Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức và cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, sự phát triển của công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) đã dẫn đến việc tự động hóa nhiều công việc có tính chất đơn giản, lặp đi lặp lại. Tuy nhiên, đối với ngành xuất bản – một lĩnh vực đòi hỏi cao về khả năng sáng tạo, tư duy ngôn ngữ, truyền tải cảm xúc và tư tưởng – nguồn nhân lực vẫn giữ vai trò quyết định đến chất lượng ấn phẩm và sự phát triển bền vững của tổ chức.

Tại Công ty Cổ phần Sách Alpha (Alpha Books), việc tạo động lực làm việc cho nhân viên là nhiệm vụ then chốt để đảm bảo năng suất và chất lượng công việc. Mặc dù các công cụ tài chính (lương, thưởng, phụ cấp) đóng vai trò nền tảng, các biện pháp phi tài chính lại giữ vị trí then chốt trong việc duy trì động lực nội tại, thỏa mãn nhu cầu tinh thần và giữ chân nhân sự có trình độ. Thực tiễn thực tập tại doanh nghiệp cho thấy công tác tạo động lực còn tồn tại một số hạn chế: công ty gặp khó khăn trong việc nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của người lao động; một bộ phận nhân viên có biểu hiện suy giảm động lực, hạn chế sáng kiến hoặc chuyển đổi môi trường làm việc. Từ bối cảnh đó, đề tài "Hoàn thiện công tác tạo động lực cho người lao động bằng biện pháp sử dụng các công cụ phi tài chính tại Công ty Cổ phần Sách Alpha" được thực hiện.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể qua ba nhiệm vụ:

  1. Phân tích các công cụ phi tài chính tác động tới động lực làm việc của người lao động trên cơ sở lý luận và các mô hình nghiên cứu.
  2. Đánh giá thực trạng công tác tạo động lực bằng công cụ phi tài chính tại Công ty Cổ phần Sách Alpha thông qua điều tra khảo sát định lượng.
  3. Đề xuất các giải pháp và khuyến nghị nhằm hoàn thiện công tác tạo động lực cho người lao động bằng các công cụ phi tài chính tại công ty.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Các công cụ phi tài chính tác động tới động lực làm việc của người lao động.
  • Đối tượng khảo sát: Cán bộ, nhân viên đang làm việc tại Công ty Cổ phần Sách Alpha.
  • Phạm vi không gian: Văn phòng Công ty Cổ phần Sách Alpha tại Tầng 3 Dream Home Center, số 11A ngõ 282 Nguyễn Huy Tưởng, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
  • Phạm vi thời gian: Số liệu khảo sát sơ cấp được thu thập từ ngày 01/04/2023 đến ngày 30/04/2023; số liệu thứ cấp về kết quả kinh doanh và cơ cấu nhân sự được thống kê trong giai đoạn 2020 – 2022 và thời điểm đầu năm 2023.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và mô hình nghiên cứu

Nghiên cứu tiếp cận khái niệm động lực lao động theo giáo trình Hành vi tổ chức của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Bùi Anh Tuấn & Phạm Thúy Hương, 2009): động lực là hệ thống các nhân tố bên trong kích thích con người nỗ lực làm việc trong điều kiện cho phép tạo ra năng suất và hiệu quả cao. Đồng thời, tác giả kết hợp quan điểm của Baldoni (2003) về tính nội sinh của động lực và quan điểm của Richard & Oldham (1974) về mối liên hệ giữa động lực và kết quả thực hiện công việc.

