Chương 1 LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ VÀ CÔNG TÁC ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ CHO CÁN BỘ CẤP CƠ SỞ 1.1 Lý luận chính trị và vai trò của lý luận chính trị trong hoạt động thực tiễn 1.1 Lý luận và lý luận chính trị Lý luận Lý luận được xem là một phạm trù khoa học phản ánh hiện thực khách quan, tồn tại và phát triển cùng với sự phát triển của trí tuệ loài người trên mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy. Theo Từ điển Triết học: “Lý luận là sự tổng hợp các tri thức về tự nhiên và xã hội tích lũy được trong quá trình lịch sử”; là “Hệ thống tư tưởng chủ đạo trong một lĩnh vực tri thức” [44, tr. Dưới góc độ nghiên cứu của Triết học thì lý luận được nhìn nhận một cách tổng quan trên phạm vi rộng, có vai trò to lớn đối với lịch sử phát triển của loài người. Lý luận cũng là sự tổng hợp những tri thức tự nhiên và xã hội được tích lũy trong quá trình lịch sử phát triển nhân loại.
Do đó, trong quá trình hoạt động cách mạng cũng như nghiên cứu của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng: “Lý luận là sự tổng kết những kinh nghiệm của loài người, là tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội tích trữ lại trong quá trình lịch sử” [23, tr. Mọi lĩnh vực đời sống tự nhiên, xã hội, tư duy khi đã trở thành đối tượng nghiên cứu của con người thì kết quả của quá trình nghiên cứu ấy đều được thể hiện dưới hình thức tri thức lý luận với trình độ khái quát hóa nhất định. Lý luận hiểu theo nghĩa chung nhất là các khái niệm, phạm trù, quy luật được khái quát từ nghiên cứu khoa học và hoạt động thực tiễn của con người. Lý luận là kết quả nhận thức chủ quan của con người về những hiện tượng khách quan trong tự nhiên, xã hội và tư duy.
Lý luận xuất phát từ thực tiễn và có vai trò định hướng, soi đường cho hoạt động thực tiễn. Từ điển tiếng Việt lại đưa ra khái niệm “Lý luận là tổng kết có hệ thống những kinh nghiệm của loài người phát sinh từ thực tiễn để chi phối và cải tạo thực tiễn” [47, tr. Trên cơ sở tham khảo các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả, với đề tài luận văn này, tác giả thống nhất tiếp cận quan điểm Lý luận như sau: Lý luận là hệ thống tri thức được khái quát từ thực tiễn khách quan thông qua hoạt động tư duy của con người, được biểu đạt dưới dạng các khái niệm, phạm trù, quy luật, tư tưởng, quan điểm,. nhằm góp phần giúp con người chi phối và cải tạo thực tiễn, áp dụng vào quá trình xây dựng và phát triển xã hội loài người.
Lý luận chính trị Thông qua việc hình thành khái niệm về lý luận nói chung thì lý luận chính trị (LLCT) là bộ phận quan trọng trong kho tàng lý luận của nhân loại giới hạn trong lĩnh vực chính trị, phản ánh mối quan hệ của các giai cấp trong việc giành, giữ và thực thi quyền lực Nhà nước. Nói cách khác, LLCT là hệ thống tri thức về lĩnh vực chính trị. Thông qua hệ thống tri thức này thể hiện thái độ và lợi ích giai cấp đối với quyền lực nhà nước trong xã hội có giai cấp, là kết quả của hoạt động nghiên cứu khoa học và thực tiễn chính trị của nhiều người, qua nhiều thế hệ. Chủ nghĩa Mác – Lênin là hệ thống tri thức lý luận – chính trị của giai cấp công nhân và Đảng cộng sản.
Đó là một hệ thống hoàn chỉnh và khoa học gồm 3 bộ phận hợp thành là Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị học và Chủ nghĩa xã hội khoa học. Được xây dựng trên cơ sở tiếp thu một cách chọn lọc những tinh túy của các khoa học triết học, mà trực tiếp là triết học cổ điển Đức, đại diện là phép biện chứng duy tâm của Hêghen và chủ nghĩ duy vật của Phoiơbăc; kinh tế chính trị cổ điển Anh và chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp cùng với sự tổng kết kinh nghiệm từ phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân thế giới, sự ra đời của chủ nghĩa Mác là một biến chuyển cách mạng vĩ đại trong khoa học tự nhiên và xã hội. Đánh giá về học thuyết của Mác, Ăngghen khẳng định, Mác đã nêu ra hai phát hiện vĩ đại nhất, đó là: quan niệm duy vật về lịch sử và học thuyết về giá trị thặng dư. Bằng phát hiện thứ nhất, Mác đã thực hiện một cuộc cách mạng trong toàn bộ quan niệm về lịch sử thế giới, chỉ ra quy luật phát triển của xã hội loài người.
Với phát hiện thứ hai, Mác đã vạch rõ quy luật riêng biệt của sự vận động phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và của xã hội tư bản nói chung. Học thuyết của Mác không chỉ giải thích thế giới một cách khoa học, đúng đắn mà còn có khả năng cải tạo thế giới. Đánh giá về những giá trị của học thuyết Mác, Lênin đã khẳng định: "…lý luận đó là lý luận lần đầu tiên đã biến chủ nghĩa xã hội từ không tưởng trở thành khoa học lý luận đó đã dựng nên cơ sở vững chắc cho khoa học ấy và vạch rõ con đường mà chúng ta cần phải theo" [46, tr.230], "Lý luận đó đã chỉ rõ nhiệm vụ thật sự của một đảng xã hội chủ nghĩa cách mạng… là tổ chức cuộc đấu tranh đó mà mục đích cuối cùng là giai cấp vô sản giành lấy chính quyền và tổ chức xã hội XHCN" [46, tr. Có thể khẳng định học thuyết của Mác là học thuyết cách mạng và khoa học, đồng thời là vũ khí lý luận giúp cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động đấu tranh cải tạo xã hội, đưa xã hội ngày càng phát triển.
