Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh giáo dục đại học hiện nay, sự cam kết học tập của sinh viên đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao chất lượng đào tạo và hiệu quả học tập. Tại Việt Nam, đặc biệt trong ngành Công tác xã hội, sinh viên đang phải đối mặt với nhiều thách thức như áp lực nghề nghiệp, thiếu hứng thú học tập và các hành vi lệch chuẩn trong trường học. Theo khảo sát tại Trường Đại học Thăng Long, trong số 93 sinh viên ngành Công tác xã hội tham gia nghiên cứu, có khoảng 77% là nữ và 82,8% sinh viên đến từ khu vực thành thị, phản ánh cơ cấu xã hội đa dạng của nhóm nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ thực trạng hành vi lệch chuẩn học tập của sinh viên ngành Công tác xã hội, phân tích mối liên hệ giữa cam kết học tập và hành vi lệch chuẩn, từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy cam kết học tập và giảm thiểu hành vi lệch chuẩn trong môi trường đại học. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 8/2022 đến tháng 6/2023 tại Trường Đại học Thăng Long, Hà Nội. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo ngành Công tác xã hội mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng môi trường học tập tích cực, giảm thiểu các hành vi lệch chuẩn, từ đó nâng cao hiệu quả giáo dục đại học nói chung.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết chính: Thuyết hệ thống và Thuyết nhận thức - hành vi. Thuyết hệ thống, xuất phát từ lý thuyết tổng quát của von Bertalanffy, nhấn mạnh tính liên kết và tương tác giữa các thành phần trong một hệ thống xã hội, như gia đình, nhà trường và cộng đồng, ảnh hưởng đến hành vi của cá nhân. Trong bối cảnh này, sinh viên được xem là một phần của hệ thống giáo dục và xã hội, chịu tác động qua lại từ các yếu tố cá nhân và môi trường. Thuyết nhận thức - hành vi tập trung vào mối quan hệ giữa nhận thức và hành vi, cho rằng hành vi lệch chuẩn xuất phát từ sự hiểu sai hoặc nhận thức không chính xác về môi trường và bản thân. Lý thuyết này giúp giải thích tại sao sinh viên có thể có các hành vi lệch chuẩn do nhận thức sai lệch về giá trị học tập hoặc chuyên ngành. Ba khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu gồm: cam kết học tập (engagement), hành vi lệch chuẩn (deviant behavior) và sự tương tác giữa nhận thức và hành vi. Cam kết học tập được đo lường qua ba chiều cạnh: hành vi, cảm xúc và nhận thức, dựa trên thang đo UWES-9 của Schaufeli và Bakker (2006). Hành vi lệch chuẩn được định nghĩa là các hành động không tuân thủ chuẩn mực xã hội và nội quy trường học, bao gồm bỏ tiết, làm việc riêng trong giờ học, sử dụng phương pháp không hợp lệ để qua môn, và sao chép tài liệu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa tâm lý học, xã hội học và khoa học giáo dục. Dữ liệu định lượng được thu thập qua bảng hỏi tự điền với 93 sinh viên ngành Công tác xã hội tại Trường Đại học Thăng Long, sử dụng thang đo cam kết học tập UWES-9 và khảo sát các hành vi lệch chuẩn học tập. Cơ cấu mẫu gồm 77% nữ, 23% nam; 82,8% sinh viên thành thị và 17,2% sinh viên nông thôn; phân bố đều qua các năm học từ năm 1 đến năm 5. Phương pháp định tính bao gồm phỏng vấn sâu 5 sinh viên và thảo luận nhóm tập trung với hai nhóm: sinh viên và giảng viên, nhằm thu thập thông tin về trải nghiệm, quan điểm và giải pháp liên quan đến cam kết học tập và hành vi lệch chuẩn. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 8/2022 đến tháng 6/2023. Dữ liệu định lượng được xử lý bằng phần mềm SPSS với các phép toán thống kê mô tả và phân tích tương quan, nhằm xác định mối liên hệ giữa cam kết học tập và hành vi lệch chuẩn. Phương pháp này giúp đảm bảo tính khách quan, khoa học và toàn diện trong việc đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Thực trạng cam kết học tập của sinh viên ngành Công tác xã hội: Kết quả khảo sát cho thấy mức độ cam kết học tập trung bình của sinh viên ngành Công tác xã hội tại Trường Đại học Thăng Long đạt khoảng 2,1 trên thang điểm 3, với chiều cạnh sự nhiệt tình (vigor) đạt 2,3, sự cống hiến (dedication) 2,0 và sự chuyên tâm (absorption) 2,1. Điều này cho thấy sinh viên có mức độ cam kết học tập tương đối cao nhưng vẫn còn tiềm năng để cải thiện.

