Nghiên cứu xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái lưu vực đầm Ô Loan

Luận văn phân tích và xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái lưu vực Đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên, hướng tới phát triển bền vững khu vực.

• Tác giả: Nguyễn Thị Huyền Thu
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Cao Huần
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái lưu vực Đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Đầm Ô Loan và tầm quan trọng nghiên cứu

Đầm Ô Loan tại tỉnh Phú Yên là một lưu vực sinh thái có giá trị cao trong phát triển bền vững. Luận văn mô hình kinh tế sinh thái này được thực hiện tại Đại học Quốc gia Hà Nội dưới hướng dẫn của GS. Nguyễn Cao Huần nhằm xác lập những mô hình hệ kinh tế sinh thái phù hợp cho khu vực. Các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên hiện nay chủ yếu chú trọng lợi ích kinh tế mà chưa quan tâm đủ đến bảo vệ môi trường. Do đó, việc nghiên cứu kinh tế sinh thái lưu vực Đầm Ô Loan trở nên cấp thiết, giúp tìm ra những mô hình phát triển bền vững kết hợp giữa kinh tế và sinh thái.

1.1. Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên

Lưu vực Đầm Ô Loan nằm ở huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên với điều kiện tự nhiên đa dạng gồm địa chất, địa hình, khí hậu thuận lợi. Khu vực có thổ nhưỡng phong phú, thủy hải văn phát triển, tạo nên một hệ sinh thái phức tạp với nhiều tiềm năng phát triển nông, lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản.

1.2. Ý nghĩa của luận văn thạc sỹ

Luận văn này cung cấp cơ sở khoa học cho quy hoạch lãnh thổ bền vững và tổ chức không gian phát triển. Việc xác lập mô hình kinh tế sinh thái giúp cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, phục vụ nhu cầu phát triển dài hạn của cộng đồng địa phương.

II. Đánh giá cảnh quan lưu vực Đầm Ô Loan

Đánh giá cảnh quan là bước quan trọng trong xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái. Nghiên cứu phân loại các đơn vị cảnh quan khu vực theo các tiêu chí sinh thái, địa hình và sử dụng đất. Mỗi tiểu vùng cảnh quan có đặc điểm và chức năng riêng, từ vùng nước ngọt, vùng ven biển đến vùng nông nghiệp. Việc đánh giá thích nghi sinh thái các cảnh quan cho mục đích phát triển nông lâm ngư nghiệp giúp xác định tiềm năng và hạn chế của từng khu vực. Qua đó, lập ra những mô hình kinh tế bền vững phù hợp với điều kiện tự nhiên thực tế.

2.1. Phân loại và đặc điểm các tiểu vùng cảnh quan

Luận văn xác định ba tiểu vùng cảnh quan chính: vùng nước mặn đầm, vùng trung gian và vùng nông nghiệp. Mỗi vùng có khả năng thích nghi khác nhau với các hoạt động sản xuất. Cảnh quan đầm Ô Loan hình thành từ tác động của địa hình, khí hậu và hoạt động con người.

2.2. Phương pháp đánh giá cảnh quan

Nghiên cứu sử dụng phương pháp đánh giá tổng hợp kết hợp giữa điều tra thực địa, phân tích số liệu và mô phỏng. Đánh giá thích nghi sinh thái xác định mức độ phù hợp của từng cảnh quan cho nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản nhằm hình thành mô hình kinh tế sinh thái hiệu quả.

III. Xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái bền vững

Trên cơ sở đánh giá cảnh quan toàn diện, luận văn đề xuất những mô hình hệ kinh tế sinh thái bền vững cho lưu vực Đầm Ô Loan. Các mô hình kinh tế được xây dựng dựa trên việc phân tích cấu trúc và hiệu quả của những mô hình hiện trạng. Mỗi mô hình hệ kinh tế sinh thái kết hợp các hoạt động nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản một cách hài hòa với bảo vệ môi trường. Các định hướng sử dụng cảnh quan được đưa ra nhằm tối ưu hóa hiệu quả kinh tế mà vẫn duy trì cân bằng sinh thái dài hạn cho vùng này.

3.1. Phân tích mô hình kinh tế hiện trạng

Nghiên cứu phân tích cấu trúc mô hình hiện tại bao gồm nông nghiệp, chăn nuôi và thủy sản. Đánh giá hiệu quả kinh tế và tác động sinh thái của từng mô hình hệ kinh tế. Kết quả cho thấy một số mô hình có hiệu quả kinh tế cao nhưng gây tác động tiêu cực tới môi trường sinh thái.

