CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH THI ĐUA, KHEN THƯỞNG 1. Nội dung và vai trò thực hiện chính sách thi đua, khen thưởng 1. Một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm chính sách và thực hiện chính sách a) Chính sách Cho đến nay trên thế giới, cuộc tranh luận về định nghĩa chính sách công vẫn là một chủ đề sôi động và khó đạt được sự thống nhất cao.
Từ thực tế chính sách của các ngành, các địa phương và các quốc gia, cũng như qua những cuộc thảo luận trên các diễn đàn nghiên cứu chính sách, chúng ta có thể chọn ra một số cách tiếp cận phù hợp để đi đến một khái niệm chung nhất về chính sách công. Trong cuốn sách Khoa học chính trị, Michael G.Roskin định nghĩa “Chính trị học là khoa học về đấu tranh và cạnh tranh quyền lực chính trị”. Trong cuộc đấu tranh đó, công cụ chính sách đóng một vai trò quyết định tới sự thành bại của đường lối chính trị. Từ đó, chúng ta có thể hiểu: “Chính sách là tập hợp biện pháp mà một chủ thể quyền lực đưa ra để định hướng xã hội thực hiện mục tiêu chính trị của chủ thể quyền lực”.
Từ tiếp cận xã hội học, có thể hiểu: “chính sách là tập hợp các biện pháp do chủ thể quản lý đưa ra, nhằm tạo lợi thế cho một (hoặc một số) nhóm xã hội, giảm lợi thế của một (hoặc một số) nhóm xã hội khác, để thúc đẩy việc thực hiện một (hoặc một số) mục tiêu xã hội mà chủ thể quyền lực đang hướng tới”. Xét từ tiếp cận nhân học và nhân học xã hội, chúng ta hiểu: “Chính sách là phương tiện tác động đến hàng loạt sinh hoạt văn hóa và xã hội của 8 con người, dẫn đến những phản ứng của xã hội đối với chính sách, và hơn nữa, là những kiến tạo xã hội mới do chính sách dẫn đến”. Thông qua các cách tiếp cận trên, có thể đưa ra khái niệm tổng quát về chính sách như sau: Chính sách là những hành động ứng xử của chủ thể với các hiện tượng tồn tại trong quá trình vận động phát triển nhằm giúp chủ thể đạt được mục tiêu nhất định. b) Thực hiện chính sách Chính sách được hoạch định xuất phát từ yêu cầu khách quan của thực tế cuộc sống và từ những nhu cầu của xã hội.
Từ năm 1930 đến những năm 1960, các nhà nghiên cứu quy trình chính sách hầu như chỉ tập trung tìm tòi về việc hoạch định chính sách công. Tuy nhiên đến những năm thập kỷ 70, các nhà nghiên cứu đã chuyển trọng tâm sang giai đoạn thực thi chính sách. Song cho đến nay, mặc dù đã có nhiêu nghiên cứu nhưng người ta vẫn khó có thể khẳng định rằng, một chính sách đề ra là tốt hay xấu mà chỉ có thể được đánh giá bằng thực tế là chính sách đó được xã hội chấp nhận hay không. Chính sách nào là tích cực, chính sách nào là tiêu cực thì chỉ có thực tiễn là phán xét chính xác nhất.
Chính sách là một dạng thức vật chất đặc biệt nên nó cũng cần thực hiện những chức năng để tồn tại theo nguyên lý Triết học. Song muốn thực hiện được chức năng, chính sách phải tham gia vào quá trình vận động như các vật chất khác và sau khi ban hành, chính sách đó phải được triển khai thực hiện trong đời sống xã hội. Từ đó, tổ chức thực thi chính sách là điều tất yếu khách quan nhằm duy trì sự tồn tại của công cụ chính sách theo yêu cầu quản lý nhà nước và cũng là để đạt những mục tiêu của chính sách đề ra. Với cách tư duy này có thể đi đến khái niệm về thực hiện chính sách như sau: “Thực hiện chính sách là toàn bộ quá trình chuyển hóa ý chí của chủ thể trong chính 9 sách thành hiện thực với các đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu định hướng của Nhà nước”.
Trong quá trình thực hiện chính sách, các nguồn lực tài chính, vật chất, khoa học công nghệ và con người được đưa vào các hoạt động có tính định hướng để đạt được các mục tiêu đã đề ra. Nói cách khác, đây là quá trình kết hợp giữa con người với các nguồn lực liên quan để sử dụng các nguồn lực này một cách có hiệu quả theo những mục tiêu đề ra. Khái niệm thi đua, khen thưởng a) Khái niệm thi đua Khái niệm thi đua được hiểu theo những khía cạnh khác nhau: Theo C. Mác: “Thi đua nảy nở trong quá trình hợp tác lao động, trong hoạt động chung và kế hoạch của con người.
Sự tiếp xúc xã hội tạo nên thi đua và sự nâng cao theo lối đặc biệt nghị lực sinh động tăng thêm nghị lực cho riêng từng người”.Lênin: “Lần đầu tiên trong xã hội chủ nghĩa đã tạo ra khả năng áp dụng thi đua một cách rộng rãi, với một quy mô thực sự to lớn, tạo ra khả năng thu hút thật sự đa số nhân dân lao động vào vũ đài hoạt động, khiến họ có thể hiểu rõ bản thân mình, dốc hết năng lực của mình, phát hiện những tài năng mà nhân dân sẵn có cả một nguồn vô tận” [40, tr. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, thi đua là công việc diễn ra hàng ngày, trên tất cả các mặt hoạt động trong một tập thể, do những cá nhân tiến hành, nhằm đạt kết quả tốt hơn. Người viết: “Tưởng lầm rằng thi đua là một việc khác với những việc hàng ngày. Thật ra công việc hàng ngày chính là nền tảng thi đua.
