CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA TỔ TIẾT KIỆM VÀ VAY VỐN CỦA NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI 1. Hoạt động của Tổ tiết kiệm và vay vốn của ngân hàng chính sách xã hội 1. Ngân hàng chính sách xã hội 1. Khái niệm Trên thế giới, nhiều quốc gia có NHCSXH, nhưng nhận thức về mô hình Ngân hàng tham gia thực hiện chính sách xã hội có nhiều quan điểm khác nhau: - Quan điểm thứ nhất cho rằng: Để có thể chuyển tải vốn tới các đối tượng thụ hưởng chính sách xã hội phải là một loại hình ngân hàng chính sách của Chính phủ được thành lập chỉ để thực hiện các chính sách tín dụng ưu đãi dành riêng cho mục tiêu xóa đói giảm nghèo.
- Quan điểm thứ hai cho rằng: Để có thể chuyển tải vốn tới các đối tượng thụ hưởng chính sách xã hội, Chính phủ có thể thông qua hệ thống NHTM thuộc sở hữu Nhà nước để thực hiện các chương trình tín dụng chỉ định của Chính phủ. - Quan điểm thứ ba cho rằng: Người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội khác không nhất thiết phải được hưởng ưu đãi về lãi suất mà điều cần thiết đối với họ chính là được ưu đãi về các điều kiện vay vốn khác. Do đó, theo họ có thể thành lập NHTM cổ phần để cho vay đối với người nghèo với lãi suất hoàn toàn theo cơ chế thị trường (Ngân hàng Grameen ở Bangladesh) Các quan điểm về mô hình Ngân hàng tham gia thực hiện chính sách xã hội trên đây có khác nhau và sự vận dụng chúng có hiệu quả hay không còn tùy thuộc vào việc chúng có phù hợp với đặc điểm kinh tế, chính trị, xã hội của mỗi nước. Tại Việt Nam, NHCSXH được thành lập để thực hiện chính sách tín dụng ưu đãi đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác.
Hoạt động của NHCSXH không vì mục đích lợi nhuận, được Nhà nước bảo đảm khả năng thanh toán, tỷ lệ dự trữ bắt buộc bằng 0% (không phần trăm), không phải tham gia bảo hiểm tiền gửi, được miễn thuế và các khoản phải nộp ngân sách Nhà nước. 8 NHCSXH được thực hiện các nghiệp vụ: huy động vốn, cho vay, thanh toán, ngân quỹ và được nhận vốn uỷ thác cho vay ưu đãi của chính quyền địa phương, các tổ chức kinh tế, chính trị - xã hội, các hiệp hội, các hội, các tổ chức phi Chính phủ, các cá nhân trong và ngoài nước đầu tư cho các chương trình dự án phát triển kinh tế xã hội. Từ những quan điểm trên, quan điểm của tác giả trong Luận văn về NHCSXH là “NHCSXH là một tổ chức về tín dụng được Chính phủ thành lập với mục đích để phục vụ các nhóm đối tượng thuộc diện chính sách trong xã hội có cơ hội được vay vốn để phát triển sản xuất, phát triển kinh tế hộ gia đình, giải quyết được khó khăn trong cuộc sống mà họ gặp phải, thông qua khoản vay vốn này cho các nhóm đối tượng chính sách xã hội để hướng đến mục tiêu xóa đói, giảm nghèo trong xã hội, nâng cao đời sống của người dân trong cả nước”. Đối tượng cho vay tại ngân hàng chính sách xã hội Hiện nay các đối tượng được vay vốn tại NHCSXH là những đối tượng thuộc diện đặc biệt và được Nhà nước.
Theo đó, các đối tượng cho vay đi kèm với các chương trình vay của NHCSHX bao gồm: Cho vay hộ nghèo; Cho vay học sinh, sinh viên; Cho vay giải quyết việc làm Cho vay các đối tượng chính sách đi lao động có thời hạn ở nước ngoài; Cho vay trả chậm nhà ở cho hộ dân Cho vay nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn; Cho vay hộ nghèo về nhà ở; Cho vay Dự án chương trình phát triển Doanh nghiệp vừa và nhỏ vay vốn KFW; Cho vay hộ gia đình sản xuất, kinh doanh tại vùng khó khăn Cho vay hộ đồng bào dân tộc thiểu số đặc biệt khó khăn Cho vay cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và doanh nghiệp sử dụng lao động là người sau cai nghiện ma túy; Cho vay hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo, đời sống khó khăn vùng đồng bằng sông Cửu Long Cho vay thương nhân hoạt động thương mại tại vùng khó khăn Cho vay người lao động thuộc huyện nghèo đi xuất khẩu lao động; Cho vay hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo, đời sống khó khăn Cho vay hộ nghèo xây dựng chòi phòng tránh lũ, lụt; Cho vay hộ cận nghèo; Cho vay hộ mới thoát nghèo; Cho vay theo Dự án Phát triển ngành lâm nghiệp (WB); Cho vay theo Dự án “Mở rộng tiếp cận tài chính cho người 9 khuyết tật tài trợ quy mô nhỏ cho các cơ sở sản xuất, kinh doanh sử dụng, phục vụ hoặc do người khuyết tật làm chủ” (NIPPON) Cho vay nhà ở xã hội; Cho vay khác; 1. Khái niệm Tổ tiết kiệm và vay vốn Đến nay, với mỗi tổ chức tài chính có khái niệm khác nhau về Tổ TK&VV như: Khái niệm của Grameen Bank (GB): “Tổ TK&VV là một tổ chức gồm những người nghèo, sống trong cùng một khu vực dân cư hoặc một làng xã, có hoàn cảnh kinh tế gần giống nhau để cung cấp dịch vụ tiết kiệm và cho vay theo những qui định mang tính bắt buộc về tài chính, cũng như một số các qui định khác của ngân hàng và những nguyên tắc xã hội khác.” (Lê Văn Luyện và Nguyễn Đức Hải, 2013) Khái niệm Self-help group (SHG): “Tổ TK&VV là một nhóm tự quản được thành lập bao gồm các cá nhân có điều kiện kinh tế đồng nhất trên tinh thần tự nguyện đến với nhau để thường xuyên tiết kiệm một khoản tiền nhỏ vào quỹ chung và tìm kiếm các nguồn tài trợ khác… để cung cấp các dịch vụ tài chính và các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ khác cho các thành viên theo qui định pháp luật. Như vậy, Tổ TK&VV là một tổ chức được thành lập trên một địa bàn hành chính (thôn, khu phố, bản, làng,.), do các tổ chức chính trị - xã hội hoặc cộng đồng dân cư tự nguyện thành lập và bao gồm một nhóm người tự nguyện tham gia để cùng nhau tiết kiệm và vay vốn. Tổ TK&VV tạo điều kiện cho hộ nghèo và các đối tượng chính sách khác tiếp cận, làm quen và sử dụng các dịch vụ tài chính khác.
Tổ hoạt động trên tinh thần tương trợ lẫn nhau, theo quy chế hoạt động của Tổ TK&VV, quy định của NHCSXH và quy định khác của cơ quan có thẩm quyền. Mục đích thành lập Tổ tiết kiệm và vay vốn Tổ tiết kiệm và vay vốn (sau đây gọi tắt là Tổ) thành lập nhằm tập hợp các 10 hộ nghèo và các đối tượng chính sách khác có nhu cầu vay vốn của NHCSXH để sản xuất kinh doanh, cải thiện đời sống, cùng tương trợ giúp đỡ nhau trong sản xuất và đời sống cùng liên đới chịu trách nhiệm trong việc vay vốn và trả nợ ngân hàng. Các tổ viên trong tổ giúp đỡ nhau từng bước có thói quen dành tiền tiết kiệm để tạo lập nguồn vốn tự có và quen dần với sản xuất hàng hoá, hoạt động tín dụng và tài chính. Tạo điều kiện thuận lợi cho tổ viên trong việc vay vốn và trả nợ ngân hàng, đảm bảo duy trì và an toàn vốn vay của mỗi thành viên trong tổ.
