Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO THANH NIÊN VÀ ĐOÀN THANH NIÊN CỘNG SẢN HỒ CHÍ MINH GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO THANH NIÊN 1. Lý luận giáo dục pháp luật cho thanh niên và vai trò của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trong giáo dục pháp luật cho thanh niên 1. Khái niệm thanh niên Thanh niên là một khái niệm có thể được hiểu và định nghĩa theo nhiều cách. Thanh niên là giai đoạn tiếp theo của lứa tuổi thiếu niên, đây là giai đoạn phát triển nhanh về thể chất, có nhiều thay đổi về tâm lý.
Thanh niên không tồn tại như một giai cấp nhưng lại được chi phối bởi các mối quan hệ giai cấp, quan hệ xã hội, lối sống của cộng đồng trong xã hội. Do vậy, thanh niên là một phạm trù, một thành phần đặc biệt của cơ cấu xã hội. Khi nghiên cứu về thanh niên, tùy vào cách tiếp cận, nội dung và góc độ nghiên cứu hoặc cấp độ đánh giá mà có những định nghĩa khác nhau về thanh niên. Về mặt sinh học, các nhà nghiên cứu coi thanh niên là một giai đoạn xác định trong quá trình phát triển của cơ thể, đây là giai đoạn mà thể lực, trí tuệ, sinh lý đều có sự thay đổi rõ rệt.
Thanh niên là độ tuổi sung sức nhất về thể chất. Dưới góc độ tâm lý học thì thanh niên là giai đoạn chuyển tiếp từ tuổi thơ phụ thuộc sang hoạt động độc lập với tư cách là một công dân có trách nhiệm. Đây là giai đoạn chuyển từ ý thức, tư duy theo khuynh hướng lệ thuộc vào gia đình, nhà trường và xã hội, sang giai đoạn ý thức, nhận thức được về thái độ, hành vi, tư tưởng. Tiếp cận từ góc độ kinh tế học thì thanh niên được xem là một lực lượng lao động xã hội, nguồn bổ sung cho đội ngũ lao động trên tất cả lĩnh vực, là bộ phận quan trọng cấu thành lực lượng sản xuất, gắn với quá trình phát triển của xã hội, tiên phong trong sáng tạo, tham gia quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập kinh tế quốc tế.
9 Dưới góc độ xã hội học – dân cư, thanh niên là một bộ phận phức hợp của dân cư của một quốc gia – dân tộc bao gồm tất cả các cá thể trong độ tuổi từ 15 đến 29. Như vậy, thanh niên được phân biệt với các bộ phận dân cư khác bởi tiêu chí giới hạn độ tuổi. Dưới góc độ luật học, nhằm đảm bảo sự tiếp nối giữa độ tuổi trẻ em với tuổi thanh niên, phù hợp với Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em và các luật khác, Luật Thanh niên được Quốc hội khóa IX thông qua có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2006, điều 1 có quy định “Thanh niên là công dân Việt Nam từ đủ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi”. Theo quan niệm quốc tế thì thanh niên là nhóm người từ 15 đến 24 tuổi chủ yếu dựa trên cơ sở phân biệt các đặc điểm về tâm sinh lý và hoàn cảnh xã hội so với các nhóm lứa tuổi khác.
Nhưng Công ước Quốc tế của Liên hợp quốc về quyền trẻ em lại xác định trẻ em đến dưới 18 tuổi. Ở Việt Nam có một thời gian tuổi thanh niên được hiểu gần như đồng nhất với tuổi đoàn viên, từ 15 đến 28 tuổi. Ngày nay, do điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội phát triển, thời gian học tập, đào tạo cơ bản của tuổi trẻ dài thêm, cùng với các đặc điểm khác mà chúng ta cho thanh niên là những người trong độ tuổi từ 16 đến 30. Tuy nhiên cần phân biệt giữa tuổi đoàn viên và tuổi thanh niên.
Theo Điều lệ Đoàn thì Đoàn là tổ chức chính trị xã hội của thanh niên, bao gồm những thanh niên ưu tú trong độ tuổi từ 15 đến 30. Hết tuổi đoàn viên theo quy định, đoàn viên đó vẫn có thể tự nguyện tiếp tục sinh hoạt trong tổ chức Đoàn hoặc tham gia vào Hội Liên hiệp Thanh niên và các hoạt động khác của Đoàn và phong trào thanh niên đến 35 tuổi. Như vậy, tính đến thời điểm hiện tại, độ tuổi thanh niên hiện nay là từ 16 đến 30 tuổi. Căn cứ theo môi trường hoạt động, đặc điểm nghề nghiệp mà thanh niên được chia thành các nhóm đối tượng khác nhau: thanh niên học sinh – sinh viên, thanh niên công nhân, thanh niên đô thị, thanh niên nông thôn, thanh niên trí thức, thanh niên các lực lượng vũ trang… Đánh giá những thành tựu đạt được sau 33 năm đổi mới, đất nước đã đạt nhiều thành tựu quan trọng trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất 10 nước.