3.2. Đề xuất mô hình phát triển bền vững

Luận văn đề xuất mô hình kinh tế sinh thái tích hợp nhiều hoạt động sản xuất theo nguyên tắc bền vững. Mô hình mới nhấn mạnh vai trò của cảnh quan tự nhiên, phát triển nông lâm kết hợp và du lịch sinh thái. Các mô hình hệ kinh tế này cân bằng giữa thu nhập cộng đồng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên lâu dài.

IV. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Luận văn mô hình kinh tế sinh thái Đầm Ô Loan mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng cho quy hoạch tổng thể vùng Phú Yên. Cơ sở khoa học từ nghiên cứu này giúp các nhà hoạch định chính sách lựa chọn những mô hình phát triển phù hợp với điều kiện tự nhiên địa phương. Kết quả nghiên cứu cung cấp hướng dẫn chi tiết cho các cấp chính quyền địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng trong việc triển khai các mô hình hệ kinh tế sinh thái bền vững. Đây là một trong những dự án tiên phong về kinh tế sinh thái ở khu vực Bắc Trung Bộ.

4.1. Giá trị khoa học và ứng dụng

Nghiên cứu mô hình kinh tế sinh thái cung cấp phương pháp đánh giá cảnh quan khoa học, có thể áp dụng cho các lưu vực khác. Mô hình được xây dựng dựa trên dữ liệu thực địa, phương pháp định lượng chặt chẽ, tạo nên cơ sở đáng tin cậy cho quy hoạch kinh tế xã hội của Phú Yên.

4.2. Hướng phát triển trong tương lai

Các mô hình hệ kinh tế sinh thái được đề xuất cần tiếp tục được kiểm chứng qua thực tiễn triển khai. Cần tăng cường giáo dục cộng đồng về phát triển bền vững và kích thích sự tham gia của các bên liên quan. Mô hình kinh tế này đặt nền móng cho phát triển xanh bền vững ở Phú Yên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Chương 2: Đặc điểm điều kiên tự nhiên, kinh tế xã hôi và sự phân hóa cảnh quan lưu vực Đầm Ô Loan. Chương 3: Đánh giá cảnh quan và xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái phục vụ định hướng phát triển bền vững lưu vực Đầm Ô Loan 4 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến đề tài 1.1 Các công trình nghiên cứu về mô hình hệ kinh tế sinh thái a) Trên thế giới Ở Liên Xô trước đây, đối với cấp quốc gia và vùng lãnh thổ, các nhà địa lý đã có những công trình rất nổi tiếng nghiên cứu đề xuất các mô hình được xem như các hình mẫu khá tốt về phát triển sản xuất, kinh tế, sử dụng tổng hợp lãnh thổ, bảo vệ môi trường, phát triển bền vững, có giá trị sử dụng rất cao, rất hiệu quả cho nhiều nước, nhiều quốc gia khác trong khối Xã hội Chủ nghĩa. Điển hình là Geraximov I.P (1979) trong công trình “Thiết kế Địa lý học” đã phân chia lãnh thổ Liên Bang Nga thành 17 vùng địa lý và ở mỗi vùng đã xác định các hướng riêng, các mô hình cụ thể cho phát triển.

Ví dụ, ở Vùng địa lý Viễn Đông (toàn bộ vùng ven biển Thái Bình Dương, nơi có nhiều điểm khá tương đồng với điều kiện của Việt Nam) với đặc thù của khu vực địa lý ven biển thường có khá nhiều thiên tai, các quá trình tai biến tự nhiên, tác giả đã đề xuất những mô hình như “Mô hình phát triển nông - lâm bền vững”, “Mô hình phát triển hệ thống dịch vụ - thương mại, bảo tồn các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên”…Về cơ bản các kết quả nghiên cứu, các mô hình phát triển được đề xuất của tác giả trong các công trình nghiên cứu đó theo thời gian đã chứng minh chúng hoàn toàn đúng, rất phù hợp và đến thời điểm hiện nay vẫn còn giữ nguyên giá trị và hiệu quả. Hay một ví dụ khác, trong công trình nghiên cứu của tác giả Sishenko (1991): “Quy hoạch thiết kế cảnh quan lãnh thổ Ucraina” đã đề xuất “Mô hình phát triển bền vững ngành nông nghiệp” khu vực lãnh thổ Thảo nguyên Nam Ucraina, có kết hợp với việc bảo tồn nguồn tài nguyên nước ngầm, tài nguyên rừng và đa dạng sinh học mặc dù không phong phú nhưng lại có đặc điểm mang tính chất đặc trưng, đặc thù ở vùng nghiên cứu. Đây được có thể coi là một mô hình khá 5 chuẩn mực về định hướng “phát triển nông nghiệp – sinh thái bền vững” được đề xuất dựa trên kết quả phân tích, đánh giá đúng tiềm năng tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên của vùng và hiện vẫn đang được áp dụng và mang lại hiệu quả cao ở Ucraina. Tổng quan chung cho thấy rằng, đối với đặc điểm đặc thù của mỗi nước, các công trình nghiên cứu được thực hiện có thể sẽ có những kết quả không giống nhau, tuy nhiên về tính logic học, đặc biệt các bước đi trên quan điểm tiếp cận địa lý tổng hợp nhằm giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn cho phát triển các ngành, các lĩnh vực sản xuất kinh tế khá hiệu quả mà họ đã đạt được có thể vận dụng áp dụng thực hiện ở nước ta với sự xem xét đánh giá các điều kiện đặc thù cụ thể.

Và một trong những nội dung quan trọng của phát triển bền vững là dựa trên các hệ sinh thái hay nói cách khác cần có mô hình hệ kinh tế sinh thái bền vững. Hiện nay, tại một số nước Đông Nam Á, các mô hình hệ kinh tế sinh thái chủ yếu được xây dựng theo hướng nông, lâm kết hợp nhằm đảm bảo hiệu quả sử dụng các nguồn tài nguyên như: - Tại Indonexia: mô hình kinh tế sinh thái kiểu vườn nhà là sự kết hợp giữa cây ngắn ngày, cây lâu năm và vật nuôi trong vườn quanh nhà. Mô hình phổ biến nhất gồm các hợp phần: cây ăn quả - cây công nghiệp - cây lương thực - chăn nuôi gia súc nhỏ nhằm cung cấp sản phẩm cho gia đình, tạo thu nhập quanh năm. - Tại Trung Quốc: xuất hiện một số mô hình kinh tế sinh thái như hệ thống nông, lâm kết hợp phát triển cây rừng là chính, được áp dụng phổ biến ở các tỉnh dọc theo thung lũng sông Dương Tử; Hệ thống nông, lâm kết hợp dựa vào cây ăn quả là chính, phân bố tại miền Nam Trung Quốc; Miền Bắc Trung Quốc chủ yếu là mô hình hệ kinh tế sinh thái với các loại cây hoa màu là chính, còn cây gỗ chỉ chiếm phần phụ.

Ngoài ra, Trung Quốc còn phân loại theo các vùng sinh thái để đảm bảo lợi ích theo kiểu kinh tế trang trại. 6 - Tại Philipines: phần lớn các gia đình áp dụng mô hình: vườn-chăn nuôi. Ngoài ra, các mô hình nông, lâm kết hợp nhiều tầng cũng rất phổ biến nhằm tận dụng tối đa tài nguyên đất và ánh sáng thúc đẩy hiệu quả chu trình của dưỡng chất, hạn chế xói mòn. b) Tại Việt Nam Vận dụng cơ sở lý luận về hệ kinh tế sinh thái của một số tác giả nước ta, nhiều công trình đã được nghiên cứu trên những đơn vị lãnh thổ cụ thể như: Nguyễn Văn Vinh, Nguyễn Văn Nhưng, 1995 – 1996, Mô hình tự nhiên – kinh tế xã hội vùng gò đồi Sáu Lán thuộc khu kinh tế mới Sen Bàng huyện Bố Trạch tỉnh Quảng Bình.

Nguyễn Văn Trương và nnk, 1993-1998, “Mô hình làng sinh thái Triệu Vân, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị”. Nghiên cứu đã quy hoạch chi tiết từng ô, từng thửa theo hình bàn cờ với diện tích từ 1,5-2 ha. Mỗi ô có đai rừng phòng hộ bên ngoài cùng các mương thoát nước, bên trong phát triển nông nghiệp, thả cá, chuồng nuôi. Viện nghiên cứu chiến lược và chính sách khoa học về công nghệ, 1999, “Phát triển kinh tế - xã hội vùng đồi gò Bắc Trung Bộ”.

Nghiên cứu đã bước đầu coi hộ gia đình là 1 trong 4 chủ thể sản xuất chính: hộ gia đình, trang trại, doanh nghiệp nông - lâm nghiệp, liên doanh với nước ngoài, đồng thời xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái phù hợp cho từng tiểu vùng sinh thái. Viện Sinh thái và sinh vật, 1995 – 2000, Mô hình vườn đồi tại vùng kinh tế mới tây Đồng Hới. Đặng Trung Thuận, Nguyễn Cao Huần và nnk, 2000, Nghiên cứu vùng đất ngập nước đầm Trà Ổ nhằm khôi phục nguồn lợi thuỷ sản và phát triển bền vững vùng ven đầm. Trương Quang Hải và nnk, 2004, Nghiên cứu và xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái phục vụ phát triển bền vững cụm xã vùng cao Sa Pả - Tà Phìn, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai.

