mở đầu cho quá trình lập pháp của Quốc hội. Vì thế, tiếp nối quá trình này bằng quyền xem xét, thông qua dự án luật, tức làm luật, Quốc hội trƣớc nhất, cần chú trọng làm tốt vai trò thẩm tra và chủ yếu là hƣớng vào việc đánh giá, nhận định về sự phù hợp của chính sách trong dự án luật với nguyện vọng của Nhân dân [14]. iii) Cơ quan tƣ pháp với chức năng xét xử, bảo vệ pháp luật sẽ xem xét tính hợp hiến, hợp pháp của các hành vi (nhất là các quyết định, hành vi của cơ quan, ngƣời có thẩm quyền) theo thủ tục tố tụng. Tùy theo mô hình tổ chức bộ máy các nƣớc trên thế giới mà thẩm quyền bảo hiến của các tòa án là khác nhau, nhƣng nhiều nƣớc đã giao cho tòa án thẩm quyền phán quyết các dự luật, quyết định, hành vi vi hiến.
Một số nƣớc lại giao quyền tuyên bố một dự luật vi hiến thuộc một cơ quan thuộc nghị viện hoặc một thiết chế độc lập. Một số nƣớc không cho phép tòa án đƣợc phán quyết đối với các văn bản có tính quy phạm (trong đó có Việt Nam). iv) Các cơ quan của chính quyền địa phƣơng nhìn chung có chức năng tổ chức thi hành Hiến pháp, pháp luật và các văn bản của cơ quan nhà nƣớc cấp trên, tổ chức quản lý xã hội theo quy định của pháp luật. Nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp đƣợc bảo đảm khi thực hiện các chức năng, nhiệm vụ cụ thể.
Ví dụ nhƣ trong hoạt động quản lý xã hội, phải bảo đảm quyền con ngƣời, quyền 18 Luận văn thạc sĩ Luật Hiến pháp và Luật Hành chính công dân đƣợc ghi nhận trong Hiến pháp và pháp luật. Ở Việt Nam, hai thiết chế của chính quyền địa phƣơng là HĐND và UBND. Thứ hai, pháp luật quy định những nội dung cần bảo vệ Hiến pháp, hay nói cách khác, bảo vệ Hiến pháp sẽ trả lời câu hỏi: bảo vệ cái gì?. Tùy theo thể chế chính trị - pháp lý mỗi quốc gia, thời kỳ mà những phƣơng diện này đƣợc quy định khác nhau.
Bảo vệ Hiến pháp là bảo vệ chủ quyền nhân dân, bảo vệ chế độ chính trị, nền tảng pháp lý của nhà nƣớc; bảo vệ những giá trị trƣờng tồn và cao quý nhất trong xã hội. Bảo vệ Hiến pháp có thể tiếp cận trên nhiều phƣơng diện, nhƣng trƣớc hết là: i) bảo vệ sự tuân thủ nguyên tắc, quy phạm đƣợc thể hiện trong Hiến pháp; ii) bảo vệ tinh thần cốt lõi của Hiến pháp. i) Pháp luật phải bảo vệ sự tuân thủ nguyên tắc, quy phạm đƣợc thể hiện trong Hiến pháp. Không thể có nhà nƣớc pháp quyền mà không có một bản Hiến pháp tốt về phƣơng diện bảo vệ, bảo đảm quyền con ngƣời, quyền công dân, đƣợc tôn trọng và tuân thủ, trƣớc hết là đối với các cơ quan và cá nhân công quyền.
Một trong những điều kiện cơ bản đảm bảo cho Hiến pháp đƣợc tôn trọng, tuân thủ, đƣợc áp dụng trong cuộc sống hàng ngày chính là hiệu lực của Hiến pháp: hiệu lực pháp lý cao nhất và hiệu lực áp dụng trực tiếp. Cả hai cấp độ hiệu lực này của Hiến pháp cần phải đƣợc xác định trong Hiến pháp [43]. Hiến pháp điều chỉnh các quan hệ xã hội căn bản nhất, quan trọng nhất nên các quy phạm Hiến pháp vừa có tính chất cụ thể, tƣờng minh và phải đƣợc viện dẫn trong thực tiễn áp dụng pháp luật cũng nhƣ sự tuân thủ của các cơ quan lập pháp, hành pháp, tƣ pháp cũng nhƣ toàn xã hội. ii) Pháp luật phải bảo vệ tinh thần của Hiến pháp.