  2. Mức độ hành vi lệch chuẩn học tập: Khoảng 35% sinh viên thừa nhận có hành vi làm việc riêng trong giờ học, 28% từng bỏ tiết hoặc nghỉ học không có lý do chính đáng, 22% có hành vi vào lớp muộn và 18% sử dụng cách không hợp lệ để qua môn. Tỷ lệ hành vi sao chép tài liệu chiếm khoảng 15%. Các hành vi lệch chuẩn này có sự khác biệt rõ rệt theo giới tính và khu vực cư trú, trong đó sinh viên nam và sinh viên đến từ khu vực nông thôn có tỷ lệ hành vi lệch chuẩn cao hơn lần lượt 12% và 10% so với nhóm đối tượng còn lại.

  3. Mối liên hệ giữa cam kết học tập và hành vi lệch chuẩn: Phân tích tương quan cho thấy mức độ cam kết học tập có mối quan hệ nghịch chiều với tất cả các dạng hành vi lệch chuẩn học tập. Cụ thể, sinh viên có mức cam kết học tập cao hơn có tỷ lệ hành vi làm việc riêng trong giờ học thấp hơn 25%, bỏ tiết thấp hơn 20%, và sử dụng cách không hợp lệ để qua môn thấp hơn 18% so với nhóm có cam kết thấp. Mối liên hệ này được củng cố bởi kết quả phỏng vấn sâu, trong đó sinh viên có cam kết học tập cao thể hiện thái độ tích cực, tự giác và trách nhiệm hơn trong học tập.

  4. Ảnh hưởng của các yếu tố xã hội và cá nhân: Giới tính, khu vực cư trú và sức khỏe tâm thần là những yếu tố ảnh hưởng đáng kể đến cả cam kết học tập và hành vi lệch chuẩn. Sinh viên nữ và sinh viên thành thị có mức cam kết học tập cao hơn trung bình 15% so với nhóm còn lại. Sức khỏe tâm thần tốt có tương quan thuận với cam kết học tập và tương quan nghịch với hành vi lệch chuẩn, cho thấy vai trò quan trọng của yếu tố tâm lý trong việc duy trì hành vi chuẩn mực.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các nghiên cứu quốc tế và trong nước về vai trò của cam kết học tập trong việc giảm thiểu hành vi lệch chuẩn. Mức độ cam kết học tập cao giúp sinh viên tập trung hơn vào việc học, giảm thiểu các hành vi tiêu cực như bỏ tiết, làm việc riêng và gian lận trong thi cử. Sự khác biệt về giới và khu vực cư trú phản ánh các điều kiện xã hội và môi trường học tập khác nhau, ảnh hưởng đến thái độ và hành vi của sinh viên. Việc sử dụng thang đo UWES-9 đã giúp đánh giá chính xác các chiều cạnh cam kết học tập, đồng thời cho thấy sự cần thiết của việc phát triển các chương trình hỗ trợ tâm lý và kỹ năng mềm để nâng cao cam kết học tập. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ các hành vi lệch chuẩn theo từng nhóm cam kết học tập, hoặc bảng phân tích tương quan giữa các biến số để minh họa mối quan hệ nghịch chiều rõ ràng. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này khẳng định tầm quan trọng của việc xây dựng môi trường học tập tích cực và hỗ trợ sinh viên phát triển toàn diện nhằm giảm thiểu hành vi lệch chuẩn trong trường đại học.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Xây dựng chương trình đào tạo kỹ năng mềm và tư duy tích cực: Tổ chức các khóa học và hội thảo nhằm nâng cao kỹ năng tự quản lý, tư duy phản biện và kỹ năng giao tiếp cho sinh viên ngành Công tác xã hội. Mục tiêu tăng mức độ cam kết học tập lên ít nhất 10% trong vòng 1 năm, do Bộ môn Công tác xã hội phối hợp với phòng Công tác sinh viên thực hiện.

  2. Tăng cường hỗ trợ tâm lý và tư vấn học đường: Thiết lập hệ thống tư vấn tâm lý chuyên nghiệp, cung cấp dịch vụ hỗ trợ sức khỏe tâm thần cho sinh viên nhằm giảm thiểu các yếu tố tâm lý tiêu cực ảnh hưởng đến cam kết học tập và hành vi lệch chuẩn. Mục tiêu giảm tỷ lệ hành vi lệch chuẩn ít nhất 15% trong 2 năm, do phòng Công tác sinh viên và Trung tâm tư vấn sinh viên phối hợp triển khai.

  3. Xây dựng môi trường học tập tích cực và gắn kết giữa giảng viên - sinh viên: Khuyến khích giảng viên áp dụng các phương pháp giảng dạy tương tác, tạo điều kiện cho sinh viên tham gia thảo luận, hoạt động nhóm nhằm tăng sự hứng thú và cam kết học tập. Mục tiêu nâng cao điểm số cam kết học tập trung bình lên 0,2 điểm trong 1 học kỳ, do Ban giám hiệu và các khoa chủ trì.

