Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA LƯU SƠN MINH 1.1 Khái quát về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại 1.1 Một số khái niệm Đầu thế kỷ XX, cùng với quá trình hiện đại hóa văn học, khái niệm tiểu thuyết lịch sử đã du nhập vao nước ta, nhưng đến nay vẫn có nhiều ý kiến khác nhau về định nghĩa tiểu thuyết lịch sử. Theo Từ điển văn học (bộ mới), tiểu thuyết lịch sử la: “tác phẩm tự sự hư cấu lấy đề tai lịch sử lam nội dung chính. Lịch sử trong ý nghĩa khái quát, la quá trình phát triển của tự nhiên, xã hội. Các khoa học xã hội (cũng được gọi la các khoa học lịch sử) đều nghiên cứu quá khứ của loai người trong tính cụ thể va đa dạng của nó.
Tuy vậy những tiêu điểm chú ý của các sử gia lẫn các nha văn quan tâm đến đề tai lịch sử, thường đều la sự hình thanh, hưng thịnh, diệt vong của các nha nước, những biến cô lớn trong đời sông xã hội của cộng đồng quôc gia, trong quan hệ giữa các quôc gia như chiến tranh, cách mạng…cuộc sông va sự nghiệp của các nhân vật có anh hưởng đến tiến trình lịch sử…” [48,15]. Trong định nghĩa nay, có thể thấy tiểu thuyết lịch sử thường đặt trọng tâm hơn vao nhiều biến cô lớn của xã hội trong cộng đồng va cuộc sông sự nghiệp của những nhân vật có anh hưởng tới tiến trình lịch sử. Có thể thấy rõ điều đó trong cách đặt tên của nhiều tiểu thuyết lịch sử. Ví dụ như tác phẩm Vua Bà Triệu Ẩu, Hồ Quý Ly, Trần Khánh Dư,… Từ điển thuật ngữ văn học quan niệm thì tiểu thuyết lịch sử la: “Các tác phẩm viết về đề tai lịch sử có chứa đựng các nhân vật va các chi tiết hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính va sự kiện chính thì được sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục, tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy”[33,25].
Ở các định nghĩa nay, các tác gia chú ý đến tính xác thực trong lịch sử va yêu cầu tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục tập quán của lịch sử. Đây la một trong những yêu cầu đầu tiên của một tác phẩm viết về lịch sử. Trong cuôn Nhà văn hiện đại, Vũ Ngọc Phan đã phân biệt khá rõ lịch sử, ký sự lịch sử va tiểu thuyết lịch sử: “Khi viết về một quyển lịch sử, nha chép sử không lưu tâm đến những việc cá nhân không anh hưởng đến xã hội…khi viết một quyển lịch sử ký sự nha văn lại cần phai lưu tâm đến những việc đời tư, lôi ấy cũng gần như lôi chép sử vậy…còn nếu như viết lịch sử tiểu thuyết, nha văn chỉ phai căn cứ vai việc con con đã qua rồi vẽ vời cho ra một chuyện lớn, côt giữ cho mọi việc đừng trái với thời đại, còn không cần phai hoan toan sự thật. Tác gia Hai Thanh đã bay tỏ những quan điểm của mình về tiểu thuyết lịch sử: “Tiểu thuyết lịch sử la một khái niệm kép chỉ một tác phẩm văn học viết lịch sử bằng tiểu thuyết.
Tiểu thuyết lịch sử la sự sáng tạo, hư cấu trên cái nền đã ổn định của sự kiện lịch sử va nhân vật lịch sử. Nha tiểu thuyết…phai nhằm mục đích lam sáng tỏ hơn lịch sử, đem đến những cam hứng, lam giau thêm vôn thẩm mỹ mới cho bạn đọc về lịch sử” [44,55]. Như vậy, tiểu thuyết lịch sử phai hướng đến đôi tượng quan trọng nhất của nó la lịch sử va lam sáng nó, lam nó trở nên gần gũi va dễ hiểu. Nói cách khác, tiểu thuyết lịch sử phai mang trong mình nó trọng trách phổ biến lịch sử, thể hiện quan niệm của nha văn về lịch sử.