Như vậy, có thể nói việc thành lập Tổ TK&VV của NHCSXH có mục đích nhằm tập hợp những hộ gia đình thuộc đối tượng phục vụ của tổ chức mình để cung cấp các dịch vụ tài chính như tiết kiệm và vay vốn, các thành viên trong tổ cùng tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong sản xuất, kinh doanh và đời sống, cùng giám sát nhau trong việc vay vốn và trả nợ. Đối với NHCSXH mục đích thành lập là để thực hiện tín dụng chính sách của Đảng và Nhà nước để thực hiện mục tiêu về giảm nghèo, giải quyết việc làm, đảm bảo an sinh xã hội và góp phần xây dựng nông thôn mới. Nguyên tắc thành lập và hoạt động của Tổ tiết kiệm và vay vốn Tự nguyện, đoàn kết, tương trợ, cùng có lợi, trên nguyên tắc tôn trọng tính dân chủ của mỗi người dân trong cộng đồng. Với tinh thần tự nguyện, các tổ viên sẽ có tinh thần đoàn kết, giúp đỡ nhau để tạo nên sức mạnh tổng hợp nhằm mang lại nhiều lợi ích về kinh tế và chính trị - xã hội.
Các tổ viên cam kết cùng thực hiện đúng nghĩa vụ khi vay vốn, trả nợ và các nghĩa vụ khác theo quy định, tổ viên: Chấp hành Quy ước hoạt động và biểu quyết tại các cuộc họp của Tổ. Sử dụng vốn vay đúng mục đích xin vay trả nợ gốc, trả lãi vốn vay đày đủ, kịp thời; có trách nhiệm giám sát lẫn nhau trong việc vay vốn, trả nợ Ngân hàng và việc thực hiện Quy ước hoạt động của Tổ. Chịu sự kiểm tra, giám sát của Ban quản lý Tổ, Trưởng thôn, Ban giảm nghèo, chính quyền cơ sở, tổ chức chính trị - xã hội và NHCSXH trong quá trình sử dụng vốn vay Ngân hàng. Tổ TK&VV hoạt động theo nguyên tắc tập thể, biểu quyết theo đa số là trên 2/3 số thành viên của Tổ TK&VV dưới sự điều hành của BQL Tổ TK&VV (Ngân hàng CSXH, 2013).
11 Nhìn chung việc thành lập tổ TK&VV đều có nguyên tắc là tự nguyện tham gia và cùng tương trợ lẫn nhau trong việc vay vốn và thực hiện các nghĩa vụ khi vay vốn và các nghĩa vụ khác theo quy định của Chính phủ Việt Nam và của NHCSXH. Cơ cấu tổ chức, cơ chế hoạt động của Tổ tiết kiệm và vay vốn - Cơ cấu tổ chức của Tổ TK&VV: Có tối thiểu 05 tổ viên và tối đa 60 tổ viên cư trú hợp pháp theo địa bàn dân cư thuộc đơn vị hành chính xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là cấp xã). Tuy nhiên, để thuận tiện cho việc hoạt động và quản lý hoạt động của Tổ, Tổ được thành lập theo địa bàn thôn, làng, ấp, bản, buôn, phum, sóc, tổ dân phố, khu phố, khóm và địa bàn tương đương (sau đây gọi chung là thôn) nằm trong xã. Trường hợp trong một thôn không đủ số tổ viên tối thiểu theo quy định thì được thành lập theo địa bàn thôn liền kề trong xã.
Có Quy ước hoạt động nêu rõ nội dung hoạt động của Tổ. Việc thành lập Tổ và nội dung Quy ước hoạt động của Tổ phải được ủy ban nhân dân cấp xã chấp thuận theo quy định. - Ban quản lý Tổ: phải có đủ 02 thành viên: tổ trưởng và tổ phó giúp việc cho tổ trưởng. Ban quản lý Tổ do các tổ viên trong Tổ bầu chọn.