Luận Án Tiến Sĩ Văn Học: Phân Tích Tiểu Thuyết Việt Nam Đương Đại Từ Góc Nhìn Liên Văn Bản

Luận án tiến sĩ khám phá tiểu thuyết Việt Nam đương đại qua lý thuyết liên văn bản, phân tích sâu sắc mối quan hệ giữa các tác phẩm văn học.

• Chuyên ngành: Văn học
• Đề tài: Tiểu thuyết Việt Nam đương đại qua lăng kính lý thuyết liên văn bản
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái quát một số điểm chủ yếu của lý thuyết liên văn bản
• 1.1.1. Về khái niệm tính liên văn bản
• 1.1.2. Liên văn bản và nội hàm khái niệm văn bản
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ ĐỔI MỚI CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 3. CHƯƠNG 3: GIỄU NHẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 4. CHƯƠNG 4: VIẾT LẠI LỊCH SỬ VÀ TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Luận án này bắt đầu bằng việc khái quát một số điểm chủ yếu của lý thuyết liên văn bản (LVB). Khái niệm tính liên văn bản được định nghĩa là thuộc tính có mặt trong mọi văn bản nghệ thuật. Điều này có nghĩa rằng mỗi văn bản đều tồn tại trong một mạng lưới các mối quan hệ với các văn bản khác, từ đó tạo ra ý nghĩa cho chính nó. Julia Kristeva là người khởi xướng khái niệm này, nhấn mạnh rằng mọi văn bản đều là sự hấp thu và biến đổi từ các văn bản khác. Điều này mở ra một cách tiếp cận mới trong nghiên cứu văn học Việt Nam, cho phép các nhà nghiên cứu nhìn nhận văn học không chỉ là sản phẩm độc lập mà còn là một phần của một bức tranh lớn hơn, nơi mà các văn bản tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau.

1.1. Khái niệm tính liên văn bản

Tính liên văn bản không chỉ là một thuộc tính mà còn là một khái niệm phức tạp, liên quan đến cách mà các văn bản tương tác với nhau. Theo Bakhtin, mỗi văn bản đều được xây dựng như một bức chạm khảm của các trích dẫn. Điều này có nghĩa rằng ý nghĩa của một văn bản không thể được hiểu một cách độc lập mà cần phải xem xét trong mối quan hệ với các văn bản khác. Derrida cũng nhấn mạnh rằng mỗi văn bản đều là một phức hợp ghép nối, cho thấy rằng văn bản không chỉ đơn thuần là một sản phẩm độc lập mà còn là kết quả của một quá trình tương tác phức tạp giữa các văn bản.

1.2. Liên văn bản và nội hàm khái niệm văn bản

Khái niệm liên văn bản mở rộng ra không chỉ trong văn học mà còn trong các lĩnh vực khác như văn hóa và xã hội. Kristeva đã chỉ ra rằng mọi văn bản đều là sự hấp thu và chuyển hóa từ các văn bản khác, tạo nên một mạng lưới phong phú và đa dạng. Điều này cho thấy rằng việc nghiên cứu văn học cần phải xem xét các mối quan hệ giữa các văn bản trong một bối cảnh rộng lớn hơn, từ đó giúp hiểu rõ hơn về cách mà văn bản được hình thành và phát triển trong xã hội.

II. Sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương này tập trung vào sự đổi mới trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, đặc biệt là trong bối cảnh văn hóa mới. Tiểu thuyết đã trải qua nhiều thay đổi từ sau năm 1986, khi mà các nhà văn bắt đầu khám phá những hình thức nghệ thuật mới, từ việc đối thoại với các văn bản xã hội đến việc giễu nhại các huyền thoại và cổ tích. Những tác phẩm của Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài, và nhiều tác giả khác đã thể hiện rõ sự chuyển mình này. Họ không chỉ phản ánh hiện thực mà còn đặt ra những câu hỏi về bản chất của văn học và vai trò của người đọc trong việc tạo ra ý nghĩa cho văn bản.

2.1. Tiểu thuyết theo khuynh hướng hậu hiện đại

Trong khuynh hướng hậu hiện đại, tiểu thuyết Việt Nam đã thể hiện sự đa dạng và phong phú trong cách tiếp cận. Các tác giả như Nguyễn Việt Hà và Hồ Anh Thái đã sử dụng các thủ pháp như giễu nhại và trích dẫn để tạo ra những tác phẩm mang tính đối thoại cao. Điều này không chỉ làm phong phú thêm nội dung mà còn mở ra những cách đọc mới cho người tiếp nhận. Tiểu thuyết trở thành một không gian mở, nơi mà người đọc có thể tham gia vào quá trình tạo nghĩa, từ đó làm tăng tính tương tác giữa văn bản và người đọc.

2.2. Tiểu thuyết theo lối hư cấu lịch sử

Khuynh hướng hư cấu lịch sử trong tiểu thuyết Việt Nam cũng đã có những bước tiến đáng kể. Các tác giả như Nguyễn Xuân Khánh và Nguyễn Mộng Giác đã khéo léo kết hợp giữa lịch sử và hư cấu, tạo ra những tác phẩm không chỉ mang tính giải trí mà còn có giá trị tư tưởng sâu sắc. Họ đã sử dụng lý thuyết liên văn bản để làm nổi bật những mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử và cách mà chúng được diễn giải trong văn học. Điều này không chỉ giúp người đọc hiểu rõ hơn về lịch sử mà còn khơi gợi những suy ngẫm về bản chất của văn học và vai trò của nó trong việc hình thành nhận thức xã hội.

III. Giễu nhại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Giễu nhại là một hiện tượng nổi bật trong văn học Việt Nam đương đại, thể hiện sự tương tác giữa các văn bản và các thể loại khác nhau. Các tác giả đã sử dụng giễu nhại như một công cụ để phản ánh và phê phán các vấn đề xã hội, văn hóa. Giễu nhại không chỉ đơn thuần là một hình thức nghệ thuật mà còn là một cách để các nhà văn thể hiện quan điểm của mình về thế giới xung quanh. Những tác phẩm như của Thuận và Nguyễn Ngọc Tư đã cho thấy rõ sự phong phú và đa dạng trong cách thức mà giễu nhại được sử dụng để tạo ra ý nghĩa mới cho văn bản.