Một trong những ý kiến mang tính tổng hợp những ý kiến trên la của Trần Nghĩa: “Tiểu thuyết lịch sử cũng gọi la “lịch sử diễn nghĩa” gồm các tác phẩm viết về đề tai lịch sử thông qua việc miêu ta nhân vật va sự kiện, tái hiện một cách nghệ thuật diện mạo xã hội va xu thế của lịch sử một thời nhằm mang lại cho người đọc những khơi gợi bổ ích va mỹ cam văn học. Về phương diện bút pháp, một mặt phai dựa vao lịch sử khi miêu ta các nhân vật va sự kiện nhằm đạt tới tính chân thực lịch sử nhưng mặt khác vẫn cho pháp hư cấu trong chừng mực thích hợp nhằm phát huy trí tưởng tượng lam cho sự chân thực lịch sử được tăng hoa thanh chân thực nghệ thuật. Như vậy, dựa trên các ý kiến của những nha nghiên cứu đi trước, tiểu thuyết lịch sử có thể được quan niệm la một thể loại văn học mang đậm đặc trưng của thể loại tiểu thuyết (yếu tô hư cấu, yếu tô phan ánh toan vẹn hiện thực, yếu tô con người cá nhân, yếu tô đa thẩm đỏ…); nội dung phan ánh chính la đề tai lịch sử, miêu ta nhân vật va sự kiện, tái hiện một cách nghệ thuật diện mạo xã hội va xu thế của lịch sử, mục đích la nhằm “giai mã” lịch sử, đem lại cho người đọc cái nhìn mới, những cam xúc thẩm mỹ mới về lịch sử; bút pháp nghệ thuật chủ yếu la hư cấu, sáng tạo. Hoặc cũng có thể hiểu, tiểu thuyết lịch sử la một loại của tiểu thuyết, như la hiện tượng văn học đặc biệt, đặc biệt một phần bởi hai chữ “lịch sử”, bởi lịch sử tuy có nhiều thứ như lịch sử một phát minh, lịch sử một giai đoạn văn học, lịch sử lang nghề, song chủ yếu la lịch sử quôc gia, dân tộc, dòng họ, danh nhân va mỗi khi đời sông xã hội có biến động, những vấn đề nhức nhôi, người ta thường tìm về lịch sử, khai thác những vấn đề bị bỏ quên, bị phai nhạt, những con người đã bị đẩy ra ngoại biên, tìm đấy những bai học, hấp thụ những chất men, nguồn khích lệ.
Người ta muôn nghe lại tiếng nói của lịch sử, muôn sông lại những thời khắc đau thương va hao hùng, những thời khắc nhục nhã… đôi với người viết va đọc tiểu thuyết lịch sử. Tiểu thuyết lịch sử có vai trò va sức mạnh rất to lớn. Đúng như lời của Aristote “sử học ghi lại những gì xay ra còn thơ ca ghi những gì có thể xay ra. Vì vậy văn chương chính la nguồn gôc tạo ra những kha năng của lịch sử.
Trong lời nói đầu cuôn tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Thị Lộ của tác gia Ha Văn Thùy (2005), Đỗ Ngọc Thạch cho rằng: “Có một đại văn hao nói ở đâu đó rằng: Chính nha văn chứ không phai ai khác, mới la người viết sử thật của cuộc đời. Câu nói nay không hề hạ thấp nha sử học ma nó nhằm lưu ý chúng ta rằng, với trí tưởng tượng mạnh mẽ (đặc trưng cơ ban của năng lực sáng tạo nghệ thuật của nha văn), phai la nha văn chứ không phai la nha sử học, mới có thể tái hiện một cách chân thực va sông động những tiến trình lịch sử vôn luôn luôn bị che đậy, dấu kín (bí sử) dù ở bất kỳ giai đoạn lịch sử nao của bất kỳ quôc gia nao. Ý kiến của Đỗ Ngọc Thạch tập trung vao việc khẳng định nha văn đồng thời phai la nha sử học va cũng la người có trí tưởng tượng hơn các nha sử học, không bị rang buộc, gượng ép. Theo Đỗ Ngọc Thạch, tiểu thuyết lịch sử la cái “lò bát quái” thử sức, thử tai nha văn ca về tri thức va kha năng sáng tạo nghệ thuật.
