Chương 1: Khái lược về phong cách và nhà văn Trần Chiến - Chương 2: Phong cách Trần Chiến qua cảm hứng, cốt truyện và nhân vật - Chương 3: Một số phương thức nghệ thuật biểu hiện 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 KHÁI LƢỢC VỀ PHONG CÁCH VÀ NHÀ VĂN TRẦN CHIẾN 1. Khái niệm phong cách Đã từ lâu, khái niệm về phong cách đã trở thành đối tượng bàn luận của nghiên cứu, lí luận và phê bình văn học. Trong thực tiễn, phong cách chính là cơ sở nền tảng để định hình cho vị trí của tác giả và giá trị của tác phẩm trong dòng chảy văn học. Từ khi trở thành một khoa học nghiên cứu văn chương, phong cách học đã đóng góp nhiều thành tựu trong việc chỉ ra những nét độc đáo, riêng biệt, những dấu ấn sáng tạo của nhà văn đối với lịch sử phát triển văn học.
Tuy xuất hiện sớm nhưng những vấn đề lý luận về phong cách đến nay vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm và ý kiến không giống nhau. Vì vậy, việc xác lập hệ thống khái niệm công cụ là điều vô cùng quan trọng và hết sức cần thiết khi nghiên cứu, phê bình đánh giá về một tác giả văn học. Trước hết, về thuật ngữ phong cách, chúng ta đều biết rằng nó được bắt nguồn từ thuật ngữ Stylos của Hy Lạp, Stylus của La Mã với ý nghĩa ban đầu dùng để chỉ nét chữ, bút pháp, nghĩa rộng hơn là chỉ tình yêu ngôn ngữ, nghệ thuật dùng từ. Cùng với sự phát triển của xã hội, các trường phái, các trào lưu sáng tác và đặc biệt là trong đời sống lý luận phê bình, phong cách được sử dụngnhiều hơn với ý nghĩa rộng hơn, dùng để chỉ những đặc tính nghệ thuật của tác phẩm văn chương, nó đã trở thành một phương tiện hữu hiệu, một đơn vị kiến thức lớn trong lí luận và phê bình văn học.
Ở phương Đông, trong lịch sử văn học Trung Quốc, các công trình phê bình thơ ca như Văn tâm điêu long của Lưu Hiệp, Tùy viên thi thoại của Viên Mai đã xuất hiện ít nhiều những khái niệm, những thuật ngữ như văn khí, văn như kỳ nhân,… Những khái niệm và thuật ngữ ấy đã được dùng để định danh sự độc đáo, khác lạ của những người sáng tạo văn chương. Tuy không trực tiếp luận bàn đến vấn đề phong cách nhưng qua sự thể hiện và cách trình bày lập 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luận của người viết mà người đọc hiểu được đó chính là những biểu hiện đầu tiên của lối phê bình theo phong cách. Đi tìm hiểu về phong cách nhà văn, cho đến thời điểm này, có lẽ công trình Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học của Khrapchenco vẫn là một dấu mốc quan trọng trong hệ thống lí luận về phong cách văn học. Theo Khrapchenco, hiện vẫn còn tồn tại không ít những khái niệm khác nhau về phong cách văn học.
Trong chương ba, trước khi đi sâu vào những vẫn đề cốt lõi trong những quan niệm về phong cách của D. Yakobson, … tác giả Khrapchenco cho rằng: “Hiện đang tồn tại một số lượng rất lớn những định nghĩa khác nhau về phong cách văn học. Những định nghĩa này xòe ra như cái quạt giữa sự thừa nhận phong cách là một phạm trù lịch sử - thẩm mĩ rộng nhất, bao quát nhất và sự nhìn nhận nó như những đặc điểm của những tác phẩm riêng lẻ”. Có thể thấy rằng nhận định của Khrapchenco một mặt thể hiện sự phong phú đa dạng trong nhận thức của đời sống lí luận phê bình, một mặt nó cũng thể hiện một quan điểm chung đó là thừa nhận phong cách là một phạm trù lịch sử - thẩm mĩ rộng nhất, bao quát và chi phối mạnh mẽ đến sự hình thành cũng như phát triển thế giới nghệ thuật trong các sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ.
Vì gắn chặt với vai trò của chủ thể sáng tạo nên bàn về phong cách là chúng ta bàn tới phong cách cá nhân hay còn gọi là phong cách tác giả. Có thể nói đây là một trong những vấn đề quan trọng của lý thuyết phong cách bởi lẽ không ai khác, người nghệ sĩ chính là chủ thể sáng tạo, chính là nhân tố quyết định trong việc tạo định những nét nét riêng biệt và độc đáo trong quá trình lao động nghệ thuật. Nói như vậy thì suy cho cùng, phong cách tác giả là những biểu hiện khá hoàn chỉnh của cá tính sáng tạo mà người nghệ sĩ nhìn nhận về cuộc sống, đánh giá về thế giới thông qua quan điểm sáng tác và hệ thống tác phẩm của mình. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trên thế giới, khi bàn về đặc điểm của phong cách cá nhân nhà văn trong sáng tạo nghệ thuật, các nhà lí luận, phê bình, các nhà văn như Buffon, Flaubert, Vinogradov, Turin, V.