Vì tính chất của một đạo luật gốc nên Hiến pháp của các nƣớc nhìn chung đều ngắn gọn, súc tích, cô đọng, vì vậy sẽ có nhiều nội dung không đƣợc quy phạm trực tiếp trong Hiến pháp, điều này đặt ra cho các cơ quan, tổ chức cá nhân khi tổ chức triển khai Hiến pháp, tổ chức thi hành pháp luật và quản lý xã hội bằng pháp luật phải nắm đƣợc những giá trị, tƣ tƣởng, quan điểm định hƣớng của Hiến pháp để đƣa Hiến pháp vào đời sống. Do tính chất đa dạng của đời sống xã hội từ 19 Luận văn thạc sĩ Luật Hiến pháp và Luật Hành chính nhiều góc nhìn khác nhau nên pháp luật về bảo vệ Hiến pháp cũng đa dạng không kém. Chúng ta phải bảo vệ tinh thần của Hiến pháp trong hoạt động xây dựng pháp luật, thi hành pháp luật, bảo vệ pháp luật; bảo vệ tinh thần pháp luật của các cơ quan nhà nƣớc, của xã hội và nhân dân; bảo vệ tinh thần của Hiến pháp trong lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa – xã hội, đối ngoại… Điều này đặt ra đòi hỏi trƣớc hết cho bộ máy xây dựng, hoàn thiện pháp luật phải hiểu sâu sắc, bản chất, toàn diện những nội dung của Hiến pháp, từ đó nắm bắt đƣợc “sợi chỉ đỏ xuyên suốt” của Hiến pháp để cho ra đời những văn bản “tƣơng thích” với Hiến pháp và phù hợp với đời sống. Tiếp đến, trách nhiệm đặt ra đối với những tổ chức, cá nhân trong thực hiện pháp luật bảo đảm đúng tinh thần Hiến pháp, đúng quy định của luật, văn bản dƣới luật.
Thứ ba, pháp luật về những phƣơng thức bảo vệ Hiến pháp Để bảo vệ Hiến pháp phải có cơ chế tổ chức thực hiện, tức là hình thức, phƣơng pháp, thủ tục để bảo vệ Hiến pháp. Nếu không có cơ chế này, những quy phạm về bảo vệ Hiến pháp không thể đi vào thực tiễn. Để đạt đƣợc mục đích đó, việc bảo vệ Hiến pháp không chỉ bao gồm hoạt động mang tính pháp lý đơn thuần mà còn cả hoạt động mang tính chính trị. Tuy nhiên, những hành động chính trị thƣờng phải đƣợc các nhà nƣớc thể chế hóa thành các quy định pháp luật.
Do đó, bản chất pháp luật về phƣơng thức bảo vệ Hiến pháp vừa thể hiện tính nhân dân, tính quyền lực nhà nƣớc và cả quan điểm, định hƣớng của lực lƣợng chính trị lãnh đạo (đảng lãnh đạo) trong xã hội. Nội dung, chủ thể bảo vệ Hiến pháp, nhƣ đã phân phân tích ở trên đa dạng, không đồng nhất giữa các nƣớc, các giai đoạn lịch sử, do đó, hình thức, phƣơng pháp, thủ tục bảo vệ Hiến pháp cũng không có một khuôn mẫu chung. Tuy vậy, xét từ góc độ tổ chức quyền lực nhà nƣớc, pháp luật về bảo vệ Hiến pháp cũng có những điểm tƣơng đồng, nhất là cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nƣớc. Pháp luật hiện đại nói chung có một số phƣơng diện bảo vệ Hiến pháp cơ bản [26]: i) Quy định pháp luật về giám sát tính hợp hiến của các VBQPPL và điều ƣớc quốc tế mà quốc gia ký kết hoặc gia nhập.