Một trong những thành tựu đó là đã hình thành một thế hệ thanh niên có lý tưởng cách mạng, bản lĩnh chính trị vững vàng, giàu lòng yêu nước, có đạo đức, nhân cách, lối sống văn hóa, trách nhiệm, tuân thủ pháp luật, yêu chuộng hòa bình; có tri thức, sức khỏe, tư duy năng động, có khát vọng phát triển, xung kích, tình nguyện, sáng tạo, có ý chí tự lực, tự cường, trong lao động, lập thân, lập nghiệp, làm giàu chính đáng, quyết tâm đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu. Quan điểm đó đã xác định rõ vị trí, vai trò của thanh niên trong xã hội. Khái niệm cơ bản về giáo dục pháp luật cho thanh niên Để xác định được khái niệm giáo dục pháp luật, các nhà khoa học xuất phát từ khái niệm giáo dục là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần và thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra. Giáo dục pháp luật là một hoạt động mang đầy đủ tính chất chung của giáo dục, nhưng cũng có nét đặc thù, phạm vi riêng để tác động lên ý thức con người.
Con người nói chung là đối tượng chịu sự tác động của các điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan để hình thành ý thức, tình cảm và hành vi pháp luật. Theo quan niệm của nhiều nhà khoa học hiện nay, giáo dục pháp luật là hoạt động có định hướng, có tổ chức, có chủ định của chủ thể giáo dục pháp luật, tác động lên đối tượng, nhằm hình thành ở họ tri thức pháp luật, tình cảm và hành vi phù hợp với đòi hỏi của hệ thống pháp luật hiện hành. Khái niệm giáo dục pháp luật có ý nghĩa trong việc phân biệt phạm trù giáo dục pháp luật với phạm trù ý thức pháp luật; cho thấy rõ giáo dục pháp luật vừa mang những đặc điểm chung của giáo dục, đồng thời thể hiện những nét đặc thù trong mối liên hệ chặt chẽ với các loại hình giáo dục khác như giáo dục chính trị, đạo đức. Xuất phát từ khái niệm giáo dục pháp luật chung, có thể hiểu một cách khái quát: giáo dục pháp luật cho thanh niên là hoạt động giáo dục pháp luật cho lớp người trẻ tuổi trong xã hội, do đội ngũ cán bộ Đoàn và các chủ thể có liên quan tiến hành một cách có định hướng, có tổ chức, có chủ định, nhằm hình thành ở thanh niên tri thức pháp luật, tình cảm pháp luật, nâng cao ý 11 thức chấp hành pháp luật cho thanh niên, có hành vi xử sự phù hợp với các đòi hỏi của hệ thống pháp luật hiện hành.
Giáo dục pháp luật cho thanh niên giữ vai trò đặc biệt quan trọng, là khâu đầu tiên tạo ra tiền đề nâng cao ý thức chấp hành pháp luật cho thanh niên, bao hàm cả các hoạt động tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, trong đó, giáo dục pháp luật cho thanh niên là khái niệm rộng nhất. Tuyên truyền pháp luật cho thanh niên là sự chuyển tải thông tin về pháp luật hiện hành một cách rộng rãi, không giới hạn về chủ thể tuyên truyền, đó là những thông tin toàn diện, chung nhất về hệ thống pháp luật hiện hành, không nhằm vào một đối tượng thanh niên xác định, mà là tất cả thanh niên nói chung. Phổ biến pháp luật cho thanh niên là sự chuyển tải thông tin pháp luật cụ thể hơn, có mục đích, đối tượng thanh niên xác định rõ hơn, các đối tượng cần phải được nắm vững về những nội dung thông tin về pháp luật. Chủ thể giáo dục pháp luật cho thanh niên bao gồm hệ thống cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, nghề nghiệp có liên quan, nhưng chủ yếu, trực tiếp và thường xuyên nhất là đội ngũ cán bộ Đoàn các cấp - những người thường xuyên gần gũi với thanh niên trong cuộc sống, học tập, lao động và công tác, có điều kiện thuận lợi để thực hiện giáo dục pháp luật cho thanh niên.
Các nghiên cứu lý luận và thực tiễn đã xác định có hai loại chủ thể giáo dục pháp luật là chủ thể chuyên nghiệp và chủ thể không chuyên nghiệp. Chủ thể chuyên nghiệp giáo dục pháp luật cho thanh niên là những người mà chức năng, nhiệm vụ chủ yếu, trực tiếp của họ là thực hiện các mục đích, nội dung giáo dục pháp luật như giảng viên luật, các báo cáo viên, tuyên truyền viên pháp luật, cán bộ tư pháp có nhiệm vụ tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho nhân dân và thanh niên. Chủ thể không chuyên nghiệp giáo dục pháp luật cho thanh niên là những người mà chức năng chính không phải là giáo dục pháp luật, nhưng một trong các nhiệm vụ của họ là thông qua hoạt động chuyên môn, nghiệp vụ để thực hiện giáo dục pháp luật, như cán bộ Đoàn các cấp, đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân, cán bộ, công chức… 12 Quá trình giáo dục pháp luật cho thanh niên thực chất là quan hệ xã hội giữa các chủ thể có trách nhiệm giáo dục pháp luật cho thanh niên, giữa đội ngũ cán bộ Đoàn các cấp với thanh niên. Mối quan hệ này có sự tác động qua lại, song chiều tác động chủ yếu vẫn là sự chi phối của những người giáo dục pháp luật cho thanh niên với tư cách là chủ thể, nhằm nâng cao nhận thức, tình cảm, thói quen xử sự theo pháp luật cho thanh niên.
Sự cần thiết của việc giáo dục pháp luật cho thanh niên Giáo dục pháp luật cho thanh niên xuất phát từ mục tiêu xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa Các Mác đã khẳng định: “Con người vốn là sản phẩm của những hoàn cảnh và giáo dục. Và do đó, con người đã biến đổi là sản phẩm của những hoàn cảnh khác và của một nền giáo dục đã thay đổi” [8, tr.