Thí dụ từ trước đến nay ta vẫn ăn, vẫn mặc, vẫn ở. Nay ta thi đua ăn, ở, mặc sao cho sạch, cho hợp vệ sinh, khỏi đau ốm. Xưa nay ta vẫn làm ruộng nay ta thi đua làm cho ruộng tốt hơn, sản xuất nhiều hơn, mọi việc đều thi đua như vậy” [38, tr. 10 Theo Luật thi đua, khen thưởng 2003: “Thi đua là hoạt động có tổ chức với sự tham gia tự nguyện của cá nhân, tập thể nhằm phấn đấu đạt được thành tích tốt nhất trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [47, tr.
Từ đó, có thể hiểu: thi đua là một hoạt động xã hội, tự nguyện có tổ chức của các cá nhân và tập thể; hoạt động thi đua được diễn ra ở tất cả các ngành, các cấp, các các tổ chức chính trị - xã hội và các lĩnh vực đời sống. Từ cách hiểu trên, có thể quan niệm: Thi đua góp phần hoàn thành tốt các nhiệm vụ chính trị của từng địa phương, đơn vị cùng góp sức vào xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. b) Khái niệm khen thưởng Khen là lời ca ngợi, biểu dương từ người khác, sự nhận xét đánh giá tốt về một cá nhân, tổ chức khi đạt được điều tốt hoặc hài lòng. Thưởng là tặng tiền, hiện vật để khen ngợi.
Khen thưởng là hình thức ghi nhận, tôn vinh, khuyến khích công lao, thành tích của bằng quyết định của cơ quan có thẩm quyền do luật định. Khen thưởng là hoạt động khen và thưởng bằng hiện vật tương xứng với thành tích, công lao. Luật thi đua, khen thưởng quy định: “Khen thưởng là việc ghi nhận, biểu dương, tôn vinh công trạng và khuyến khích bằng lợi ích vật chất đối với cá nhân, tập thể có thành tích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [46, tr. Như vậy, khen thưởng là hoạt động mang tính pháp lý không thể thiếu của các tổ chức có thẩm quyền và của cơ quan Nhà nước.
Cùng với việc ban hành quyết định khen thưởng còn có sự cổ vũ, động viên bằng vật chất tương ứng với mức độ cống hiến góp phần thúc đẩy phong trào thi đua phát triển. Từ phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm chung: khen thưởng là hoạt động của các cơ quan, các tổ chức có thẩm quyền để ghi nhận, biểu dương, 11 tôn vinh công trạng, thành tích của cá nhân, tập thể trong việc xây dựng và phát triển cơ quan, đơn vị, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Khái niệm thực hiện chính sách thi đua, khen thưởng Luật Thi đua, khen thưởng đã xác định: “Thi đua là hoạt động có tổ chức với sự tham gia tự nguyện của cá nhân, tập thể nhằm phấn đấu đạt được thành tích tốt nhất trong xây dựng và bảo vệ tổ quốc; Khen thưởng là việc ghi nhận, biểu dương, tôn vinh công trạng và khuyến khích bằng lợi ích vật chất đối với cá nhân, tập thể có thành tích trong xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Chính phủ thống nhất quản lý Nhà nước về thi đua, khen thưởng trong phạm vi cả nước” [42.
Hiện nay, chưa có một định nghĩa cụ thể nào về Chính sách thi đua khen thưởng. Từ khái niệm chung của chính sách công, cùng với các khái niệm về thi đua, khen thưởng có thể đưa ra khái niệm: Chính sách thi đua, khen thưởng là tập hợp các quy định, quyết sách của Nhà nước, căn cứ vào từng hình thức, loại hình để đưa ra các công cụ và cách thức giải quyết các vấn đề liên quan đến công tác thi đua, khen thưởng và hoạt động thi đua, khen thưởng. Các cơ quan trong hệ thống hành pháp và mọi cá nhân, tổ chức có trác nhiệm chấp hành quyết sách này trong lĩnh vực hoạt động thi đua, khen thưởng theo quy định của pháp luật. Thực hiện chính sách khen thưởng, là toàn bộ quá trình chuyển ý chí của chủ thể trong chính sách thành hiện thực, là bước hiện thực hóa, đưa chính sách khen thưởng vào thực tiễn cuộc sống.
Thực hiện chính sách khen thưởng là yếu tố quan trọng, là một bộ phận hợp thành chính sách khen thưởng, thực hiện tốt chính sách thi đua khen thưởng góp phần làm nâng cao vai trò của Nhà nước trong quá trình quản lý xã hội. Thực hiện chính sách khen thưởng là tất yếu để duy trì sự tồn tại của 12 công cụ chính sách theo yêu cầu quản lý của Nhà nước và cũng là để đạt được mục tiêu của chính sách. Mục tiêu của khen thưởng là nhằm động viên mọi cá nhân, tổ chức tham gia tích cực các phong trào thi đua, bám sát các mục tiêu thi đua đề ra, phát huy tính tích cực trong công việc, phấn đấu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ công bằng, văn minh; những người được khen thưởng tiếp tục phát huy những thành tích đã đạt được của mình, có thêm những sáng kiến và đóng góp nhằm tăng cường khả năng chuyên môn và góp phần phát triển cơ quan, tổ chức nơi mình làm việc tạo nên những hiệu ứng tích cực, lan tõa; người chưa được khen cũng thấy được trách nhiệm và nghĩa vụ của mình, cần phải phấn đấu.