3.1. Các phương thức giễu nhại tiêu biểu

Trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, có nhiều phương thức giễu nhại tiêu biểu được các tác giả áp dụng. Một trong số đó là trích dẫn nhại, nơi mà các văn bản cũ được tái hiện một cách hài hước hoặc châm biếm. Điều này không chỉ tạo ra sự thú vị cho người đọc mà còn khơi gợi những suy ngẫm về bản chất của văn học và cách mà nó phản ánh thực tế. Các hình thức giễu nhại này không chỉ làm phong phú thêm nội dung mà còn tạo ra những cách đọc mới, giúp người đọc tiếp cận văn bản một cách sâu sắc hơn.

3.2. Giễu nhại và sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Sự đổi mới trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại không thể thiếu sự đóng góp của giễu nhại. Các tác giả đã sử dụng giễu nhại như một cách để đối thoại với các vấn đề trong xã hội, từ đó tạo ra những tác phẩm mang tính phản biện cao. Giễu nhại không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là một cách để các nhà văn thể hiện quan điểm của mình về thế giới xung quanh. Điều này cho thấy rằng văn học không chỉ là một sản phẩm nghệ thuật mà còn là một công cụ mạnh mẽ để phản ánh và phê phán xã hội.

IV. Viết lại lịch sử và tương tác thể loại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương này khám phá hiện tượng viết lại lịch sử trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Việc viết lại lịch sử không chỉ là một cách để các tác giả thể hiện quan điểm của mình về quá khứ mà còn là một phương thức để tạo ra những cách hiểu mới về lịch sử. Các tác giả như Võ Thị Hảo đã khéo léo kết hợp giữa lịch sử và hư cấu, tạo ra những tác phẩm không chỉ mang tính giải trí mà còn có giá trị tư tưởng sâu sắc. Điều này cho thấy rằng văn học có thể đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhận thức xã hội về lịch sử.

4.1. Viết lại lịch sử như là hiện tượng liên văn bản

Viết lại lịch sử trong tiểu thuyết Việt Nam không chỉ đơn thuần là việc tái hiện các sự kiện lịch sử mà còn là một cách để các tác giả thể hiện quan điểm của mình về quá khứ. Các tác phẩm viết lại lịch sử thường sử dụng lý thuyết liên văn bản để tạo ra những mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử và cách mà chúng được diễn giải trong văn học. Điều này không chỉ giúp người đọc hiểu rõ hơn về lịch sử mà còn khơi gợi những suy ngẫm về bản chất của văn học và vai trò của nó trong việc hình thành nhận thức xã hội.

4.2. Tương tác thể loại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Tương tác thể loại là một hiện tượng phổ biến trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, nơi mà các thể loại khác nhau giao thoa và tương tác với nhau. Các tác giả đã khéo léo kết hợp giữa tiểu thuyết, thơ ca, và các thể loại khác để tạo ra những tác phẩm mang tính đa dạng và phong phú. Điều này không chỉ làm phong phú thêm nội dung mà còn mở ra những cách đọc mới cho người tiếp nhận. Tương tác thể loại giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về cách mà văn học phản ánh và tương tác với thực tế xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học "Tiểu thuyết Việt Nam đương đại nhìn từ lý thuyết liên văn bản" thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam (Mã số: 62.22.01.21) và Lý luận văn học, nghiên cứu sự vận động mang tính hệ hình của tiểu thuyết Việt Nam từ sau dấu mốc Đổi mới năm 1986 đến những thập niên đầu thế kỷ XXI. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, sự phát triển của nền kinh tế thị trường cùng sự bùng nổ của mạng lưới Internet và văn học mạng, tiểu thuyết Việt Nam đã thực hiện một bước chuyển trục nhận thức luận: từ phản ánh hiện thực tĩnh tại mang cảm quan sử thi giai đoạn 1945–1975 sang kiến tạo hiện thực đa chiều kích, phi tập trung hóa và liên ký hiệu.

Nghiên cứu giải quyết khoảng trống học thuật (research gap) trọng yếu: trong khi lý thuyết liên văn bản (intertextuality) trên thế giới đã phát triển mạnh mẽ từ nửa sau thế kỷ XX nhưng tại Việt Nam việc tiếp cận chủ yếu dừng lại ở các bài dịch giới thiệu tản mạn hoặc ứng dụng đơn lẻ trên từng tác giả (như trường hợp Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái), chưa có một công trình nào khảo sát toàn diện, hệ thống hóa thi pháp liên văn bản trên diện mạo một giai đoạn thể loại.

Luận án thiết lập hệ thống 03 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 03 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Cơ sở lý luận về tính liên văn bản từ trường phái Hậu cấu trúc luận phương Tây có những điểm tương thích và độ vênh nào khi vận dụng vào bối cảnh văn học Việt Nam?
  • H1: Tính liên văn bản tại Việt Nam không chỉ là thủ pháp kỹ thuật thuần túy mà là một thuộc tính bản thể, phương thức tồn tại của diễn ngôn văn hóa đương đại.
• RQ2: Các phương thức liên văn bản chủ đạo (giễu nhại, tương tác thể loại, viết lại lịch sử) đã tái cấu trúc mô hình thể loại tiểu thuyết như thế nào?
  • H2: Các kỹ thuật liên văn bản đã chuyển hóa tiểu thuyết từ mô hình đơn thanh, khép kín sang mô hình "tác phẩm mở", đa thanh và giải thiêng các đại tự sự.
• RQ3: Sự chuyển dịch từ "tác giả trung tâm" sang "người đọc đồng sáng tạo" tác động ra sao đến quy trình tạo nghĩa (signifiance) thẩm mỹ?
  • H3: Thực hành liên văn bản thiết lập vị thế bình đẳng của độc giả thông qua năng lực giải mã các mã văn hóa (cultural codes) và liên văn bản ngầm ẩn.