Cơ sở lý luận của đề tài được xây dựng dựa trên ba học thuyết quản trị nhân sự kinh điển:

  • Học thuyết hệ thống nhu cầu của Abraham Maslow (1943): Chia nhu cầu con người thành 5 bậc từ thấp đến cao (nhu cầu sinh lý, nhu cầu an toàn, nhu cầu xã hội, nhu cầu được tôn trọng, nhu cầu tự hoàn thiện). Các công cụ phi tài chính chủ yếu đáp ứng các nhu cầu bậc cao (xã hội, tôn trọng, tự khẳng định).
  • Học thuyết hai yếu tố của Frederick Herzberg (Motivation - Hygiene Theory): Phân định các yếu tố duy trì (chính sách tổ chức, điều kiện làm việc, quan hệ đồng nghiệp, giám sát) nhằm loại bỏ sự bất mãn và các yếu tố động lực (sự thành đạt, sự công nhận, bản chất công việc, trách nhiệm, cơ hội thăng tiến) nhằm tạo ra sự thỏa mãn thực sự trong công việc.
  • Học thuyết kỳ vọng của Victor Vroom: Động lực làm việc được quyết định bởi ba yếu tố: mức độ hấp dẫn của phần thưởng, mối liên hệ giữa kết quả và phần thưởng, mối liên hệ giữa nỗ lực và kết quả.

Dựa trên tổng quan các nghiên cứu trong nước (Phạm Quốc Khánh & Phạm Hồng Vân, 2018; Đỗ Đức Tài & Trần Mạnh Dũng, 2020; Đinh Thị Mỹ Hạnh & Nguyễn Võ Tuyết Trinh, 2021) và quốc tế (Khan et al., 2017; Kumar et al., 2018; Hanaysha & Hussain, 2018), tác giả thiết lập mô hình nghiên cứu gồm 6 biến độc lập và 1 biến phụ thuộc với 6 giả thuyết:

  • Giả thuyết H1: Môi trường làm việc tác động tích cực tới động lực làm việc.
  • Giả thuyết H2: Bản chất công việc tác động tích cực tới động lực làm việc.
  • Giả thuyết H3: Sự công nhận tác động tích cực tới động lực làm việc.
  • Giả thuyết H4: Đào tạo và thăng tiến tác động tích cực tới động lực làm việc.
  • Giả thuyết H5: Cấp trên tác động tích cực tới động lực làm việc.
  • Giả thuyết H6: Đồng nghiệp tác động tích cực tới động lực làm việc.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng:

  • Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp: Thiết kế bảng câu hỏi khảo sát với 31 biến quan sát đo lường bằng thang đo Likert 5 điểm (từ 1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý). Bảng hỏi được gửi trực tiếp đến 150 nhân sự đang làm việc tại Alpha Books, thu về 145 phiếu, trong đó có 139 phiếu hợp lệ đưa vào phân tích.
  • Phương pháp phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm thống kê để thực hiện thống kê mô tả mẫu, kiểm định độ tin cậy của thang đo thông qua hệ số Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA) cho biến độc lập và phụ thuộc, phân tích ma trận tương quan Pearson và kiểm định mô hình hồi quy tuyến tính đa biến.
  • Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Thu thập báo cáo tài chính, kết quả kinh doanh và dữ liệu biến động nhân sự giai đoạn 2020 – 2022 do Phòng Tài chính Kế toán và Ban Nguồn lực Alpha Books cung cấp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu

Chương I tập trung hệ thống hóa các khái niệm về động lực làm việc, vai trò của công tác tạo động lực và phân loại các biện pháp tạo động lực thành hai nhóm: công cụ tài chính (lương, phụ cấp, thưởng, phúc lợi) và công cụ phi tài chính. Nhóm công cụ phi tài chính được phân tích sâu ở ba khía cạnh: tạo môi trường làm việc thuận lợi (an toàn, y tế, chế độ nghỉ ngơi); xây dựng chương trình đào tạo để người lao động phát triển bản thân; và thiết lập bầu không khí làm việc tích cực, gắn kết.