Dưới góc độ nghiên cứu đã tổng hợp LLCT của những giai cấp cầm quyền, trong đó có giai cấp vô sản nói chung, đồng thời, khẳng định vai trò quan trọng của LLCT trong quá trình đấu tranh giành độc lập của các phong trào trên thế giới nói chung. Bên cạnh đó, LLCT cũng là nền tảng cơ bản cho quá trình xây dựng và phát triển xã hội của mỗi một giai cấp nói chung. Từ đó khẳng định vai trò của LLCT trong quá trình áp dụng vào thực tiễn. Theo Lênin, lý luận có vai trò hết sức quan trọng trong sự nghiệp cách mạng: “Không có lý luận cách mạng thì cũng không thể có phong trào cách mạng” và “chỉ đảng nào được một lý luận tiên phong hướng dẫn thì mới có khả năng làm tròn vai trò chiến sĩ tiên phong” [23, tr.
Hồ Chí Minh cũng cho rằng: “Đảng không có chủ nghĩa cũng như người không có trí khôn, tàu không có bàn chỉ nam” [20, tr. LLCT của giai cấp vô sản là sự khái quát tri thức nhân loại và tổng kết kinh nghiệm của phong trào công nhân thế giới làm công cụ đắc lực cho việc giành và giữ chính quyền của giai cấp công nhân ở mỗi quốc gia, dân tộc. Với tác phẩm “Cơ sở lý luận công tác tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam”, PGS.TS Lương Khắc Hiếu đã nhìn nhận và đưa ra một khái niệm tổng thể về “lý luận là sự tổng kết những kinh nghiệm của loài người, là tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội được khái quát từ nghiên cứu khoa học và hoạt động thực tiễn được diễn đạt dưới dạng các khái niệm, phạm trù, quy luật, học thuyết”. Thông qua nghiên cứu của mình tác giả đã khẳng định lý luận được xem là kết quả nhận thức chủ quan của con người về các sự kiện, hiện tượng trong thế giới khách quan.
Đồng thời, thông qua nghiên cứu của mình, tác giả cuốn sách này đã khẳng định: “Lý luận chính trị là cơ sở lý luận trực tiếp cho việc hoạch định đường lối, chính sách và là sản phẩm chủ yếu của công tác lý luận trong công tác tư tưởng”[28, tr. Ở Việt Nam, LLCT được mở rộng thêm với việc nghiên cứu về Lịch sử Đảng, Xây dựng Đảng, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Nhà nước - pháp luật và một số môn lý luận cơ bản khác.Cùng với các lý luận khoa học khác, LLCT đã thực sự trở thành một khoa học hướng dẫn cho Đảng Cộng sản - đội tiên phong của giai cấp công nhân và nhân dân lao động hoàn thành sứ mệnh lịch sử vĩ đại của mình.2 Vai trò của lý luận, lý luận chính trị trong hoạt động thực tiễn Với những đặc trưng cơ bản trên, lý luận có vai trò hết sức to lớn đối với hoạt động thực tiễn, Lênin đã từng khẳng định: "Không có lý luận cách mạng thì cũng không thể có phong trào cách mạng” [45, tr. Hay cụ thể hoá hơn về vấn đề này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng chỉ ra: "Không có lý luận thì lúng túng như nhắm mắt mà đi" [21, tr. Có thể nêu vai trò của lý luận đối với thực tiễn qua những nội dung sau: Giúp con người nhận thức đúng đắn thế giới khách quan.
Hoạt động thực tiễn là hoạt động đặc biệt của con người tác động vào thế giới khách quan nhằm cải tạo biến đổi nó phục vụ cho con người, đảm bảo sự tồn tại và phát triển của xã hội. Để hoạt động này có hiệu quả, con người cần phải nhận thức đúng đắn thế giới khách quan cùng với những quy luật vận động nội tại của nó, từ đó hướng sự vận động đi theo đúng quỹ đạo thúc đẩy xã hội phát triển. Lý luận khoa học đã trang bị đầy đủ những tri thức cần thiết cho con người để thực hiện điều này. Dự báo, đưa ra những phương hướng, giải pháp hiệu quả cho hoạt động thực tiễn, chỉ dẫn cho hoạt động cải tạo hiện thực của con người.
Lý luận khoa học trên cơ sở nghiên cứu, phát hiện ra xu hướng vận động phát triển của các sự vật, hiện tượng, không những giúp con người nhận thức được quy luật vận động của thế giới khách quan, của xã hội mà còn có khả năng dự báo, vạch ra những phương hướng, biện pháp để thực hiện việc cải tạo, biến đổi nó đi theo những mục tiêu đã định nhằm phục vụ cho lợi ích của con người, của xã hội. Vì vậy, lý luận không chỉ giúp con người cải tạo thế giới, mà còn giúp con người thực hiện hoạt động thực tiễn một cách hiệu quả. Với ý nghĩa đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: "Lý luận như cái kim chỉ nam, nó chỉ phương hướng cho chúng ta trong công việc thực tế" [21, tr. Xây dựng, hình thành thế giới quan, phương pháp luận để con người nhận thức và cải tạo thế giới.