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp tư tưởng đối thoại và phức điệu của Mikhail Bakhtin, lý thuyết liên văn bản của Julia Kristeva, quan niệm giải trung tâm và sự khai sinh người đọc của Roland Barthes, cùng hệ thống phân loại 05 cấp độ xuyên văn bản (transtextuality) của Gérard Genette. Phạm vi khảo sát (scope) bao quát một ngữ liệu sâu rộng gồm hơn 30 tiểu thuyết tiêu biểu thuộc 02 khuynh hướng chính: khuynh hướng hậu hiện đại (Nguyễn Việt Hà, Hồ Anh Thái, Thuận, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Bình Phương) và khuynh hướng tiểu thuyết lịch sử cách tân (Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Mộng Giác, Võ Thị Hảo).

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế cho thấy lý thuyết liên văn bản khởi nguồn từ việc Julia Kristeva (1967, 1969) kế thừa quan điểm ngôn ngữ học cấu trúc của Ferdinand de Saussure và nguyên lý đối thoại, hội giả trang (carnaval) của Mikhail Bakhtin (1929, 1965, 1975). Kristeva đã định vị văn bản trong một ma trận văn hóa xã hội vĩ mô. Tiếp đó, Roland Barthes (1967, 1970, 1971) phát triển mệnh đề "cái chết của tác giả" (The Death of the Author), khẳng định văn bản là một không gian đa chiều, nơi các trích dẫn va đập và người đọc là chủ thể duy nhất sản xuất ý nghĩa. Gérard Genette (1982) trong công trình kinh điển Palimpsests: La littérature au second degré đã khu biệt hóa liên văn bản thành 05 kiểu tương tác xuyên văn bản (transtextualité), mang lại công cụ định lượng cấu trúc rõ ràng cho thi pháp học.

Trong học thuật quốc tế tồn tại hai luồng quan điểm đối thoại sâu sắc:

1. Trường phái Cấu trúc - Thi pháp học thực chứng (Structural/Poetic Approach): Tiêu biểu bởi Gérard Genette (1982), Michael Riffaterre (1978, 1983) và Marko Juvan (2000), xem liên văn bản như một cơ chế tạo nghĩa tuyến tính hoặc nghịch đảo có thể định vị, kiểm chứng thông qua các dấu hiệu hình thức cụ thể (trích dẫn, ám chỉ, đạo văn, nhại).
2. Trường phái Hậu cấu trúc - Giải cấu trúc (Post-structuralist/Deconstructive Approach): Đại diện bởi Julia Kristeva (1969), Jacques Derrida (1967, 1972) và Roland Barthes (1970), phủ nhận tính ổn định của cấu trúc, coi liên văn bản là bản thể vô tận của ngôn ngữ, nơi mọi ranh giới văn bản đều bị xóa nhòa và văn bản hòa tan vào "tấm lưới văn hóa" bao la.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu như khảo sát của Umberto Eco (1980, 1984) về cấu trúc liên văn bản trong Tên của đóa hồng (The Name of the Rose) hay các nghiên cứu của Linda Hutcheon (1988) về hư cấu sử học tự vấn (historiographic metafiction) và Stephen Greenblatt về Chủ nghĩa lịch sử mới (New Historicism), có thể thấy tiểu thuyết Việt Nam đương đại chia sẻ những điểm tương đồng về kỹ thuật giễu nhại và viết lại lịch sử, nhưng mang đặc thù riêng biệt bởi trầm tích văn hóa Đông - Tây giao thoa và nhu cầu giải thiêng sau chiến tranh.

Tại Việt Nam, tiến trình tiếp nhận diễn ra qua các mốc: Hoàng Trinh (1993) trong Từ kí hiệu học đến thi pháp học lần đầu giới thiệu khái niệm; Trần Đình Sử (1993, 1995, 2008) dịch giải tư tưởng Bakhtin và đưa liên văn bản vào giáo trình lý luận; Đỗ Đức Hiểu (2000) vận dụng liên văn bản phân tích văn học hiện đại; L. Rjanskaya (2007) do Ngân Xuyên dịch phân định hai cấp độ lý thuyết; Nguyễn Văn Thuấn (2013) nghiên cứu liên văn bản trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp; và Thái Phan Vàng Anh (2017) tiếp cận tính đối thoại của tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI.

Định vị của luận án nằm ở bước đột phá: chuyển từ nghiên cứu lát cắt tác giả đơn lẻ sang nghiên cứu tổng thể hệ hình tiểu thuyết, "nội địa hóa" khung phân tích xuyên văn bản phương Tây để giải mã toàn diện các hiện tượng hư cấu lịch sử, giễu nhại và tương tác thể loại trong văn học Việt Nam đương đại.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng của Mikhail Bakhtin, Julia Kristeva, Roland Barthes và Gérard Genette trong bối cảnh một nền văn học phi phương Tây đang chuyển trục hệ hình:

                  [ TỔNG THỂ VĂN HÓA / TIỀN VĂN BẢN (Hypotext) ]
        [ Trục Ngang (Horizontal) ]             [ Trục Dọc (Vertical) ]
                     [ CƠ CHẾ SẢN XUẤT Ý NGHĨA (Signifiance) ]
   [ Giễu nhại ]             [ Viết lại lịch sử ]          [ Tương tác thể loại ]
 (Parody/Pastiche)           (Historiographic Meta)          (Architextuality)
                   [ HỆ HÌNH TIỂU THUYẾT MỚI: TÁC PHẨM MỞ ]

1. Mở rộng lý thuyết tính đối thoại (Dialogism) của Bakhtin: Luận án chứng minh rằng tính đối thoại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại không chỉ dừng lại ở xung đột giữa các nhân vật trong văn bản, mà đã nâng cấp thành "đối thoại liên văn hóa" giữa hệ hình tri thức Tam giáo phương Đông (Nho - Phật - Đạo) với triết học hiện sinh và hậu hiện đại phương Tây.
2. Hiện thực hóa khái niệm Bức khảm trích dẫn (Mosaic of citations) của Kristeva: Luận án chứng minh trích dẫn trong văn bản không chỉ là sự sao chép cơ học mà là một quá trình "chuyển hóa mã" (trans-coding), biến đổi geno-text (văn bản tương đương/cận văn bản tiềm năng) thành pheno-text (văn bản hiện tượng), giải phóng văn bản khỏi sự độc quyền chân lý.
3. Cụ thể hóa mệnh đề "Cái chết của tác giả" của Barthes: Luận án khẳng định trong văn học đương đại Việt Nam, tác giả đóng vai trò một "người biên chép sinh thành cùng lúc với văn bản", thiết lập mô hình "độc giả kiểu mẫu" (model reader) đóng vai trò đồng kiến tạo ngữ nghĩa.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 05 cấp độ xuyên văn bản của Gérard Genette với lý thuyết tiếp nhận, xây dựng 03 trụ cột phân tích thi pháp:

                                  [ MA TRẬN XUYÊN VĂN BẢN ]

• Trụ cột 1: Thậm phồn văn bản (Hypertextualité) - Nghệ thuật giễu nhại: Khảo sát mối quan hệ giữa hậu bản (hypertext) và tiền bản (hypotext) qua các thủ pháp trích dẫn nhại, viện dẫn nhại và chỉ dẫn nhại nhằm giải thiêng diễn ngôn tập thể và định kiến xã hội.
• Trụ cột 2: Siêu văn bản (Métatextualité) - Viết lại lịch sử: Khảo sát sự tương tác phê phán giữa văn bản tiểu thuyết và văn bản sử học chính thống, tái cấu trúc lịch sử từ chiều kích đời tư, huyền ảo và tâm linh.
• Trụ cột 3: Kiến tạo văn bản (Architextualité) và Cận văn bản (Paratextualité) - Tương tác thể loại: Nghiên cứu sự dung hợp của thơ ca, truyện ngắn, triết luận, kịch bản, và các yếu tố ngoài cốt truyện (nhan đề, đề từ, chú thích) vào cấu trúc tiểu thuyết, biến tác phẩm thành một liên thể loại phức hợp.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích tập trung chủ yếu vào bình diện diễn ngôn tư tưởng, kỹ thuật ngôn ngữ và thi pháp thể loại; các bình diện cổ mẫu tâm lý học phân tâm vô thức không thuộc trọng tâm khảo sát chính.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường bản thể luận kiến tạo (Constructivism) và nhận thức luận diễn giải (Interpretivism), nhìn nhận văn bản như một thực thể động liên tục được tái tạo qua hành vi đọc. Thiết kế nghiên cứu định tính kết hợp phân tích văn bản chuyên sâu (Qualitative Textual Analysis) với phương pháp tiếp cận văn hóa học (Culturological Approach).

Khảo sát được thực hiện trên tập ngữ liệu (corpus) gồm 32 tiểu thuyết tiêu biểu xuất bản trong giai đoạn 1986–2016, phân bổ theo hai trục thể loại chính:

• Nhóm tiểu thuyết hậu hiện đại / thế sự đời tư: 18 tác phẩm (tiêu biểu: Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn, Thị dân tiểu thuyết, Ba ngôi của người - Nguyễn Việt Hà; Năm lá quốc thư, Mười lẻ một đêm, Đức Phật, nàng Sivitri và tôi - Hồ Anh Thái; Chinatown, Paris 11 tháng 8, T mất tích - Thuận; Thiên thần sám hối, Đi tìm nhân vật - Tạ Duy Anh; Thoạt kỳ thủy, Những đứa trẻ chết già, Người đi vắng, Ngồi - Nguyễn Bình Phương; Thiên sứ - Phạm Thị Hoài; Nỗi buồn chiến tranh - Bảo Ninh).
• Nhóm tiểu thuyết lịch sử cách tân: 14 tác phẩm (tiêu biểu: Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa - Nguyễn Xuân Khánh; Sông Côn mùa lũ - Nguyễn Mộng Giác; Giàn thiêu - Võ Thị Hảo; Vạn Xuân - Yveline Féray).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu văn bản học và thi pháp học được triển khai qua 04 giai đoạn nghiêm ngặt:

1. Giai đoạn 1 - Lập mã dữ liệu văn bản (Corpus Textual Coding): Sử dụng công cụ hỗ trợ xử lý dữ liệu định tính MAXQDA và AntConc để lập mã toàn bộ các yếu tố trích dẫn trực tiếp, trích dẫn gián tiếp, đề từ (epigraph), chú thích liên văn bản và các yếu tố phi văn bản trong 32 tác phẩm.
2. Giai đoạn 2 - Phân loại xuyên văn bản (Transtextual Mapping): Phân bổ dữ liệu vào 05 nhánh của mô hình Genette (intertextuality, paratextuality, metatextuality, hypertextuality, architextuality).
3. Giai đoạn 3 - Phân tích đối chiếu cấu trúc (Comparative Structural Analysis): So sánh mối tương quan giữa hạ văn bản (hypotext - văn bản nguồn lịch sử, tôn giáo, văn học dân gian) và thượng văn bản (hypertext - tiểu thuyết đương đại).
4. Giai đoạn 4 - Tổng hợp diễn ngôn và thi pháp (Discourse Synthesis): Phân tích sự chuyển dịch từ cấu trúc hình thức sang giá trị nội dung và ý thức hệ thẩm mỹ.

Độ tin cậy (reliability) và giá trị học thuật (construct validity) được đảm bảo thông qua kỹ thuật tam giác giác hóa lý thuyết (Theory Triangulation): kết hợp Thi pháp học cấu trúc (Genette), Mỹ học tiếp nhận (Jauss, Iser) và Xã hội học văn hóa (Bourdieu, Foucault).