Bên cạnh đó, chương này phân tích các nhóm yếu tố tác động đến động lực làm việc, bao gồm môi trường bên ngoài (chính sách pháp luật, tình hình kinh tế - xã hội, đặc điểm thị trường lao động, vị thế ngành), các yếu tố nội bộ tổ chức (mục tiêu chiến lược, văn hóa doanh nghiệp, quan điểm và phong cách lãnh đạo, tiềm năng tổ chức, hệ thống thông tin, cơ cấu lao động), các yếu tố thuộc về bản thân người lao động và đặc điểm của công việc. Trên cơ sở tổng quan nghiên cứu thực nghiệm, tác giả đề xuất mô hình nghiên cứu và hệ thống thang đo gồm 6 nhóm nhân tố tác động tới động lực làm việc tại Alpha Books.

Chương II: Thực trạng công tác tạo động lực cho người lao động bằng biện pháp sử dụng các công cụ phi tài chính tại Công ty Cổ phần Sách Alpha

Chương II giới thiệu tổng quan về Công ty Cổ phần Sách Alpha: thành lập ngày 21/01/2005 bởi ông Nguyễn Cảnh Bình, hoạt động chính trong lĩnh vực xuất bản và phát hành sách. Đến nay, công ty đã mở rộng hệ thống thương hiệu thành viên gồm Omega Plus Books (sách kinh điển, khoa học xã hội), Trạm Đọc, ETS (khoa học, công nghệ, giáo dục), Sống (tác giả Việt), Gamma (ngoại ngữ), HBR (Harvard Business Review) và Medinsights (y học).

Về kết quả kinh doanh giai đoạn 2020 – 2022, dữ liệu cho thấy hoạt động của công ty chịu tác động rõ nét từ đại dịch Covid-19 trong năm 2021 nhưng đã có bước phục hồi trong năm 2022.

Chỉ tiêu Năm 2020 (đồng) Năm 2021 (đồng) Năm 2022 (đồng)
Tổng tài sản 149.254.028.528 153.217.889.510 225.338.320.937
Tổng doanh thu 132.016.668.080 85.108.817.394 122.548.451.093
Tổng chi phí 128.933.666.064 84.936.232.195 122.189.260.199
Lợi nhuận trước thuế 3.083.001.016 172.380.841 359.190.894
Lợi nhuận sau thuế 2.466.400.813 132.660.847 174.027.566

Doanh thu năm 2021 sụt giảm 35,53% và lợi nhuận sau thuế giảm 94,62% so với năm 2020 do giãn cách xã hội làm gián đoạn các kênh phân phối và hội sách. Năm 2022, doanh thu phục hồi 43,99%, lợi nhuận trước thuế tăng 108,37% và lợi nhuận sau thuế tăng 31,18%. Về cơ cấu chi phí, giá vốn hàng bán chiếm tỷ trọng cao nhất (trung bình 59,26%), tiếp theo là chi phí quản lý kinh doanh (trung bình 39,48%).

Về quy mô và cơ cấu lao động, tính đến năm 2023 công ty có tổng số 202 nhân sự với các đặc điểm cụ thể:

Tiêu chí Phân loại Số lượng (người) Tỷ lệ (%)
Giới tính Nam 68 33,7
Nữ 134 66,3
Độ tuổi Dưới 30 tuổi 64 31,7
Từ 30 đến dưới 40 tuổi 107 53,0
Từ 40 đến dưới 50 tuổi 25 12,4
Từ 50 tuổi trở lên 6 3,0
Trình độ học vấn THPT hoặc tương đương 17 8,4
Trung cấp, cao đẳng 8 4,0
Đại học 162 80,2
Sau Đại học 15 7,4
Tổng cộng 202 100,0

Cơ cấu lao động phản ánh đặc thù ngành xuất bản với lao động nữ chiếm đa số (66,3%), lực lượng nòng cốt thuộc độ tuổi 30 đến dưới 40 tuổi (53,0%) và trình độ học vấn đại học chiếm tỷ trọng áp đảo (80,2%).