Bởi ở đây nha văn phai đồng thời la nha sử học, vừa la nghệ sĩ vừa la nghiên cứu, có vôn sông va hiểu biết phong phú, có cái nhìn va quan điểm riêng về lịch sử. Tiểu thuyết lịch sử không chỉ kể lại sự kiện va nhân vật, ma còn tái hiện lại cuộc sông con người với ca không khí thời đại, các chi tiết về tâm hồn, cá tính, trang phục, nha ở, đồ dùng, lời ăn tiếng nói, bai ca, trò chơi…, va đặc biệt miêu ta đời sông cụ thể sinh động của nhân vật lịch sử, một trai nghiệm của một con người có tính cách, cá tính, trong dòng chay của lịch sử, khiến cho người đọc không chỉ đọc một câu chuyện, ma còn sông, thể nghiệm với thời đại ấy nữa. Với cái nhìn tổng thể về bức tranh sáng tác tiểu thuyết lịch sử trong nền văn học Việt Nam đương đại, va xét theo góc độ mục đích va quan niệm nghệ thuật, theo Nguyễn Văn Dân, tiểu thuyết lịch sử có ba xu hướng rõ nét la tiểu thuyết lịch sử chương hồi khách quan, tiểu thuyết lịch sử giáo huấn, tiểu thuyết lịch sử luận giải [3,5]. Mặc dù việc tái hiện lịch sử vẫn trên “lăng kính” chủ quan của người viết, nhưng các tác gia đều đã cô gắng thực hiện nhiệm vụ tái hiện tuần tự các sự kiện lịch sử theo một bút pháp khách quan, tránh can thiệp trực tiếp dẫn đến lam sai lệch những giá trị nhân văn va nội dung cơ ban của lịch sử.
Các tác gia để cho sự kiện va nhân vật tự thể hiện bôi canh, tinh thần va ý nghĩa của thời đại theo diễn biến tuyến tính của thời gian thực tế. Người viết chỉ đóng vai kể chuyện ở ngôi thứ ba, còn lại la các đoạn đôi thoại giữa các nhân vật. Điều nay giúp cho nội dung của tiểu thuyết diễn ra như một bộ phim lịch đại. Bởi sức hấp dẫn của nó nằm ở các sự kiện va hanh động của nhân vật, chứ không phai ở yếu tô bình luận của tác gia, cho dù la bình luận thông qua lời nhân vật.
Vì thế ý nghĩa giáo dục lịch sử của tiểu thuyết chương hồi nghiêng về tính thụ động, tức la phụ thuộc vao năng lực cam thị va sự tiếp nhận của độc gia. Nhưng có lẽ vì vậy ma kiểu viết cổ điển nay có vẻ như ít hấp dẫn các tác gia hiện đại. Tiểu thuyết lịch sử giáo huấn được nhiều các các tác gia viết về đề tai lịch sử bằng lôi viết kể chuyện giáo huấn mang tính sư phạm chủ động. Trong xu hướng nay, Hoang Quôc Hai la một đại diện.
Trong các tác phẩm của mình, thông qua tuyến nhân vật, Hoang Quôc Hai danh khá nhiều trường đoạn để biểu đạt, tự sự mang tính giáo huấn về nhân tình thế thái, về vai trò lịch sử của dân tộc. Đồng thời đưa ra những lời giáo huấn về nhân cách, đạo lam người, đạo nhân nghĩa.