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát định lượng văn bản cho thấy mật độ xuất hiện dày đặc của các dấu hiệu liên văn bản:

• Tỷ lệ tiểu thuyết sử dụng yếu tố cận văn bản (đề từ, phụ đề, lời bạt định hướng giải mã) đạt 93.75% (30/32 tác phẩm). Điển hình như Nguyễn Việt Hà mở đầu Ba ngôi của người bằng trích dẫn Kinh Lạy Cha: "Và tha nợ cho chúng con như chúng con cũng tha kẻ có nợ chúng con", hay Nguyễn Xuân Khánh trích nguyên văn bài thơ Cư trần lạc đạo phú của vua Trần Nhân Tông ở đầu Đội gạo lên chùa.
• Tần suất sử dụng thủ pháp giễu nhại và trích dẫn nhại xuất hiện ở 100% tiểu thuyết hậu hiện đại được khảo sát.
• Thủ pháp tương tác thể loại (chèn thơ ca, văn bản nhật ký, tài liệu lưu trữ, biên bản hành chính) hiện diện ở 84.37% (27/32 tác phẩm).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 05 phát hiện đột phá về mặt thi pháp học tiểu thuyết Việt Nam:

1. Sự xác lập mô hình "Bức khảm trích dẫn" như một phương thức kiến tạo thế giới: Trích dẫn trong tiểu thuyết đương đại không nhằm mục đích minh họa hay trang sức câu chữ, mà đóng vai trò như các đơn vị liên ký hiệu. Bằng chứng từ nghiên cứu khẳng định: "Mọi VB đều được xây dựng như một bức chạm khảm những trích dẫn. Mọi VB đều là sự hấp thu và chuyển hóa một VB khác" (trích dẫn tr. 8/234). Tiểu thuyết như Cơ hội của Chúa của Nguyễn Việt Hà hay Năm lá quốc thư của Hồ Anh Thái đã biến văn bản thành một đại hội đối thoại giữa văn hóa Đông Tây, triết học và đời sống thế tục.
2. Kỹ thuật Giễu nhại (Parody) như một chiến lược giải thiêng và dân chủ hóa văn học: Giễu nhại được vận dụng qua ba cấp độ: trích dẫn nhại, viện dẫn nhại và chỉ dẫn nhại. Bằng cách nhại lại các khuôn mẫu diễn ngôn quan phương, văn học cổ điển hay văn hóa đại chúng, các tác giả đã lật đổ tính nghiêm trang giáo điều. Bằng chứng trong Năm lá quốc thư, Hồ Anh Thái bình luận về hình ảnh đàn chim bồ nông trong thơ Alfred de Musset ăn sạch ruột gan cha mình để ẩn dụ cho sự vô cảm, ích kỷ và tha hóa của xã hội hiện đại: "Chúng đã mở đại tiệc trên cái bụng phanh ra của người cha mà không biết rằng một khi người cha đã chết rồi, đại tiệc ấy là sự hủy diệt của chính chúng" (tr. 19).
3. Hiện tượng "Viết lại lịch sử" (Rewriting History) và phi tập trung hóa đại tự sự: Trong các tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh (Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn), Võ Thị Hảo (Giàn thiêu), lịch sử không còn là một hệ thống sự kiện bất biến được ghi chép trong chính sử, mà trở thành một "văn bản mở". Tác giả lấp đầy những khoảng trống lịch sử bằng huyền thoại, tâm linh, và số phận đời tư cá nhân, biến lịch sử thành đối tượng đối thoại đa thanh thay vì nơi tôn vinh độc tôn.
4. Sự giải cấu trúc thể loại (Generic Deconstruction) tạo nên "Tiểu thuyết liên thể loại": Tiểu thuyết tiếp thu nguyên lý hỗn dung thể loại của Bakhtin: "Tiểu thuyết cho phép đưa vào, lắp ghép vào trong nó nhiều thể loại khác nhau, cả những thể loại nghệ thuật... lẫn những thể loại phi nghệ thuật" (tr. 21). Sự đan cài thơ ca, truyện ngắn, thư từ, văn bản báo chí phá vỡ cấu trúc tự sự tuyến tính, tạo nên cấu trúc phân mảnh (fragmentation), biến tiểu thuyết thành một siêu văn bản (hypertext).
5. Chuyển dịch vai trò bạn đọc sang "Chủ thể đồng sáng tạo": Luận án khẳng định quy luật tiếp nhận mới: "Tác giả đã chết, VB là LVB, sự đọc là sự sản xuất ý nghĩa" (tr. 14/306) và "Mỗi VB đều như một tấm vải mới được dệt bằng những trích dẫn cũ" (tr. 14). Độc giả hiện đại không còn là người tiếp nhận thụ động mà là người chủ động giải mã các lớp phù điêu văn bản (palimpsests).

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật lý luận: Cung cấp một khung lý thuyết và phương pháp luận hoàn chỉnh về thi pháp liên văn bản áp dụng cho văn học Việt Nam; chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ học thuật (cận văn bản, thậm phồn văn bản, siêu văn bản, kiến tạo văn bản).
• Đổi mới phương pháp nghiên cứu: Mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa Ký hiệu học, Thi pháp học cấu trúc và Xã hội học văn hóa, vượt qua lối phê bình xã hội học dung tục hoặc phê bình ấn tượng chủ quan.
• Ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy và phê bình: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Ngữ văn, Lý luận văn học; định hướng cho các nhà phê bình đương đại công cụ giải mã các tác phẩm cách tân phức tạp.
• Tác động tới sáng tác văn học: Gợi mở cho các nhà văn đương đại những phương thức tổ chức văn bản mới, khai thác trầm tích văn hóa dân tộc trong sự đối thoại bình đẳng với văn học toàn cầu.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn về phạm vi thể loại: Luận án tập trung chuyên sâu vào thể loại tiểu thuyết, chưa bao quát toàn diện các thể loại giàu tính liên văn bản khác như thơ đương đại, kịch bản sân khấu hay truyện ngắn.
• Giới hạn về bình diện phân tích: Luận án chủ yếu khảo sát các bình diện diễn ngôn tư tưởng, ngôn ngữ và cấu trúc thể loại; các chiều kích về phân tâm học, cổ mẫu biểu tượng (archetypes) vô thức tập thể chưa được khai thác sâu.
• Đặc thù tiếp cận dịch thuật: Một số công trình lý thuyết gốc của trường phái Hậu cấu trúc luận phương Tây vẫn chưa được dịch trọn vẹn sang tiếng Việt, tạo nên những thách thức nhất định trong việc đối chiếu ngữ nghĩa thuật ngữ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng khung phân tích liên văn bản sang thể loại thơ ca Việt Nam đương đại (trường hợp thơ Tân hình thức, thơ Hậu hiện đại).
2. Nghiên cứu thực nghiệm liên văn bản trong kỷ nguyên số: khảo sát văn học mạng, tiểu thuyết hypertext và tác động của trí tuệ nhân tạo đến hành vi viết liên văn bản.
3. Nghiên cứu liên văn hóa (interculturality) so sánh giữa tiểu thuyết Việt Nam đương đại với tiểu thuyết khu vực Đông Nam Á và Đông Á.
4. Ứng dụng thi pháp học số (Digital Humanities) và ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) để định lượng hóa mật độ liên văn bản trên tập dữ liệu lớn (Big Data).