Hệ thống thang đo nghiên cứu gồm 31 biến quan sát được thiết kế và mã hóa phục vụ khảo sát định lượng:

Tên biến nghiên cứu Mã hóa Số biến quan sát Nội dung đo lường chính
Môi trường làm việc MoiTruong (WE1 – WE4) 04 An toàn, thoải mái, trang thiết bị, thời gian làm việc, di chuyển
Bản chất công việc BanChat (JC1 – JC6) 06 Kỹ năng yêu cầu, mức độ hiểu việc, tầm quan trọng, phản hồi, sự phù hợp, tính thử thách
Sự công nhận CongNhan (RE1 – RE4) 04 Đánh giá chính xác, công bằng, tiêu chí rõ ràng, cơ sở khen thưởng
Đào tạo và thăng tiến DaoTao (TN1 – TN4) 04 Cơ hội thăng tiến, sự công bằng, đào tạo kỹ năng, điều kiện học tập
Cấp trên CapTren (LE1 – LE4) 04 Năng lực điều hành, sự giúp đỡ, đối xử công bằng, lắng nghe nhân viên
Đồng nghiệp DongNghiep (CO1 – CO5) 05 Truyền cảm hứng, giúp đỡ hỗ trợ, độ tin cậy, thân thiện, sự tận tâm
Động lực làm việc DongLuc (DL1 – DL4) 04 Hăng say làm việc, khát khao cống hiến, gia tăng hiệu quả, gắn bó lâu dài

Khảo sát 139 nhân viên hợp lệ cho thấy thực trạng áp dụng các công cụ phi tài chính tại doanh nghiệp có những mặt tích cực nhất định về mối quan hệ đồng nghiệp và văn hóa học tập, nhưng cũng bộc lộ hạn chế trong tính rõ ràng của quy trình đánh giá thành tích, lộ trình thăng tiến và mức độ phân quyền trong công việc.

Chương III: Một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác tạo động lực cho người lao động bằng biện pháp sử dụng các công cụ phi tài chính tại Công ty Cổ phần Sách Alpha

Chương III trình bày định hướng phát triển của công ty trong giai đoạn mới: chuyển dịch chiến lược sang ứng dụng công nghệ thông tin trong vận hành, kinh doanh, sản xuất và mở rộng hệ sinh thái tri thức. Dựa trên kết quả nghiên cứu thực trạng và mô hình hồi quy, tác giả đề xuất 6 nhóm giải pháp phi tài chính tương ứng với các biến số nghiên cứu:

  1. Nâng cao môi trường làm việc: Đầu tư cải thiện điều kiện văn phòng làm việc, đảm bảo tiện nghi, trang thiết bị hiện đại phục vụ các tác vụ đồ họa, biên tập; xây dựng chế độ làm việc và nghỉ ngơi hợp lý nhằm giảm tải áp lực lao động trí óc.
  2. Hoàn thiện thiết kế nhiệm vụ và bản chất công việc: Phân định rõ chức năng, nhiệm vụ của từng vị trí; tăng cường trao quyền tự chủ cho biên tập viên và nhân viên truyền thông; thiết kế công việc có tính thử thách và định kỳ cung cấp thông tin phản hồi về kết quả thực hiện.
  3. Hoàn thiện công tác đánh giá và công nhận thành tích: Chuẩn hóa hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả công việc đảm bảo tính minh bạch, công bằng; thực hiện việc ghi nhận, tuyên dương kịp thời thông qua các hình thức khen thưởng phi vật chất (thư khen, vinh danh nội bộ).
  4. Hoàn thiện công tác đào tạo và mở rộng cơ hội thăng tiến: Khảo sát nhu cầu đào tạo thực tế của nhân sự; tổ chức các chương trình bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ xuất bản và kỹ năng chuyển đổi số; công khai lộ trình thăng tiến nghề nghiệp cho từng nhóm chức danh.
  5. Nâng cao mối quan hệ với cấp trên: Đổi mới phong cách lãnh đạo theo hướng dân chủ, hỗ trợ; tăng cường kênh giao tiếp hai chiều, tạo không gian để nhân viên bày tỏ ý kiến, quan điểm và đóng góp sáng kiến cho ban điều hành.
  6. Nâng cao mối quan hệ đồng nghiệp: Xây dựng môi trường làm việc hợp tác, chia sẻ tri thức; tổ chức các hoạt động tập thể, giao lưu chuyên môn nhằm gia tăng sự gắn kết và tinh thần làm việc nhóm giữa các bộ phận.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận mang lại các kết quả cụ thể gắn liền với số liệu của đơn vị nghiên cứu:

  • Hệ thống hóa và kiểm định thành công bộ thang đo gồm 31 biến quan sát phù hợp với môi trường làm việc của doanh nghiệp xuất bản tư nhân tại Việt Nam.
  • Cung cấp bức tranh dữ liệu cụ thể về tài chính và lao động của Alpha Books: tổng tài sản năm 2022 đạt hơn 225,33 tỷ đồng; doanh thu đạt 122,55 tỷ đồng; đội ngũ lao động gồm 202 người với 80,2% có trình độ đại học và 66,3% là nữ giới.
  • Xây dựng hệ thống giải pháp toàn diện bao gồm 6 nhóm biện pháp phi tài chính gắn trực tiếp với định hướng dịch chuyển chiến lược của công ty sang mô hình xuất bản số và hệ sinh thái tri thức.

Về mặt đóng góp khoa học và thực tiễn, nghiên cứu đã khai thác khoảng trống thực nghiệm về công cụ phi tài chính trong ngành xuất bản tại Việt Nam – một lĩnh vực ít được tiếp cận dưới góc độ quản trị nhân lực định lượng so với các ngành sản xuất hay tài chính - ngân hàng. Nghiên cứu chứng minh rằng trong điều kiện nguồn lực tài chính có giới hạn, việc tối ưu hóa các yếu tố môi trường, quan hệ công việc, sự công nhận và đào tạo đóng vai trò bổ trợ và duy trì động lực bền vững cho nhân sự tri thức.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận ghi nhận một số hạn chế gắn liền với phạm vi triển khai:

  • Mẫu khảo sát định lượng dừng lại ở quy mô 139 quan sát hợp lệ trong nội bộ văn phòng Alpha Books tại Hà Nội, chưa mở rộng ra các chi nhánh hoặc so sánh đối chứng với các doanh nghiệp xuất bản khác trên địa bàn.
  • Khảo sát được thực hiện trong khoảng thời gian một tháng (tháng 4/2023), do đó các đánh giá chủ yếu phản ánh nhận thức của người lao động tại một thời điểm nhất định, chưa theo dõi được biến động động lực theo chu kỳ kinh doanh dài hạn.

Từ các hạn chế trên, hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng quy mô chọn mẫu trên phạm vi toàn ngành xuất bản; đồng thời nghiên cứu sâu hơn cơ chế tương tác kết hợp giữa công cụ tài chính và phi tài chính trong bối cảnh các công cụ AI đang tái định hình quy trình biên tập và phát hành sách.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo phù hợp cho:

  • Sinh viên và học viên chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Quản trị nhân lực: Tham khảo về cấu trúc một nghiên cứu ứng dụng kết hợp giữa phân tích thực trạng doanh nghiệp và mô hình khảo sát định lượng; cách thức vận dụng các học thuyết động lực (Maslow, Herzberg, Vroom) vào giải quyết vấn đề nhân sự cụ thể.
  • Cán bộ quản trị và bộ phận nhân sự tại các doanh nghiệp xuất bản, truyền thông: Vận dụng bảng thang đo 31 biến quan sát để thiết kế khảo sát nội bộ định kỳ; tham khảo khung giải pháp cải thiện môi trường làm việc, văn hóa công nhận và gắn kết đồng nghiệp nhằm giảm tỷ lệ thôi việc của lao động chuyên môn.

Các nội dung có giá trị tham khảo nổi bật bao gồm: bảng câu hỏi và thang đo các biến nghiên cứu phi tài chính; số liệu thống kê cơ cấu lao động và tài chính thực tế giai đoạn 2020 – 2022 của Alpha Books; và hệ thống 6 nhóm giải pháp quản trị nhân lực phi tài chính.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng các học thuyết nào làm cơ sở lý luận về động lực làm việc?
Tác giả sử dụng ba học thuyết chính: Học thuyết hệ thống nhu cầu của Abraham Maslow (1943), Học thuyết hai yếu tố của Frederick Herzberg (Motivation - Hygiene Theory) và Học thuyết kỳ vọng của Victor Vroom.

2. Mô hình nghiên cứu đề xuất gồm những biến độc lập nào?
Mô hình nghiên cứu gồm 6 biến độc lập: Môi trường làm việc (WE, 4 biến quan sát), Bản chất công việc (JC, 6 biến quan sát), Sự công nhận (RE, 4 biến quan sát), Đào tạo và thăng tiến (TN, 4 biến quan sát), Cấp trên (LE, 4 biến quan sát) và Đồng nghiệp (CO, 5 biến quan sát). Biến phụ thuộc là Động lực làm việc (DL, 4 biến quan sát).

3. Cơ cấu nhân sự của Công ty Cổ phần Sách Alpha có đặc trưng gì?
Tính đến năm 2023, công ty có 202 lao động. Lao động nữ chiếm đa số với 66,3% (134 người); nhóm tuổi từ 30 đến dưới 40 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất với 53,0% (107 người); và lao động có trình độ Đại học chiếm 80,2% (162 người).

4. Dữ liệu khảo sát định lượng của khóa luận được thu thập như thế nào?
Dữ liệu được thu thập từ ngày 01/04/2023 đến ngày 30/04/2023 thông qua bảng hỏi phát trực tiếp tới 150 nhân viên Alpha Books tại trụ sở Hà Nội. Kết quả thu về 145 phiếu, trong đó có 139 phiếu hợp lệ được sử dụng để phân tích thống kê.

5. Hoạt động kinh doanh của Alpha Books biến động như thế nào trong giai đoạn 2020 – 2022?
Năm 2020, doanh thu đạt 132,02 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế đạt 2,47 tỷ đồng. Năm 2021, do ảnh hưởng của dịch bệnh, doanh thu giảm xuống 85,11 tỷ đồng và lợi nhuận sau thuế giảm còn 132,66 triệu đồng. Năm 2022, doanh thu phục hồi lên 122,55 tỷ đồng và lợi nhuận sau thuế đạt 174,03 triệu đồng; tổng tài sản tăng lên mức 225,34 tỷ đồng.

Kết luận

Khóa luận của sinh viên Phạm Thị Phương Nga đã giải quyết một vấn đề thực tiễn trong công tác quản trị nguồn nhân lực tại Công ty Cổ phần Sách Alpha bằng việc tập trung vào các công cụ tạo động lực phi tài chính. Thông qua việc hệ thống hóa lý luận, phân tích thực trạng kinh doanh - nhân sự giai đoạn 2020 – 2022 và kiểm định mô hình gồm 6 nhóm nhân tố với 139 mẫu khảo sát, tác giả đã chỉ rõ vai trò của môi trường, bản chất công việc, sự công nhận, đào tạo, cấp trên và đồng nghiệp đối với động lực làm việc. Hệ thống 6 nhóm giải pháp được đề xuất mang tính đồng bộ, cung cấp cơ sở tham khảo cho ban lãnh đạo doanh nghiệp trong việc duy trì và phát triển đội ngũ nhân sự tri thức thời kỳ chuyển đổi số.