Bakhtin,… cũng đã có những trang viết rất sâu sắc về những vấn đề đã trình bày ở trên. Ở Việt Nam, vào đầu thế kỷ XX, các nhà nghiên cứu, lý luận phê bình văn học như Hải Triều, Hoài Thanh, Vũ Ngọc Phan, Lê Tràng Kiều, Thiếu Sơn, Trương Tửu,… đây đó trong các bài viết của mình, các tác giả đã vận dụng khá nhiều lý thuyết phê bình tiếp thu được trong quá trình tiếp xúc với văn hóa, văn học phương Tây, đặc biệt là văn học Pháp để thẩm định những tác phẩm văn chương. Một điều không thể phủ nhận đó là trong các bài viết của các nhà nghiên cứu, lý luận phê bình ấy đã có sự vận dụng những lý thuyết phê bình theo phong cách. Đi cùng thời gian và năm tháng, các công trình về phong cách cũng ngày một đa dạng và phong phú hơn về cả nội dung và cách thức thể hiện.
Trong bộ sách Lí luận văn học (tập 3), Phương Lựu cho rằng: “phong cách là chỗ độc đáo về tư tưởng cũng như nghệ thuật có phẩm chất thẩm mĩ thể hiện trong sáng tác của những nhà văn ưu tú”. Trong công trình Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều, (Nxb Thanh niên, 2003, t.31), Phan Ngọc chỉ ra: “Phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử, và chứa đựng một giá trị lịch sử có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm hay một tác giả”. Nguyễn Đăng Mạnh trong cuốn Nhà văn Việt Nam hiện đại chân dung và phong cách (Nxb Trẻ, 2005, tr.18) cũng nêu quan niệm: “Phong cách là một chỉnh thể nghệ thuật. Mỗi nhà văn có phong cách tạo ra cho mình một thế giới nghệ thuật riêng.
Thế giới nghệ thuật ấy dù phong phú đa dạng thế nào, vẫn có tính thống nhất … Phong cách bao gồm những đặc điểm độc đáo của các tác phẩm của một nhà văn từ nội dung đến hình thức…Trong quá trình sáng tác của một nhà văn, phong cách nghệ thuật của ông ta luôn luôn chuyển từ tác phẩm 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com này đến tác phẩm khác. Nhưng dù đổi mới thế nào, phong cách vẫn vận động trên cơ sở thống nhất… phong cách một khi đã định hình thì thường có tính bền vững”. Lại Nguyên Ân trong Từ điển văn học, bộ mới, (Nxb Thế giới, 2005, tr. 1472) cho rằng: “Khái niệm chỉ những nét chung, tương đối bền vững của hệ thống hình tượng, của các phương thức biểu hiện nghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắc sáng tạo của một nhà văn, một tác phẩm, một khuynh hướng văn học, một nền văn học dân tộc nào đó.” Theo Từ điển tiếng Việt: “Những đặc điểm có tính chất hệ thống về tư tưởng và nghệ thuật, biểu hiện trong các sáng tác của một nghệ sĩ hay trong các sáng tác nói chung thuộc cùng một thể loại (nói tổng quát).
Còn theo Từ điển thuật ngữ văn học thì: “Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc” [20, tr. Khi bàn về các phương diện của phong cách, Antoine Compagnon cho rằng: - Phong cách là một biến hóa hình thức trên một nội dung ổn định (ít hoặc nhiều); - Phong cách là một tập hợp những nét đặc trưng của một tác phẩm cho phép qua đó nhận dạng và nhận ra tác giả (trực giác hơn là phân tích); - Phong cách là một sự lựa chọn giữa nhiều “lối viết”. Khrapchenco cho rằng: “Nếu như dùng một công thức vắn tắt thì phong cách cần phải được định nghĩa như thủ pháp biểu hiện cách khai thác hình tượng đối với cuộc sống, như thủ pháp thuyết phục và thu hút độc giả”[49, tr.152], … 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể nói, tuy còn nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau về phong cách nhưng đa số các ý kiến đều nhấn mạnh đến một đặc điểm chung của lối phê bình này, đó là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc. Như vậy, bàn về phong cách là bàn tới tính hệ thống, tính ổn định tương đối của các phương tiện biểu hiện mà người nghệ sĩ đã thể hiện trong các sáng tác của mình.
Phong cách cũng là căn cứ để chúng ta nhận ra đặc trưng và sự khác nhau trong các sáng tác của mỗi một nhà văn. Bên cạnh đó, chúng ta cũng thấy được phong cách còn mang dấu ấn của dân tộc và thời đại. Đặc trƣng của phong cách Như chúng ta đã biết, trong lí luận phê bình văn học, mỗi một khái niệm có tính nội hàm lớn đều mang những đặc trưng chủ đạo để tạo thành công cụ kiến thức khi tiến hành thẩm định giá trị tác phẩm và đánh giá vị trí của nhà văn. Phong cách là một khái niệm có tính nội hàm lớn nên nó cũng mang trong mình nhiều đặc trưng cơ bản.
Trong phạm vi này, chúng tôi muốn đề cập và nhấn mạnh tới hai đặc trưng tiêu biểu của phong cách văn học như sau: 1. Thống nhất trong sự đa dạng Đây là đặc trưng có tính bền vững, chuyên biệt của phong cách văn học. Đặc trưng này luôn có sự hoà quyện giữa các yếu tố định hình, thống nhất và sự biến đổi đa dạng, phong phú.