7 Lê Đức Tố và nnk, 2005, Luận chứng khoa học về mô hình phát triển kinh tế - sinh thái trên một số đảo, cụm đảo lựa chọn thuộc vùng biển ven bờ Việt Nam. Viện kinh tế sinh thái, 2006, “Các hệ sinh thái kém bền vững và việc lựa chọn khu vực nghiên cứu để xây dựng làng sinh thái”, nghiên cứu đã xác lập cơ sở lý luận và một số mô hình làng sinh thái tại 3 vùng sinh thái kém bền vững tại Việt Nam (đồng bằng úng ngập nước, cát ven biển và đồi núi trơ trọc), nhằm cải tạo hệ sinh thái, thúc đẩy sản xuất, cải thiện đời sống dân cư. Đặng Văn Bào và nnk, 2008, Phát triển mô hình kinh tế sinh thái đảo Cù Lao Chàm. Phạm Quang Anh và nnk, 2013, Mô hình hệ kinh tế sinh thái gia trại bền vững trên dải cồn cát ven biển huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình (Tạp chí khoa học ĐHQGHN, Các Khoa học Trái đất và Môi trường).

Ngoài ra còn rất nhiều công trình khác như: mô hình HKTST nông thôn bền vững của Đặng Trung Thuận, Trương Quang Hải (1999); xây dựng mô hình nông - lâm kết hợp tại xã kỳ hợp của Lê Trần Trấn, Phạm Văn Ngạc;… 1.2 Tổng quan các nghiên cứu về cảnh quan * Về khái niệm cảnh quan Khái niệm cảnh quan được hiểu và sử dụng lần đầu tiên vào đầu thế kỷ XIX, có nghĩa là phong cảnh. Khái niệm này hiện vẫn được sử dụng nhiều trong các công trình nghiên cứu về kiến trúc, du lịch. Trong khoa học địa lý tồn tại ba quan niệm về cảnh quan tùy theo ý và nội dụng cần diễn đạt: Cảnh quan là một khái niệm chung (F.), là khái niệm loại hình (B.), là khái niệm cá thể (N. Quan điểm cảnh quan là một khái niệm chung, đồng nghĩa với khái niệm địa tổng thể của bất kỳ cấp nào, đồng nghĩa với địa hệ.

Quan điểm cảnh quan là khái niệm chung giống như khái niệm về thổ nhưỡng, địa hình, khí 8 hậu, thực vật và có thể sử dụng cho bất kỳ đơn vị phân loại hay phân vùng địa lý địa lý tự nhiên. Quan điểm cảnh quan được hiểu như là một khái niệm loại hình phản ánh các khu vực tách biệt của lớp vỏ địa lý có nhiều dấu hiệu chung. Tính đồng nhất tương đối và tính lặp lại được thể hiện rõ trong hệ thống phân loại khi thành lập bản đồ cảnh quan. Khái niệm này được sử dụng cả cho các cảnh quan tự nhiên và các cảnh quan bị biến đổi bởi hoạt động kinh tế của con người.

Cảnh quan là đối tượng cho việc áp dụng các biện pháp bảo vệ thiên nhiên. Khái niệm cảnh quan theo hướng loại hình được sử dụng trong nghiên cứu cảnh quan khi nhiều yếu tố chưa định lượng một cách chắc chắn và cần phải xác định tính đồng nhất tương đối để có thể gộp chúng vào một nhóm. Điều này thuận lợi trong đo vẽ bản đồ cảnh quan khi ta không có điều kiện khảo sát kỹ. Quan điểm cảnh quan là một đơn vị cá thể: một lãnh thổ cụ thể, đồng nhất về phát sinh và lịch sử phát triển, đặc trưng bởi nền địa chất, một kiểu khí hậu đồng nhất, một phức hệ thổ nhưỡng, sinh vật quần đồng nhất và có một cấu trúc xác định.

Trong nghiên cứu địa lý phục vụ thực tiễn sản xuất, cảnh quan vẫn được xem xét ở cả 3 khía cạnh, như đơn vị địa tổng thể, đơn vị kiểu loại, đơn vị cá thể. Dù xem cảnh quan theo khía cạnh nào đi chăng nữa thì cảnh quan vẫn được xem là một địa tổng thể tự nhiên, còn sự khác biệt của các khái niệm trên ở chỗ coi cảnh quan là đơn vị thuộc cấp phân vị nào, cảnh quan được xác định và thể hiện trên bản đồ theo cách thức nào, theo cách quy nạp hay diễn giải.