  4. Tăng cường công tác quản lý và giám sát hành vi trong trường học: Thiết lập các quy định rõ ràng về hành vi lệch chuẩn, đồng thời áp dụng các biện pháp xử lý nghiêm minh và công bằng nhằm răn đe và giáo dục sinh viên. Mục tiêu giảm tỷ lệ vi phạm nội quy học tập xuống dưới 10% trong 1 năm, do Ban giám hiệu và phòng Công tác sinh viên phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Nhà quản lý giáo dục đại học: Có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, chương trình đào tạo và các biện pháp quản lý nhằm nâng cao cam kết học tập và giảm thiểu hành vi lệch chuẩn trong sinh viên.

  2. Giảng viên ngành Công tác xã hội và các ngành liên quan: Áp dụng các kiến thức và giải pháp đề xuất để cải thiện phương pháp giảng dạy, tăng cường tương tác và hỗ trợ sinh viên phát triển toàn diện.

  3. Sinh viên ngành Công tác xã hội: Hiểu rõ về tầm quan trọng của cam kết học tập và tác động của hành vi lệch chuẩn, từ đó tự điều chỉnh hành vi, nâng cao hiệu quả học tập và phát triển bản thân.

  4. Nhà nghiên cứu và chuyên gia tâm lý giáo dục: Tham khảo để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về cam kết học tập, hành vi lệch chuẩn và các yếu tố ảnh hưởng trong môi trường giáo dục đại học Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

  1. Cam kết học tập là gì và tại sao nó quan trọng?
    Cam kết học tập là trạng thái tâm lý và hành vi của sinh viên thể hiện sự nhiệt tình, cống hiến và tập trung vào việc học. Nó quan trọng vì giúp sinh viên duy trì động lực, nâng cao hiệu quả học tập và giảm thiểu hành vi lệch chuẩn như bỏ tiết hay gian lận.

  2. Hành vi lệch chuẩn trong học tập gồm những gì?
    Bao gồm các hành vi như làm việc riêng trong giờ học, bỏ tiết không lý do, vào lớp muộn, sử dụng phương pháp không hợp lệ để qua môn và sao chép tài liệu. Những hành vi này ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường học tập và chất lượng đào tạo.

  3. Mối liên hệ giữa cam kết học tập và hành vi lệch chuẩn như thế nào?
    Nghiên cứu cho thấy cam kết học tập càng cao thì tỷ lệ hành vi lệch chuẩn càng thấp. Sinh viên có cam kết học tập tốt thường có thái độ tích cực, tự giác và trách nhiệm hơn trong học tập, từ đó hạn chế các hành vi tiêu cực.

  4. Yếu tố nào ảnh hưởng đến cam kết học tập của sinh viên ngành Công tác xã hội?
    Các yếu tố bao gồm giới tính, khu vực cư trú, sức khỏe tâm thần, môi trường học tập và mối quan hệ giữa giảng viên và sinh viên. Ví dụ, sinh viên nữ và sinh viên thành thị thường có mức cam kết học tập cao hơn.

  5. Làm thế nào để nâng cao cam kết học tập và giảm hành vi lệch chuẩn?
    Có thể thực hiện qua việc xây dựng chương trình kỹ năng mềm, hỗ trợ tâm lý, tạo môi trường học tập tích cực và tăng cường quản lý, giám sát hành vi trong trường học. Các giải pháp này cần được triển khai đồng bộ và liên tục để đạt hiệu quả.

Kết luận

  • Cam kết học tập của sinh viên ngành Công tác xã hội tại Trường Đại học Thăng Long có mức độ tương đối cao nhưng vẫn còn tiềm năng phát triển.
  • Hành vi lệch chuẩn học tập phổ biến gồm làm việc riêng trong giờ học, bỏ tiết, vào lớp muộn và gian lận thi cử, với tỷ lệ dao động từ 15% đến 35%.
  • Mối quan hệ nghịch chiều rõ ràng giữa cam kết học tập và hành vi lệch chuẩn cho thấy tăng cường cam kết học tập là giải pháp hiệu quả để giảm thiểu hành vi lệch chuẩn.
  • Các yếu tố như giới tính, khu vực cư trú và sức khỏe tâm thần ảnh hưởng đáng kể đến cam kết học tập và hành vi lệch chuẩn của sinh viên.
  • Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao cam kết học tập và giảm hành vi lệch chuẩn cần được triển khai trong vòng 1-2 năm tới để nâng cao chất lượng đào tạo ngành Công tác xã hội.

Hành động tiếp theo là áp dụng các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để đánh giá hiệu quả và điều chỉnh phù hợp. Các nhà quản lý, giảng viên và sinh viên ngành Công tác xã hội được khuyến khích tham khảo và vận dụng kết quả nghiên cứu nhằm xây dựng môi trường học tập tích cực, phát triển bền vững.