Trên cơ sở hoạt động này, 20 Luận văn thạc sĩ Luật Hiến pháp và Luật Hành chính cơ quan có thẩm quyền bảo vệ Hiến pháp sẽ loại trừ, vô hiệu hóa các VBQPPL không phù hợp, trái với Hiến pháp hoặc đề nghị cơ quan nhất định phải ban hành VBQPPL theo đúng thẩm quyền hiến định. ii) Quy định pháp luật về giải thích Hiến pháp. Hiến pháp chứa đựng những nguyên tắc và khung pháp lý rất rộng, trừu tƣợng, ổn định trong thời gian dài, cần phải đƣợc giải thích chính thức của các cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền: thông qua giải thích chính thức, nội dung và ý nghĩa của các quy định của Hiến pháp đƣợc hiểu một cách thống nhất, phù hợp với điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội cụ thể. Theo đó, Hiến pháp phát huy đƣợc vai trò của mình là nhân tố đảm bảo cho sự ổn định và phát triển của một chế độ chính trị - xã hội, là nền tảng pháp lý của một nhà nƣớc dân chủ, quyền lực nhà nƣớc thuộc về nhân dân [10, tr.
iii) Quy định pháp luật về giải quyết khiếu kiện vi hiến (trong đó có cả khiếu kiện liên quan đến hành vi vi phạm quyền và tự do hiến định của công dân). Pháp luật một số nƣớc quy định, quyền khởi kiện trƣớc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền đối với những hành vi vi hiến. Cơ quan bảo vệ Hiến pháp ra phán quyết về tính hợp hiến hay không hợp hiến của hành vi bị khiếu kiện, buộc cơ quan hoặc cá nhân có liên quan phải thực hiện hoặc không thực hiện một hành vi nào đó nhằm khôi phục lại trật tự hiến định, bảo đảm và bảo vệ quyền và tự do hiến định của công dân. iv) Quy định pháp luật xem xét tính hợp hiến của các cuộc bầu cử và trƣng cầu ý dân.
Bầu cử và bỏ phiếu trƣng cầu ý dân là hai hình thức dân chủ hiến định, vì vậy, hoạt động bảo vệ Hiến pháp cũng bao hàm việc giám sát tính hợp hiến của các cuộc bầu cử và trƣng cầu ý dân. Những tác động từ phƣơng diện chính trị, kinh tế, pháp lý, xã hội đối với việc bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật 1. Yếu tố chính trị Yếu tố chính trị là tiền đề, cơ sở nền tảng quan trọng đối với việc bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật. Hệ thống chính trị (các đảng phái, nhà nƣớc, tổ chức chính trị - xã hội) cùng với quan điểm, đƣờng lối, định hƣớng sẽ tác 21 Luận văn thạc sĩ Luật Hiến pháp và Luật Hành chính động đến bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật theo hai hƣớng: tích cực và tiêu cực.
Trƣớc hết quan điểm của đảng chính trị sẽ có vai trò định hƣớng, xác lập quan điểm đối bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật. Ở Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lƣợng lãnh đạo Nhà nƣớc và xã hội, một trong những phƣơng thức lãnh đạo quan trọng là lãnh đạo việc thể chế hóa chủ trƣơng, đƣờng lối của Đảng thành pháp luật của Nhà nƣớc. Đối với việc bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật, Đảng ta nhất quán quan điểm: xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền phải tiến hành đồng bộ cả lập pháp, hành pháp, tƣ pháp và đƣợc tiến hành đồng bộ với đổi mới hệ thống chính trị theo hƣớng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả; gắn với đổi mới kinh tế, văn hóa, xã hội. Tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp và pháp luật [7, tr.
Quan điểm của Đảng đƣợc thể chế hoá thành Hiến pháp, pháp luật, chuyển từ quan điểm chính trị của Đảng thành pháp luật của Nhà nƣớc và đƣợc tổ chức thực thi trên thực tế. Bên cạnh đó, yếu tố chính trị là còn là những giá trị về dân chủ, văn hoá chính trị, nó có ảnh hƣởng trực tiếp, lâu dài đến việc bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật.