Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC GIÁ TRỊ SỐNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Giáo dục GTS là quá trình tổ chức và hướng dẫn hoạt động để học sinh chiếm lĩnh được các giá trị xã hội, hình thành nên hệ thống giá trị của bản thân phù hợp với sự mong đợi và yêu cầu chung của toàn xã hội. Giáo dục GTS, với cách hiểu như vậy, là bộ phận cốt yếu của mọi chương trình giáo dục nhằm hình thành và phát triển nhân cách con người. Giá trị sống và GD GTS là những vấn đề mới được đề cập đến ở nước ta trong một số năm trở lại đây.
Tuy nhiên, không có nghĩa là trong lịch sử nhân loại nói chung và lịch sử giáo dục Việt Nam nói riêng không nhắc đến GD GTS. Trái lại, GTS là chủ đề đã được bàn thảo từ khá sớm trong lịch sử. Trong những bàn thảo đó, nhiều nội dung của các khoa học xã hội và nhân văn như Triết học, Đạo đức học, Xã hội học, Tôn giáo học, Tâm lí học, Giáo dục học… đã được đề cập đến để làm rõ nội hàm của nó. Chẳng hạn: Cuộc sống là gì? Ý nghĩa của cuộc sống là gì? Những gì làm cho cuộc sống trở nên có ý nghĩa? Làm thế nào để con người có thể chung sống với nhau mà không xung đột? Con người có những quyền cơ bản nào? Điều gì làm nên phẩm giá của con người?.[26] Đất nước Việt Nam trải qua hàng nghìn năm văn hiến đã xây dựng mô hình giáo dục kế thừa những tinh hoa của nhân loại.
Đạo đức và tài năng là hai yếu tố căn bản của nhân cách con người, trong đó cha ông ta lựa chọn đạo đức là gốc rễ, “Tiên học Lễ, hậu học Văn”. Việc tu dưỡng cá nhân là hết sức quan trọng. Sinh thời, chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp của nhân loại, của truyền thống phương Đông để xây dựng nên một 8 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn mô hình “Ngũ thường” cho dân tộc Việt Nam, cho người cách mạng Việt Nam, đó là “Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Liêm”. Theo tư tưởng của Người, đạo đức cách mạng giúp con người Việt Nam vượt qua mọi thử thách, gian lao trong hai cuộc kháng chiến trường kì, giành độc lập tự do, xây dựng một đất nước Việt Nam giàu đẹp như ngày hôm nay.
Bản thân Người chính là tấm gương sáng ngời về đạo đức cách mạng. Cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” luôn được nhân dân cả nước hưởng ứng và đã có được những kết quả tích cực. GTS chỉ có thể hình thành từ trong thực tiễn hành động của mỗi con người, từ những việc làm nhỏ bé đến những hành vi nghĩa cả lớn lao. Phong trào biểu dương những tấm lòng cao thượng tràn đầy tính nhân văn của chuyên mục “Việc tử tế” hay “Cặp lá yêu thương” trên VTV24 trong chương trình “Chuyển động 24 giờ” của Đài truyền hình Việt Nam hàng ngày đã làm thức dậy nguồn cảm xúc cao thượng đẹp đẽ ở nhiều người trong xã hội ta.
Các phong trào từ thiện đang được mở rộng trong nước ta những năm gần đây, rồi phong trào đền ơn đáp nghĩa cũng được chú ý phát triển… tất cả đã tạo nên một môi trường văn hóa đạo đức vô cùng quan trọng trong sự nghiệp giáo dục nhân cách, đạo đức cao thượng cho mọi tầng lớp nhân dân. Những hoạt động này lại càng có ý nghĩa sâu xa khi mà cơ chế thị trường đang cho phép tạo ra một khoảng cách tất nhiên giữa người giàu và người nghèo, khi mà thanh thiếu niên dễ có thiên hướng chỉ nghĩ đến ý nghĩa thực dụng, cạn hẹp của đồng tiền. Có thể khẳng định bài học lớn lao về xây dựng đồng đều, liên tục, rộng khắp môi trường văn hóa đạo đức trong gia đình, nhà trường, xã hội mọi nơi, mọi lúc là con đường có hiệu lực để đẩy lùi bóng đen của chủ nghĩa thực dụng, thói vị kỉ thấp hèn và làm nảy sinh, thăng hoa những tình cảm nhân văn, những GTS đẹp đẽ trong mọi thành viên của cộng đồng xã hội [15]. Một trong những môi trường có khả năng mạnh mẽ và lâu bền nhất trong 9 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn việc GD những GTS cho con người chính là môi trường sư phạm.
Trường học là nơi tốt nhất để mỗi người không chỉ thu nạp kiến thức một cách có hệ thống, bài bản và toàn diện nhất mà còn là nơi giúp người học phát huy tối đa năng lực bản thân và định hướng tốt cho tương lai. Dù "vật đổi, sao dời", dù có thể trong cuộc đời một số chuẩn mực bị đảo lộn, nhưng người ta hoàn toàn có thể tin tưởng rằng: trường học là nơi hội tụ "những tấm lòng cao cả". Trường học là nơi có nhiều nhất những người thầy, người cô tận tụy và trách nhiệm, hết lòng vì học sinh thân yêu. Họ là những người gieo mầm, vun xới và nâng niu những hạt giống thiện trong tâm hồn mỗi con người.