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những tác động học thuật và xã hội rõ nét:

• Tác động học thuật: Định hình chuẩn mực nghiên cứu mới trong việc vận dụng lý luận phê bình phương Tây vào văn học dân tộc, ước tính đóng góp chỉ số trích dẫn cao trong các nghiên cứu luận văn, luận án và tạp chí khoa học chuyên ngành.
• Đổi mới giáo dục đại học: Cung cấp cơ sở học liệu cho việc biên soạn giáo trình Lý luận văn học, Văn học Việt Nam hiện đại tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội nhân văn.
• Nâng cao năng lực thẩm mỹ cộng đồng: Thúc đẩy phương thức "đọc liên văn bản" trong công chúng, nâng cao thị hiếu thẩm mỹ và khả năng tiếp nhận các hình thức nghệ thuật đương đại đa dạng, phức hợp.
• Hội nhập quốc tế: Đưa diện mạo tiểu thuyết Việt Nam đương đại vào dòng chảy đối thoại chung của học thuật thế giới, khẳng định tính hiện đại và giá trị nghệ thuật của văn học Việt Nam trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận hệ thống phương pháp luận chặt chẽ, các khoảng trống nghiên cứu cụ thể và quy trình khảo sát văn bản mẫu mực.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Sở hữu tài liệu chuyên khảo chuyên sâu với nguồn tư liệu trích dẫn phong phú, chuẩn xác về các trường phái lý thuyết cấu trúc và hậu cấu trúc.
• Nhà phê bình văn học: Được trang bị bộ công cụ giải mã thi pháp sắc bén để đánh giá khách quan các hiện tượng cách tân nghệ thuật trên văn đàn.
• Nhà văn, tác giả sáng tác: Nhận thức rõ các quy luật tổ chức văn bản, từ đó chủ động mở rộng biên độ sáng tạo, tương tác thể loại và xử lý chất liệu lịch sử, văn hóa.
• Độc giả yêu văn học: Nâng cao trải nghiệm thẩm mỹ, chuyển hóa từ người đọc tuyến tính thông thường sang "siêu độc giả" có khả năng thưởng thức chiều sâu tri thức của tác phẩm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc "nội địa hóa" khung lý thuyết Xuyên văn bản (Transtextuality) của Gérard Genette và tính Liên văn bản của Julia Kristeva vào việc kiến giải sự đổi mới hệ hình tiểu thuyết Việt Nam. Luận án đã mở rộng lý thuyết đối thoại của Bakhtin khi chứng minh rằng tính đối thoại trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 là cuộc đối thoại liên văn hóa sâu sắc giữa diễn ngôn tập thể truyền thống với tư duy cá thể hóa hiện đại, giải phóng tiểu thuyết khỏi mô hình tự sự sử thi một chiều.

2. Điểm cách tân trong phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?
Trả lời: So với các nghiên cứu trước đây của Nguyễn Văn Thuấn (2013) chỉ dừng lại ở phạm vi một tác giả (Nguyễn Huy Thiệp) hay Thái Phan Vàng Anh (2017) chỉ khảo sát khái quát tính đối thoại đầu thế kỷ XXI, luận án đã thiết lập quy trình nghiên cứu văn bản học kết hợp ma trận 05 cấp độ xuyên văn bản của Genette với công cụ mã hóa định tính, khảo sát đồng bộ trên 32 tiểu thuyết thuộc cả hai dòng chảy hậu hiện đại và tiểu thuyết lịch sử.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất thu được từ dữ liệu là gì?
Trả lời: Phát hiện cho thấy 100% tiểu thuyết hậu hiện đại Việt Nam được khảo sát đều sử dụng thủ pháp giễu nhại không phải nhằm mục đích bôi bác hay phủ nhận sạch trơn quá khứ, mà là một cơ chế "tái sinh tiếng cười" mang bản chất hội hóa (carnivalesque). Giễu nhại trở thành công cụ tư duy giúp nhà văn nhận thức lại hiện thực, giải tỏa áp lực của những khuôn mẫu giáo điều và mở ra khả năng tự vấn lịch sử.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) hay không?
Trả lời: Luận án cung cấp tường minh ma trận mã hóa dữ liệu văn bản (gồm tiêu chí phân loại trích dẫn, ám chỉ, viện dẫn, tương tác thể loại) và quy trình 04 bước đối chiếu hạ văn bản - thượng văn bản, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng hoàn toàn giao thức này để khảo sát các tập ngữ liệu văn học khác.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?
Trả lời: Lộ trình 10 năm hướng tới xây dựng chuyên khảo toàn diện về "Thi pháp liên văn bản trong văn học nghệ thuật Việt Nam đương đại", mở rộng sang nghiên cứu liên phương thức (Multimodality) trong văn học số, điện ảnh chuyển thể và tương tác liên nghệ thuật.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa một cách khoa học, chuẩn xác các nguyên lý nền tảng của lý thuyết liên văn bản từ Bakhtin, Kristeva, Barthes đến Genette, Riffaterre, xây dựng cơ sở phương pháp luận vững chắc cho nghiên cứu văn học Việt Nam.
2. Công trình chứng minh thuyết phục sự chuyển dịch hệ hình của tiểu thuyết Việt Nam từ phản ánh hiện thực sử thi sang kiến tạo hiện thực đa chiều, biến văn bản thành không gian liên ký hiệu mở.
3. Luận án đã định danh và phân tích sâu sắc 03 phương thức liên văn bản chủ đạo: Nghệ thuật giễu nhại (giải thiêng), Viết lại lịch sử (phi tập trung hóa đại tự sự), và Tương tác thể loại (phân mảnh và hỗn dung cấu trúc).
4. Công trình khẳng định vị thế bình đẳng của người đọc với tư cách là chủ thể sản xuất ý nghĩa trong quy trình đồng sáng tạo nghệ thuật.
5. Nghiên cứu mở ra những hướng tiếp cận học thuật mới, góp phần đưa nghiên cứu lý luận và phê bình văn học Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực lý thuyết tiên tiến của thế giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho tiểu thuyết Cơ hội của chúa “sự cùng quẫn cuối cùng của con người đấy là cơ hội của Chúa”. Nguyễn Mộng Giác bắt đầu Sông Côn mùa lũ bằng lời đề tặng: “Tặng nhà tôi Nguyễn Khoa Diệu Chi và các con Đào Tiên, Thụy Vũ, Mai Tiên. Nguyễn Xuân Khánh bắt đầu tiểu thuyết Đội gạo lên chùa bằng việc trích dẫn (cả phiên âm và dịch thơ) bài thơ Cư trần lạc đạo phú của Trần Nhân Tông,. Tất cả những nội dung trên, dù không phải là tình tiết, là chi tiết chính của truyện, nhưng nó mang âm hưởng, màu sắc, phong cách, kiểu tư duy,.

từ 18 đó tác động và định hướng tâm thế ban đầu của độc giả trong hành trình tìm ra những mã của tác phẩm. - Quan hệ siêu văn bản (Métatextualité) Siêu văn bản đề cập đến hiện tượng một VB bình luận rõ ràng hoặc không rõ ràng về một VB khác. Sự bình luận này thể hiện quan điểm, sự đánh giá đối với nhiều lĩnh vực khác nhau trong đời sống. Thao tác này làm cho tiểu thuyết gắn với phê bình, mang màu sắc của khoa học, của tư duy phản biện.

Tiểu thuyết giờ đây không phải chỉ là địa hạt của các sự việc, của các tình tiết gây cấn, hồi hộp. Mà là sự đan xen của quy luật tư duy phân tích, đánh giá, nhìn nhận. Sự bình luận có thể thể hiện sự đồng tình hay không đồng tình, ca ngợi hay phê phán, có khi là giải thiêng lại những vấn đề từng được xem là thiêng liêng, là chuẩn mực đối với xã hội. Điều này có thể nhận thấy ở nhiều nhà văn Việt Nam đương đại.

Họ bình luận VB thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội và có khi bình luận luôn ngay cả tác phẩm của chính mình. Hồ Anh Thái có những thao tác đề cập đến những VB khác từ đó đưa ra những bình luận. Trong tiểu thuyết Năm lá quốc thư, tác giả đã bình luận về câu chuyện của một nhà văn Pháp thể kỉ XIX: Alfred de Musset “Đồng thời ở đây, còn có thể thấy một câu chuyện khác, từ hình ảnh những cái mỏ háu đói của đàn con sục vào chén sạch tim gan lòng ruột của cha chúng. Câu chuyện về đức hy sinh của người cha, cũng là chuyện về sự háu đói vô tình của đàn con.

Ta nhìn thấy trong ấy câu chuyện chén bằng sạch, moi bằng sạch, rút ruột bằng sạch. Mà rút ruột của ai? Của chính người cha mình, người lẽ ra có thể tồn tại lâu dài để tiếp tục nuôi ta. Và câu chuyện ấy chính là hình ảnh ẩn dụ và là cái cớ cho sự bình luận câu chuyện của hiện tại: “những con bồ nông của Alfred de Musset đã vô tư hồn nhiên được một bữa no. Thảo nào ta có thể gọi tắt vô tư hồn nhiên là vô hồn.

Chúng đã mở đại tiệc trên cái bụng phanh ra của người cha mà không biết rằng một khi người cha đã chết rồi, đại tiệc ấy là sự hủy diệt của chính chúng. Siêu VB trong tiểu thuyết đã trở thành đối tượng cho nhiều nhà văn giải thiêng nhiều vấn đề thiêng liêng 19 nhằm nhạo báng các hiện tượng trong cuộc sống hiện đại. Vậy là biên độ của một VB được mở rộng, thế giới không chỉ là một VB mà còn là một siêu VB để nhà văn có thể hoạt tác bằng nhiều cách thức và con đường khác nhau. - Quan hệ thậm phồn văn bản (Hypertextualité) Thậm phồn VB là thuật ngữ Genette “dùng để chỉ hiện tượng một văn bản B nào đó (được ông gọi là hypertext/thượng VB hoặc hậu bản) phát sinh từ một văn bản A nào đó đã tồn tại trước đó (được gọi là hypotext/hạ bản hoặc tiền bản) bởi sự cải biến (transformation) hoặc bởi sự bắt chước (imitation).

Theo đó những hình thức như giễu nhại (parody), chế nhạo (travesty) và chuyển vị (transposition) thuộc về quan hệ cải biến hạ VB; trong khi phỏng nhại (pastiche), châm biếm (caricature) và giả mạo (forgery) là những hình thức bắt chước. Cải biến và bắt chước có thể xem là quan hệ điển hình cho việc nối kết nhiều VB thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau trong đời sống bằng nghệ thuật xử lý của nhà văn đối với tiền VB. Phần này chúng tôi sẽ đi sâu hơn ở chương ba của luận án. Thuật ngữ giễu nhại (tiếng Anh: parody, tiếng Pháp: parodie) có gốc từ tiếng Hi Lạp cổ đại là parodia.

Từ này gồm có hai phần kết hợp lại: tiền tố para (vừa có ý nghĩa là đối lại vừa có ý nghĩa là bên cạnh) và danh từ ode (có nghĩa là bài hát). Giễu nhại vừa được hiểu là một bài hát “chống lại” bài hát khác, vừa đồng thời được hiểu là bài hát được hát bên cạnh bài hát khác mà không chống lại nó. Chính những cách hiểu này đã dẫn đến tính chất lưỡng nghĩa của từ nguyên mà cho đến nay, việc đưa ra một giới thuyết duy nhất về nội hàm của khái niệm giễu nhại là chưa đi đến thống nhất. Vẫn còn đó những quan niệm và cách tiếp cận khác nhau.

Trong phạm vi của luận án, chúng tôi quan tâm đến một số quan niệm về parody/nhại phổ biến của các nhà lập thuyết tiêu biểu từ thế kỉ XX đến những năm đầu của thế kỉ XXI. Từ đó gắn với thực tiễn của tiểu thuyết Việt Nam đương đại. - Quan hệ kiến tạo văn bản (Architextualité) 20 Thuật ngữ Architextualité được hiểu là “toàn bộ các yếu tố xác định quan hệ về mặt thể loại của các VB. Điều đáng chú ý là “bản thân kiến trúc VB không phải là phạm trù riêng biệt và thuần túy mà là sự va chạm, tương tác và chồng lấn lên nhau giữa các thể loại.

Va chạm, tương tác không phải là sự dịch chuyển cơ học các yếu tố thể loại trong hệ thống văn học mà là sự tương sinh và biến đổi địa vị, chức năng của mỗi yếu tố khi chúng tham sự vào tấn kịch văn học” [125, tr. Trong quan hệ kiến tạo VB, Genette một mặt phân loại và một mặt chú ý đến các kiểu tương tác LVB. Theo quan niệm của Genette, tính LVB tự xác định qua “sự hiện diện của một hoặc nhiều VB trong một VB và mối quan hệ giữa chúng”. Quan niệm này gần với quan niệm của Bakhtin về sự tương tác giữa các thể loại văn học.

Bakhtin quan niệm: “Tiểu thuyết cho phép đưa vào, lắp ghép vào trong nó nhiều thể loại khác nhau, cả những thể loại nghệ thuật (những truyện ngắn, những bài thơ trữ tình, những trường ca, những màn kịch nói,.) lẫn những thể loại phi nghệ thuật (các thể văn đời sống hàng ngày, văn hùng biện, khoa học, tôn giáo,.), về nguyên tắc bất cứ thể loại nào cũng có thể được đưa vào cấu trúc tiểu thuyết và trên thực tế rất khó tìm được một thể loại nào chưa bao giờ và chưa được ai đưa vào tiểu thuyết” [9, tr. Theo đó, tiểu thuyết có thể thu nạp nhiều thể loại, nhiều VB khác nhau trong một chỉnh thể tác phẩm. Ví dụ như sự xâm nhập của truyện ngắn trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại đã tham gia vào kiến trúc của VB, tạo cho VB nhiều không gian nhỏ làm nên tiểu tự sự, góp phần cho bức tranh đời sống hiện lên đa chiều kích, bao quát được nhiều vấn đề của cuộc sống đương đại. Trong phạm vi của luận án, chúng tôi tiến hành nghiên cứu các kĩ thuật giễu nhại, tương tác thể loại và viết lại.

Bởi đây là các vấn đề tiêu biểu, đặc trưng nhất của tính LVB gắn với hai khuynh hướng chính của tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Vấn đề nghiên cứu lý thuyết Liên văn bản Những công trình nghiên cứu lý thuyết LVB hiện có trên thế giới số lượng rất lớn, rất đa dạng, khó có thể mô tả đầy đủ. Vì thế ở đây chúng tôi chỉ nêu một số đường hướng chính. Nhiệm vụ trọng tâm của luận án là phân tích văn học Việt Nam, cụ thể là tiểu thuyết đương đại Việt Nam.

Vì vậy, ở chương này, luận án tập trung vào một số tư tưởng về tính LVB, các nghiên cứu LVB của các nhà lý luận thế giới và tổng thuật vận dụng lý thuyết LVB ở Việt Nam trong mấy thập niên gần đây. Tình hình dịch thuật lý thuyết liên văn bản Hiện nay, rất nhiều công trình trực tiếp đặt ra vấn đề tính LVB và ứng dụng nó trong nghiên cứu văn học vẫn chưa được giới thiệu chu đáo ở Việt Nam chẳng hạn như công trình quan trọng hàng đầu của Kristeva – Từ, Đối thoại và Tiểu thuyết – nơi thuật ngữ LVB lần đầu tiên xuất hiện vẫn chưa được dịch. Các công trình quan trọng khác có bàn trực tiếp đến thuyết LVB của R. cũng ít được giới thiệu, tìm hiểu.

Với nỗ lực của một số nhà nghiên cứu, dịch thuật, hiện chúng ta có một số bản dịch sau đây giới thiệu và phân tích một vài điểm lí thuyết LVB. Đầu tiên, có thể kể đến bài nghiên cứu của tác giả người Nga do Ngân Xuyên dịch – L. Rjanskaya, LVB – sự xuất hiện của khái niệm về lịch sử và lí thuyết của vấn đề (Nghiên cứu văn học, số 11/2007). Bài nghiên cứu đã đề cập đến vấn đề nguồn gốc và những cách hiểu về khái niệm LVB: khái niệm LVB là môt khái niệm “động”, nội hàm của khái niệm có thể biến đổi tùy thuộc vào “các lập trường triết học và nghiên cứu của các nhà khoa học.

Có hai quan niệm về tính LVB: LVB được xem như là một thủ pháp văn học, và LVB được xem như là “thuộc tính bản thể của mọi VB”, cách hiểu thứ hai này là cách hiểu gắn liền với Kristéva trong công trình Từ, Đối thoại và Tiểu thuyết. Quan niệm về tính LVB gắn liền với quan niệm về VB và vai trò của độc giả bởi “LVB nhằm tới sự tương đối hóa các mã văn hóa, tương đối hóa tính thống nhất và toàn vẹn của chúng, và tới sự tước bỏ ý nghĩa tuyệt đối của chúng… Ý nghĩa là linh 22 hoạt, sự tương tác sống động của các VB sinh ra những nghĩa mới của chúng. Người viết đã đưa ra dẫn chứng các VB văn học Anh và có sự minh giải để cho thấy “sự tương quan giữa VB của mình và VB của người khác” [106, tr.199] trong một số sáng tác của Magaret Dabble, Anita Brookner, A.S Byett, Bayette, Emma Tennant, W. Golding, Graham Swift,… Từ đó người viết khẳng định rằng: “Việc hiểu hạn hẹp thuật ngữ chỉ như là mối tương quan cấu trúc của hai hay một số VB có tác giả hoặc việc chuyển dịch tư tưởng LVB như là hình ảnh thế giới sang các thời đại khác sẽ gây khó khăn cho việc sử dụng và tiếp nhận khái niệm” [106, tr.