hóa được bắt nguồn từ chữ Latinh “ Cultus” mà nghĩa gốc gắn liền với gieo trồng, trau dồi, bồi dưỡng cây trồng, trồng người. Con người sinh ra không phải tự nhiên mà có văn hóa, văn hóa có được nhờ quá trình tu dưỡng, đào tạo, giáo dục. Thuật ngữ văn hóa với nghĩa “canh tác tinh thần” được thịnh hành vào thế kỉ XVII- XVIII bên cạnh nghĩa gốc là quản lí canh tác nông nghiệp.
Vào thế kỉ XIX thuật ngữ “văn hóa” được các nhà nhân học phương Tây sử dụng như một danh từ chính. Những học giả này cho rằng văn hóa (văn minh) thế giới có thể phân loại từ trình độ thấp nhất đến trình độ cao nhất và văn hóa của họ chiếm vị trí cao nhất. Bởi vì họ cho rằng bản chất văn hóa hướng về trí lực và sự vươn lên sự phát triển này tạo thành văn minh. Hai nhà nhân loại học Mỹ là Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn quan niệm văn hóa là loại hành vi rõ ràng và ám thị đã được đúc kết, truyền lại bằng biểu tượng và nó hình thành, thành quả độc đáo của nhân loại khác với các loại hình khác trong đó bao gồm cả đồ tạo tác do con người tạo ra.
Các học giả Mỹ cho rằng “văn hóa là tấm gương nhiều mặt phản chiếu đời sống và nếp sống của một cộng đồng dân tộc”, ở trung tâm của văn hóa quyển là hệ tư tưởng cũng được xem là hệ văn hóa. [30, Dẫn theo tr 18] Các học giả Việt Nam nghiên cứu về lĩnh vực văn hóa cũng đưa ra cách phân loại văn hóa. Theo Đại từ điển tiếng Việt thì văn hóa là những giá trị vật chất, tinh thần do con người sáng tạo ra trong lịch sử [52]. Phan Ngọc đưa ra định nghĩa văn hóa theo tinh thần thao tác luận khác biệt với định nghĩa trước đó: “Văn hóa là một quan hệ, nó là quan hệ giữa thế giới biểu tượng với thế giới thực tại.
Quan hệ ấy biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của một dân tộc người, một cá nhân so với một dân tộc người khác, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 một cá nhân khác. Nét khu biệt các kiểu lựa chọn làm cho chúng khác nhau tạo thành nền văn hóa khác nhau đó là độ khúc xạ. Tất cả mọi cái mà một dân tộc người tiếp thu hay sáng tạo riêng ở một lĩnh vực khác và rất khác độ khúc xạ ở một dân tộc khác” [27, tr. Tuy nhiên, có thể coi định nghĩa văn hóa của UNESCO là toàn diện và sâu sắc hơn cả: “Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quy định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội.
Văn hóa bao gồm nghệ thuật và vật chất, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống giá trị, những tập tục tín ngưỡng” [27, tr. Từ nhiều cách hiểu, cách định nghĩa khác nhau về văn hóa như vậy chúng ta có thể tạm quy định có hai loại định nghĩa về văn hóa: được hiểu theo nghĩa rộng văn hóa là lối sống, lối suy nghĩ, lối ứng xử… được hiểu theo nghĩa hẹp là văn hóa nghệ thuật, kĩ thuật, học vấn… Tùy từng trường hợp, hoàn cảnh chúng ta có thể có những cách hiểu, cách định nghĩa khác nhau về văn hóa. Và trong luận văn này, người viết sử dụng định nghĩa văn hóa theo nghĩa hẹp: Văn hóa được hiểu đó là văn hóa phương Đông, văn hóa phương Tây, văn hóa nông nghiệp, văn hóa công nghiệp, văn hóa du mục… 1. Khái niệm xung đột Xung đột hiểu theo nghĩa căn bản nhất là sự đối lập tranh chấp một cách gay gắt và quyết liệt.
Theo Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức giải thích “xung đột” là: Đánh nhau, tranh chấp, chống đối lại một cách dữ dội. Chống đối nhau do sự trái ngược hoặc có mâu thuẫn gay gắt. Như vậy, xung đột là nói đến mâu thuẫn và khi mâu thuẫn đạt tới đỉnh điểm thì sẽ có thoái trào giải quyết mâu thuẫn. Người ta có thể nói tới các loại LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 xung đột như: xung đột sắc tộc, tôn giáo, quyền giành lợi ích, xung đột cũ- mới… Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới thì cho rằng: “xung đột” là hệ quả của sự căng thẳng mâu thuẫn ở bên trong cũng như bên ngoài, có thể đạt tới độ nguy kịch.
Xung đột biểu trưng cho khả năng chống đối từ cực mâu thuẫn này sang cực mâu thuẫn khác, đảo lộn khuynh hướng về phía tốt hay xấu: độc lập - nô lệ, đau khổ - vui sướng, đau ốm- khỏe mạnh, chiến tranh - hòa bình, định kiến- sáng suốt, trả thù - tha thứ, ức chế - phấn đấu, tội lỗi – trong sáng. [2] Triết học Macxit lại coi mâu thuẫn là mối quan hệ giữa các yếu tố, khuynh hướng trái ngược nhau trong một đối tượng hoặc giữa các đối tượng trong cùng một hệ thống. Và chỉ khi mâu thuẫn phát triển đến một trình độ nhất định mới biểu hiện ra bên ngoài dưới hình thức xung đột, có thể nói xung đột là biểu hiện “bề ngoài” là hiện tượng của mâu thuẫn. Như vậy có thể nhận thấy, về bản chất, tất cả mọi xung đột xã hội đều bắt nguồn từ sự khác biệt, không thể dung hòa về mặt quyền lợi giữa các chủ thể.
Và ở mỗi lĩnh vực khác nhau mà khái niệm xung đột được hiểu theo nhiều cách khác nhau cho nên biểu hiện của xung đột hết sức đa dạng. Khái niệm xung đột văn hóa Tiến sĩ Phạm Thái Việt của Học viện ngoại giao, trong công trình nghiên cứu Lí luận văn hóa về xung đột văn hóa cho rằng: Trong vòng vài ba thế kỉ trở lại đây thuật ngữ xung đột văn hóa đã sử dụng khá nhiều, phổ biến trong các nghiên cứu về quan hệ quốc tế, trong báo giới cũng như trong chính giới. Tuy nhiên, khái niệm nội hàm của xung đột văn hóa chưa định hình một cách rõ ràng bởi các thuật ngữ cấu thành như “xung đột”, “văn hóa” vẫn được luận giải theo nhiều cách khác nhau. Văn hóa theo nghĩa rộng là toàn bộ hiện thực mang tính người, với nghĩa đó có thể coi mọi xung đột xã hội đều được gọi là xung đột văn hóa hay đều nhuốm màu sắc văn hóa.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.