Người thầy chân chính sẽ dạy cho học trò biết yêu hòa bình, ghét chiến tranh; yêu lẽ phải, ghét cái xấu; biết đùm bọc, chia sẻ với mọi người; biết nuôi dưỡng tình yêu và niềm tự hào về dân tộc mình, Tổ quốc mình… Chương trình GD các Giá trị sống LVEP (Living Value Education Program) là một chương trình giáo dục về các giá trị. LVEP ra đời từ một sự kiện: tháng 8 năm 1996, hai mươi nhà giáo dục đại diện năm châu lục đã gặp gỡ và cùng nhau thảo luận tại trụ sở của UNICEF ở New York về những nhu cầu của trẻ em trên toàn thế giới, chia sẻ các kinh nghiệm làm việc với các giá trị, và cách thức chuyển tải các giá trị để học sinh được chuẩn bị tốt hơn cho một tiến trình học hỏi suốt đời. Dựa trên các khái niệm về giá trị và quá trình suy ngẫm từ tài liệu về các GTS của Đại học Tinh thần Thế giới Brahma Kumaris cùng với Hiệp ước về quyền trẻ em, các nhà giáo dục thế giới đã xác định và thống nhất về mục đích và các mục tiêu của việc GD các GTS trên toàn cầu - ở các quốc gia phát triển cũng như đang phát triển. Chương trình này đưa ra một loạt các hoạt động mang tính trải nghiệm và các phương pháp thực hành giúp con người khám phá trở lại và phát triển 12 giá trị căn bản của cá nhân như: Hợp tác, Tự do, Hạnh phúc, Trung thực, Khiêm tốn, Yêu thương, Hòa bình, Tôn trọng, Trách nhiệm, Giản dị, Khoan dung và Đoàn kết.
10 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn Năm 2004, Hiệp hội GD các GTS quốc tế (ALIVE), một tổ chức phi lợi nhuận có mục tiêu thúc đẩy các hoạt động giáo dục giá trị trên toàn thế giới đã được thành lập, trụ sở đặt tại Geneva Switzerland. Đến nay, ALIVE được đăng kí chính thức ở 60 quốc gia và LVEP đã được phổ biến tại trên 8000 địa điểm thuộc 80 quốc gia trên thế giới, trong đó, hầu hết là các trường học. Tại Việt Nam, năm 2000 LVEP đã được cô Trish Summerfield, người New Zealand đưa vào dưới hình thức một tổ chức phi chính phủ. Bằng một trái tim trong sáng tràn đầy yêu thương và một ước mơ dung dị - xây dựng được nhiều địa điểm để chia sẻ với những người Việt Nam về các giá trị sống tốt đẹp, qua đó có thể giúp họ dịu bớt đi những khổ đau, các vết thương trong tâm hồn và tìm thấy hạnh phúc thật sự cho mình trong cuộc sống, Trish đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều tình nguyện viên khác trở thành Tập huấn viên cùng chung tay đóng góp thời gian, trí tuệ của mình để xây dựng và phát triển chương trình.
Kể từ khóa tập huấn đầu tiên vào tháng 10 năm 2000 đến cuối tháng 12 năm 2014, chương trình GD các GTS tại Việt Nam đã thực hiện được 248 khóa tập huấn cho khoảng 17.930 điều phối viên GTS, hàng trăm ngàn người tham gia học các hoạt động giá trị - gồm học sinh, sinh viên, giáo viên, nhân viên xã hội, nghiên cứu giáo dục, tâm lí học, thanh niên, các bậc cha mẹ, trẻ em,…[27] Trong cuốn sách “Giáo dục hệ thống giá trị đạo đức nhân văn” NXB Giáo dục, 1998, tác giả Hà Nhật Thăng đã đề xuất cụ thể những giá trị cần trang bị cho học sinh, sinh viên. Nắm vững hệ thống giá trị cốt lõi, đó là cơ sở cơ bản của nhân cách, rèn luyện để thế hệ trẻ có những hành vi tương ứng với hệ thống giá trị đạo đức nhân văn cốt lõi, phù hợp với yêu cầu của xã hội, của thời đại. [23] Tác giả Phạm Minh Hạc, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục, trong cuốn “Giá trị học – Cơ sở lí luận góp phần đúc kết, xây dựng giá trị chung của người Việt Nam hiện nay”, NXB Giáo dục, Hà Nội 2012, đã đề xuất phương án 11 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn xây dựng hệ giá trị chung cho con người Việt Nam hiện nay, bao gồm: Các giá trị chung của loài người: chân, thiện, mĩ; Các giá trị toàn cầu: hòa bình, an ninh, hữu nghị, hợp tác, độc lập dân tộc, không xâm phạm chủ quyền; Các giá trị dân tộc: tinh thần dân tộc, yêu nước, trách nhiệm cộng đồng; Các giá trị gia đình: hòa thuận, hiếu thảo, coi trọng giáo dục gia đình; Các giá trị của bản thân. Tác giả Kiều Thị Kiều Thanh, Trường Cao Đẳng Nghề Cần Thơ với bài báo: Nhân cách của giáo viên là một công cụ dạy học đặc biệt trong quá trình giáo dục giá trị nghề nghiệp, đăng trên Tạp chí Thiết bị Giáo dục số 128 tháng 4 năm 2016, đã nhấn mạnh nhân cách giáo viên là công cụ quan trọng để giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học sinh trong bối cảnh hiện nay [22].
Tất cả những kết quả nghiên cứu trên đã được ứng dụng vào việc xây dựng chương trình và thể hiện trong sách giáo khoa ở bậc Tiểu học, Trung học cơ sở, THPT của môn Đạo đức và Giáo dục công dân triển khai từ năm 2000 trên phạm vi cả nước. Để nâng cao chất lượng GD GTS, đã có một số nhà khoa học nghiên cứu về quản lí công tác GD GTS trong các nhà trường. Tuy nhiên, số công trình nghiên cứu về vấn đề này còn rất khiêm tốn, và cho đến nay chưa có đề tài nào nghiên cứu về những biện pháp tổ chức hoạt động GD GTS cho HS THPT tại huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương.