Luận Án Tiến Sĩ Văn Học: Phân Tích Tiểu Thuyết Việt Nam Đương Đại Từ Góc Nhìn Liên Văn Bản

Luận án tiến sĩ khám phá tiểu thuyết Việt Nam đương đại qua lý thuyết liên văn bản, phân tích sâu sắc mối quan hệ giữa các tác phẩm văn học.

• Chuyên ngành: Văn học
• Đề tài: Tiểu thuyết Việt Nam đương đại qua lăng kính lý thuyết liên văn bản
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái quát một số điểm chủ yếu của lý thuyết liên văn bản
• 1.1.1. Về khái niệm tính liên văn bản
• 1.1.2. Liên văn bản và nội hàm khái niệm văn bản
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ ĐỔI MỚI CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 3. CHƯƠNG 3: GIỄU NHẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 4. CHƯƠNG 4: VIẾT LẠI LỊCH SỬ VÀ TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Luận án này bắt đầu bằng việc khái quát một số điểm chủ yếu của lý thuyết liên văn bản (LVB). Khái niệm tính liên văn bản được định nghĩa là thuộc tính có mặt trong mọi văn bản nghệ thuật. Điều này có nghĩa rằng mỗi văn bản đều tồn tại trong một mạng lưới các mối quan hệ với các văn bản khác, từ đó tạo ra ý nghĩa cho chính nó. Julia Kristeva là người khởi xướng khái niệm này, nhấn mạnh rằng mọi văn bản đều là sự hấp thu và biến đổi từ các văn bản khác. Điều này mở ra một cách tiếp cận mới trong nghiên cứu văn học Việt Nam, cho phép các nhà nghiên cứu nhìn nhận văn học không chỉ là sản phẩm độc lập mà còn là một phần của một bức tranh lớn hơn, nơi mà các văn bản tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau.

1.1. Khái niệm tính liên văn bản

Tính liên văn bản không chỉ là một thuộc tính mà còn là một khái niệm phức tạp, liên quan đến cách mà các văn bản tương tác với nhau. Theo Bakhtin, mỗi văn bản đều được xây dựng như một bức chạm khảm của các trích dẫn. Điều này có nghĩa rằng ý nghĩa của một văn bản không thể được hiểu một cách độc lập mà cần phải xem xét trong mối quan hệ với các văn bản khác. Derrida cũng nhấn mạnh rằng mỗi văn bản đều là một phức hợp ghép nối, cho thấy rằng văn bản không chỉ đơn thuần là một sản phẩm độc lập mà còn là kết quả của một quá trình tương tác phức tạp giữa các văn bản.

1.2. Liên văn bản và nội hàm khái niệm văn bản

Khái niệm liên văn bản mở rộng ra không chỉ trong văn học mà còn trong các lĩnh vực khác như văn hóa và xã hội. Kristeva đã chỉ ra rằng mọi văn bản đều là sự hấp thu và chuyển hóa từ các văn bản khác, tạo nên một mạng lưới phong phú và đa dạng. Điều này cho thấy rằng việc nghiên cứu văn học cần phải xem xét các mối quan hệ giữa các văn bản trong một bối cảnh rộng lớn hơn, từ đó giúp hiểu rõ hơn về cách mà văn bản được hình thành và phát triển trong xã hội.

II. Sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương này tập trung vào sự đổi mới trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, đặc biệt là trong bối cảnh văn hóa mới. Tiểu thuyết đã trải qua nhiều thay đổi từ sau năm 1986, khi mà các nhà văn bắt đầu khám phá những hình thức nghệ thuật mới, từ việc đối thoại với các văn bản xã hội đến việc giễu nhại các huyền thoại và cổ tích. Những tác phẩm của Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài, và nhiều tác giả khác đã thể hiện rõ sự chuyển mình này. Họ không chỉ phản ánh hiện thực mà còn đặt ra những câu hỏi về bản chất của văn học và vai trò của người đọc trong việc tạo ra ý nghĩa cho văn bản.

2.1. Tiểu thuyết theo khuynh hướng hậu hiện đại

Trong khuynh hướng hậu hiện đại, tiểu thuyết Việt Nam đã thể hiện sự đa dạng và phong phú trong cách tiếp cận. Các tác giả như Nguyễn Việt Hà và Hồ Anh Thái đã sử dụng các thủ pháp như giễu nhại và trích dẫn để tạo ra những tác phẩm mang tính đối thoại cao. Điều này không chỉ làm phong phú thêm nội dung mà còn mở ra những cách đọc mới cho người tiếp nhận. Tiểu thuyết trở thành một không gian mở, nơi mà người đọc có thể tham gia vào quá trình tạo nghĩa, từ đó làm tăng tính tương tác giữa văn bản và người đọc.

2.2. Tiểu thuyết theo lối hư cấu lịch sử

Khuynh hướng hư cấu lịch sử trong tiểu thuyết Việt Nam cũng đã có những bước tiến đáng kể. Các tác giả như Nguyễn Xuân Khánh và Nguyễn Mộng Giác đã khéo léo kết hợp giữa lịch sử và hư cấu, tạo ra những tác phẩm không chỉ mang tính giải trí mà còn có giá trị tư tưởng sâu sắc. Họ đã sử dụng lý thuyết liên văn bản để làm nổi bật những mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử và cách mà chúng được diễn giải trong văn học. Điều này không chỉ giúp người đọc hiểu rõ hơn về lịch sử mà còn khơi gợi những suy ngẫm về bản chất của văn học và vai trò của nó trong việc hình thành nhận thức xã hội.

III. Giễu nhại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Giễu nhại là một hiện tượng nổi bật trong văn học Việt Nam đương đại, thể hiện sự tương tác giữa các văn bản và các thể loại khác nhau. Các tác giả đã sử dụng giễu nhại như một công cụ để phản ánh và phê phán các vấn đề xã hội, văn hóa. Giễu nhại không chỉ đơn thuần là một hình thức nghệ thuật mà còn là một cách để các nhà văn thể hiện quan điểm của mình về thế giới xung quanh. Những tác phẩm như của Thuận và Nguyễn Ngọc Tư đã cho thấy rõ sự phong phú và đa dạng trong cách thức mà giễu nhại được sử dụng để tạo ra ý nghĩa mới cho văn bản.

3.1. Các phương thức giễu nhại tiêu biểu

Trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, có nhiều phương thức giễu nhại tiêu biểu được các tác giả áp dụng. Một trong số đó là trích dẫn nhại, nơi mà các văn bản cũ được tái hiện một cách hài hước hoặc châm biếm. Điều này không chỉ tạo ra sự thú vị cho người đọc mà còn khơi gợi những suy ngẫm về bản chất của văn học và cách mà nó phản ánh thực tế. Các hình thức giễu nhại này không chỉ làm phong phú thêm nội dung mà còn tạo ra những cách đọc mới, giúp người đọc tiếp cận văn bản một cách sâu sắc hơn.

3.2. Giễu nhại và sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Sự đổi mới trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại không thể thiếu sự đóng góp của giễu nhại. Các tác giả đã sử dụng giễu nhại như một cách để đối thoại với các vấn đề trong xã hội, từ đó tạo ra những tác phẩm mang tính phản biện cao. Giễu nhại không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là một cách để các nhà văn thể hiện quan điểm của mình về thế giới xung quanh. Điều này cho thấy rằng văn học không chỉ là một sản phẩm nghệ thuật mà còn là một công cụ mạnh mẽ để phản ánh và phê phán xã hội.

IV. Viết lại lịch sử và tương tác thể loại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương này khám phá hiện tượng viết lại lịch sử trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Việc viết lại lịch sử không chỉ là một cách để các tác giả thể hiện quan điểm của mình về quá khứ mà còn là một phương thức để tạo ra những cách hiểu mới về lịch sử. Các tác giả như Võ Thị Hảo đã khéo léo kết hợp giữa lịch sử và hư cấu, tạo ra những tác phẩm không chỉ mang tính giải trí mà còn có giá trị tư tưởng sâu sắc. Điều này cho thấy rằng văn học có thể đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhận thức xã hội về lịch sử.

4.1. Viết lại lịch sử như là hiện tượng liên văn bản

Viết lại lịch sử trong tiểu thuyết Việt Nam không chỉ đơn thuần là việc tái hiện các sự kiện lịch sử mà còn là một cách để các tác giả thể hiện quan điểm của mình về quá khứ. Các tác phẩm viết lại lịch sử thường sử dụng lý thuyết liên văn bản để tạo ra những mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử và cách mà chúng được diễn giải trong văn học. Điều này không chỉ giúp người đọc hiểu rõ hơn về lịch sử mà còn khơi gợi những suy ngẫm về bản chất của văn học và vai trò của nó trong việc hình thành nhận thức xã hội.

4.2. Tương tác thể loại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Tương tác thể loại là một hiện tượng phổ biến trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, nơi mà các thể loại khác nhau giao thoa và tương tác với nhau. Các tác giả đã khéo léo kết hợp giữa tiểu thuyết, thơ ca, và các thể loại khác để tạo ra những tác phẩm mang tính đa dạng và phong phú. Điều này không chỉ làm phong phú thêm nội dung mà còn mở ra những cách đọc mới cho người tiếp nhận. Tương tác thể loại giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về cách mà văn học phản ánh và tương tác với thực tế xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: Tiểu thuyết Việt Nam đương đại nhìn từ lý thuyết liên văn bản. Luận án thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam, kết hợp lý luận văn học và thi pháp học để khảo sát thực tiễn tiểu thuyết giai đoạn sau năm 1986.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Khái niệm tính liên văn bản (intertextuality/intertextualité) được nhà nghiên cứu văn học người Pháp gốc Bulgaria Julia Kristeva đề xuất vào năm 1967 trên cơ sở tiếp thu ngôn ngữ học Ferdinand de Saussure, tư tưởng đối thoại của Mikhail Bakhtin và các nhà Hình thức luận Nga. Thuật ngữ này nhanh chóng được các nhà lý luận hậu cấu trúc luận (Roland Barthes, Jacques Derrida, Harold Bloom) và cấu trúc luận – trần thuật học (Gérard Genette, Michael Riffaterre) tiếp nối, trở thành một trong những khung lý thuyết có ảnh hưởng lớn trên thế giới.

Tại Việt Nam, sau năm 1986, tiểu thuyết bước vào quá trình hiện đại hóa và đổi mới tư duy nghệ thuật sâu sắc dưới tác động của tinh thần hậu hiện đại. Hàng loạt hiện tượng nghệ thuật mới xuất hiện trong sáng tác của Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Hà, Hồ Anh Thái, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Bình Phương, Thuận, Đoàn Minh Phượng, Phong Điệp, Nguyễn Ngọc Tư: đối thoại với văn bản xã hội (social text) và diễn ngôn tập thể (collective discourse); vay mượn và giễu nhại huyền thoại, cổ tích; trích dẫn, viết lại các văn bản cũ; pha trộn thể loại và hư cấu lịch sử. Những biểu hiện này thể hiện rõ đặc tính liên văn bản nhưng chưa được khảo sát và lý giải có hệ thống ở cấp độ toàn cảnh một giai đoạn văn học, mà chủ yếu chỉ dừng lại ở các bài viết riêng lẻ về từng tác giả hoặc tác phẩm cụ thể.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận án là vận dụng lý thuyết liên văn bản như một công cụ phương pháp luận để nhận diện, phân tích sự vận động của thể loại tiểu thuyết trong tiến trình văn học Việt Nam đương đại; qua đó chỉ ra trạng thái động của đời sống văn học và đóng góp vào phương pháp tiếp cận văn bản nghệ thuật.

Luận án xác định và thực hiện ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu hệ thống lý thuyết về liên văn bản làm cơ sở phương pháp luận nền tảng; đồng thời tìm hiểu các xu hướng phát triển chính của tiểu thuyết Việt Nam đương đại.
2. Phân tích, lý giải các hiện tượng và thủ pháp nghệ thuật biểu hiện tính liên văn bản trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại (đây là nhiệm vụ trọng tâm).
3. Chỉ ra những biến đổi trong nghệ thuật tiểu thuyết so với giai đoạn trước năm 1975 từ góc nhìn liên văn bản, được thực hiện lồng ghép qua các chương chuyên luận.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tiểu thuyết Việt Nam đương đại trên bình diện tính liên văn bản và hệ thống lý thuyết liên văn bản cần được tiếp nhận, nội địa hóa vào nghiên cứu văn học Việt Nam.
• Phạm vi tác giả, tác phẩm: Khảo sát các tác giả tiêu biểu thuộc hai khuynh hướng chính:
  • Khuynh hướng hậu hiện đại: Nguyễn Việt Hà, Hồ Anh Thái, Thuận.
  • Khuynh hướng theo lối viết truyền thống với đề tài lịch sử / hư cấu lịch sử: Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Mộng Giác, Võ Thị Hảo.
  • Các tác giả mở rộng khảo sát để đối sánh: Bảo Ninh, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Bình Phương, Ma Văn Kháng, Chu Lai, Châu Diên, Phong Điệp, Đoàn Minh Phượng, Inrasara.
• Phạm vi bình diện văn bản: Tập trung vào diễn ngôn tư tưởng, ngôn ngữ nghệ thuật và cấu trúc thể loại; các bình diện khác như hình tượng hay cổ mẫu ít được đề cập.
• Phạm vi thời gian: Các tác phẩm tiểu thuyết xuất bản từ sau năm 1986 đến những năm đầu thế kỷ XXI.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tình hình dịch thuật và giới thiệu lý thuyết

Tại Việt Nam, nhiều công trình nền tảng của lý thuyết liên văn bản chưa được dịch trọn vẹn, nhưng đã có một số tài liệu học thuật tiêu biểu giới thiệu các khía cạnh lý thuyết:

• L. Rjanskaya (bản dịch của Ngân Xuyên, 2007) trong bài viết LVB – sự xuất hiện của khái niệm về lịch sử và lí thuyết của vấn đề phân định hai hướng tiếp cận: liên văn bản như một thủ pháp văn học cụ thể và liên văn bản như thuộc tính bản thể của mọi văn bản.
• Tập sách Các khái niệm và thuật ngữ của các trường phái nghiên cứu văn học ở Tây Âu và Hoa Kỳ thế kỉ 20 (I. Tzurganova chủ biên) hệ thống hóa định đề văn bản luôn là sự phản ứng với các văn bản có trước qua quan điểm của Roland Barthes, Michael Riffaterre, Michel Gresset.
• Pierre-Marc de Biasi với bài Lí thuyết về tính LVB (Bửu Nam – Phạm Thị Anh Nga dịch) trình bày lịch sử hình thành và tái lập khái niệm từ thập niên 1970 đến 1980.
• Andrea Lesis-Thomas (Nguyễn Văn Thuấn dịch) trong Đằng sau Bakhtin: chủ nghĩa hình thức Nga và thuyết LVB của Kristeva làm rõ nguồn gốc lý thuyết từ hình thức luận Nga.
• Graham Allen với cuốn Lý thuyết Liên văn bản (Nguyễn Văn Thuấn dịch nội bộ).
• Julia Kristeva với bài Một nền thi pháp học sụp đổ (Lã Nguyên dịch, 2011) luận giải về tư tưởng đối thoại và phức điệu của Mikhail Bakhtin.
• Liviu Petrescu với chuyên khảo Thi pháp chủ nghĩa hậu hiện đại (Lê Nguyên Cẩn dịch, 2013) liên kết liên văn bản với quan niệm của Linda Hutcheon và Chủ nghĩa lịch sử mới của Stephen Greenblatt.
• Các công trình kinh điển được dịch gián tiếp: Giáo trình ngôn ngữ học đại cương (F. de Saussure), các tác phẩm thi pháp và tiểu thuyết của M. Bakhtin, các tiểu luận triết học – ký hiệu học của Jacques Derrida và Umberto Eco.

Tình hình nghiên cứu và vận dụng lý thuyết tại Việt Nam

Tiến trình nghiên cứu và vận dụng lý thuyết liên văn bản tại Việt Nam được ghi nhận qua ba nhóm công trình:

Hướng nghiên cứu	Tác giả, công trình tiêu biểu	Nội dung và đóng góp chính
Nghiên cứu lý thuyết đại cương	Hoàng Trinh (1993, Từ kí hiệu học đến thi pháp học); Trần Đình Sử (1993, 1995, 2008); Đỗ Đức Hiểu (2000, Thi pháp hiện đại và mục từ trong Từ điển văn học bộ mới); Nguyễn Minh Quân (2001); Nguyễn Hưng Quốc (2005, 2007); Nguyễn Nam (2009).	Đặt nền móng thuật ngữ; phân biệt tính đối thoại vi mô và tính liên văn bản vĩ mô; khẳng định văn bản là không gian đa chiều, liên kết các mạng lưới ký hiệu văn hóa; nhấn mạnh vai trò người đọc trong việc đồng sáng tạo ý nghĩa.
Vận dụng nghiên cứu tác giả đơn lẻ	Nguyễn Văn Thuấn (2013, Luận án TS Liên văn bản trong sáng tác Nguyễn Huy Thiệp; 2018, nghiên cứu về Tên của đóa hồng của Umberto Eco); Nguyễn Văn Thành (2013, Luận văn ThS về tiểu thuyết Hồ Anh Thái); Nguyễn Thị Huế (nghiên cứu truyện ngắn Hồ Anh Thái).	Phân tích các thao tác liên văn bản cụ thể: ảnh hưởng và đọc sai, trích dẫn, giễu nhại, pha trộn thể loại, kiến tạo độc giả kiểu mẫu kép trong tác phẩm của một tác giả xác định.
Vận dụng trong nghiên cứu tiểu thuyết & hậu hiện đại	Kỷ yếu hội thảo Văn học hậu hiện đại diễn giải và tiếp nhận (2011: Nguyễn Văn Hùng, Nguyễn Thị Quỳnh Hương, Hoàng Thị Quỳnh Trang); Lê Thị Diễm Hằng (2014, Luận án TS về Haruki Murakami); Nguyễn Thị Thanh Hiếu (2014, Luận án TS về Paul Auster); Thái Phan Vàng Anh (2017, Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI – Lạ hóa một cuộc chơi).	Khảo sát cấu trúc liên văn bản trong tương quan với chủ nghĩa hậu hiện đại; phân tích sự đan xen các lớp diễn ngôn, mã lịch sử, mã văn hóa và tính đối thoại trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình đi trước phần lớn giới hạn ở việc diễn giải lý thuyết hoặc chỉ áp dụng vào một tác gia riêng biệt (như Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Paul Auster, Haruki Murakami), hoặc điểm qua tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI ở góc độ khái quát. Luận án giải quyết khoảng trống nghiên cứu bằng cách khảo sát toàn diện, có hệ thống các bình diện hình thức và nội dung của tính liên văn bản (giễu nhại, tương tác thể loại, viết lại lịch sử) trên diện rộng của tiểu thuyết Việt Nam đương đại sau năm 1986.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung khái niệm và lý thuyết sử dụng

• Phân biệt tính liên văn bản và liên văn bản: Tính liên văn bản là thuộc tính bản thể của mọi văn bản nghệ thuật, làm cho văn bản trở thành một đơn vị liên ký hiệu mang nghĩa tiềm tàng vô hạn. Liên văn bản là mối quan hệ cụ thể giữa các văn bản, hướng đến hoạt động tổ chức cấu trúc và thi pháp tác phẩm.
• Lý thuyết của Julia Kristeva: Văn bản là "bức chạm khảm những trích dẫn", là "sự hấp thu và chuyển hóa một văn bản khác". Tác giả thiết lập hệ quy chiếu hai trục: trục ngang (tác giả – người đọc) và trục dọc (văn bản – hệ thống văn bản bao quanh). Bà đề xuất khái niệm genotext (văn bản tương đương / cận văn bản – số nhiều tạo nghĩa) đối lập với fenotext (văn bản hiện tượng – nghĩa giới hạn), cùng khái niệm idéologème (chức năng phối kết văn bản bên trên các cấu trúc khác).
• Tư tưởng đối thoại của Mikhail Bakhtin: Ngôn ngữ tiểu thuyết mang bản chất đối thoại, đa thanh (polyphony) và phức điệu. Đơn vị giao tiếp là phát ngôn luôn mang tính hai giọng (giọng nhân vật và giọng tác giả). Nguyên lý carnaval (hội giả trang) với chủ nghĩa hiện thực nghịch dị và bản chất tái sinh tiếng cười là cơ sở triệt tiêu tính giáo điều, cho phép giễu nhại và đa phong cách hóa văn bản.
• Quan niệm của Roland Barthes: Tuyên ngôn "cái chết của tác giả" nhằm giải thiêng quyền uy tối thượng của người viết, xác lập sự khai sinh của người đọc – chủ thể thâu tóm mọi trích dẫn và sản xuất ý nghĩa. Văn bản mang tính đa trị (plurality), phân mảnh và phát tán nghĩa.
• Hệ thống xuyên văn bản (Transtextuality) của Gérard Genette: Trong công trình Palimpsests: văn chương ở độ hai, Genette phân lập 5 dạng tương tác:
  1. Liên văn bản (Intertextualité): Quan hệ đồng hiện diện qua ám chỉ (allusion), đạo văn (plagiarism), trích dẫn (citation) (Marko Juvan bổ sung miêu tả, chuyển vị, bắt chước).
  2. Cận văn bản (Paratextualité): Mối quan hệ giữa văn bản chính với nhan đề, phụ đề, lời đề tặng, lời bạt, đề từ, chú thích, tên chương.
  3. Siêu văn bản (Métatextualité): Hoạt động chú giải, bình luận có tính phê phán của một văn bản đối với văn bản khác.
  4. Thậm phồn văn bản (Hypertextualité): Văn bản B (hậu bản / hypertext) phát sinh từ văn bản A (tiền bản / hypotext) thông qua cải biến (giễu nhại, chế nhạo, chuyển vị) hoặc bắt chước (phỏng nhại, châm biếm, giả mạo).
  5. Kiến tạo văn bản (Architextualité): Mối quan hệ thể loại và sự tương tác, lai ghép giữa các thể loại văn học.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng bốn phương pháp nghiên cứu định tính chuyên ngành văn học:

1. Phương pháp phân tích thi pháp văn bản: Khảo sát các dấu hiệu hình thức mang tính nội dung (giễu nhại, tương tác thể loại, viết lại) để làm sáng tỏ giá trị thẩm mỹ của tác phẩm.
2. Phương pháp cấu trúc hệ thống: Hệ thống hóa các yếu tố liên văn bản, đặt từng tác phẩm vào mạng lưới liên văn bản đồng đại và lịch đại.
3. Phương pháp so sánh, đối chiếu: Đặt tiểu thuyết Việt Nam đương đại trong tương quan so sánh với tiểu thuyết giai đoạn 1945–1975, so sánh giữa các tác giả và tác phẩm trong cùng giai đoạn.
4. Phương pháp tiếp cận văn hóa học: Xem xét văn bản văn học như một thành tố của mạng lưới văn hóa rộng lớn (văn bản chính trị, lịch sử, tôn giáo, đạo đức), nâng tính liên văn bản lên bình diện liên văn hóa.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Văn bản lý thuyết thi pháp học, ký hiệu học, lý thuyết liên văn bản của các tác giả trong nước và quốc tế.
• Hệ thống tác phẩm tiểu thuyết Việt Nam xuất bản sau năm 1986: Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn, Ba ngôi của người, Thị dân tiểu thuyết (Nguyễn Việt Hà); Năm lá quốc thư, Mười lẻ một đêm, Đức Phật, nàng Sivitri và tôi (Hồ Anh Thái); Chinatown (Thuận); Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa (Nguyễn Xuân Khánh); Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác); Giàn thiêu (Võ Thị Hảo); Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh); Thiên sứ (Phạm Thị Hoài); Thiên thần sám hối, Đi tìm nhân vật (Tạ Duy Anh); Người đi vắng, Vào cõi, Thoạt kì thủy, Những đứa trẻ chết già, Trí nhớ suy tàn, Ngồi (Nguyễn Bình Phương); Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai); Ngược dòng nước lũ (Ma Văn Kháng); Người sông Mê (Châu Diên).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này tập trung hệ thống hóa cơ sở lý thuyết và lịch sử nghiên cứu liên văn bản:

• Phân tích sự hình thành khái niệm tính liên văn bản từ tư tưởng Bakhtin đến đề xuất của Julia Kristeva năm 1967; làm rõ mô hình hai trục quy chiếu và tính chất mở của văn bản.
• Trình bày sự phát triển của lý thuyết qua quan niệm giải thiêng quyền uy tác giả của Roland Barthes và hệ thống năm loại hình quan hệ xuyên văn bản của Gérard Genette.
• Tổng thuật toàn diện tình hình dịch thuật, tiếp nhận và vận dụng lý thuyết liên văn bản tại Việt Nam qua các giai đoạn học thuật từ năm 1993 đến nay; chỉ ra tính cấp thiết của việc áp dụng lý thuyết này vào việc giải mã hệ hình tiểu thuyết Việt Nam đương đại.

Chương 2: Sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương 2 mô tả những chuyển biến cốt lõi của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 trong ngữ cảnh văn hóa mới:

• Ngữ cảnh văn hóa mới: Tác động của công cuộc Đổi mới kinh tế – xã hội, xu thế hội nhập quốc tế và sự phát triển của internet. Luận án phân tích hiện tượng văn học mạng (web, blog cá nhân của Trần Đình Sử, mạng xã hội của Tạ Duy Anh, Nguyễn Ngọc Tư, Trần Thanh Cảnh) như một cấu trúc liên văn bản / siêu văn bản mở, xóa nhòa ranh giới giữa sáng tác và tiếp nhận.
• Kiến tạo hiện thực mới: Sự dịch chuyển từ tư duy phản ánh hiện thực sang tư duy kiến tạo hiện thực nghệ thuật:
  • Hiện thực chiến tranh được giải thiêng và nhìn nhận đa chiều qua mất mát, nỗi buồn và chấn thương tinh thần (Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh).
  • Khám phá hiện thực thế sự, đời tư, các mặt trái xã hội (Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh).
  • Sử dụng yếu tố vô thức, tiềm thức, giấc mơ (Ăn mày dĩ vãng, Ngược dòng nước lũ, các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương).
  • Khắc họa con người tâm linh và hiện thực kỳ ảo đan xen thực tại (Mẫu thượng ngàn, Đức Phật, nàng Sivitri và tôi, Giàn thiêu, Người sông Mê).
  • Kỹ thuật mờ hóa nhân vật và cấu trúc giả định (Thiên sứ, Chinatown, Đi tìm nhân vật, Ngồi).
• Cá thể hóa nhân vật: Thay thế con người sử thi, con người tập thể đơn ngã giai đoạn 1945–1975 bằng con người cá nhân đa ngã, phức hợp, mang nhiều khiếm khuyết, bi kịch và những biến đổi nhân tính trong đời sống thường nhật.
• Nhận diện hai khuynh hướng nổi bật: Khuynh hướng hậu hiện đại và khuynh hướng hư cấu lịch sử; xác lập yêu cầu về một "cách đọc liên văn bản" chủ động từ phía người tiếp nhận.

Chương 3: Giễu nhại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương 3 đi sâu phân tích giễu nhại (parody) như một hiện tượng liên văn bản tiêu biểu:

• Xác lập bản chất giễu nhại trên nền tảng nguyên lý carnaval của Bakhtin và quan hệ thậm phồn văn bản của Genette: công cụ nhằm loại trừ sự nghiêm nghiêm giáo điều, đối thoại lại các chuẩn mực xơ cứng.
• Phân loại và khảo sát ba phương thức giễu nhại cụ thể trong tiểu thuyết đương đại:
  1. Trích dẫn nhại: Đưa các trích dẫn văn hóa, chính trị, văn học quen thuộc vào ngữ cảnh mới nhằm tạo độ chênh lệch ý nghĩa và tiếng cười giải thiêng.
  2. Viện dẫn nhại: Khai thác các sự kiện, điển tích, tác phẩm có trước mà không sao chép nguyên văn, cải biến ý nghĩa ban đầu để tạo ra sự đối thoại phản biện.
  3. Chỉ dẫn nhại: Vận dụng hệ thống chỉ dẫn ngoài văn bản hoặc chỉ dẫn cấu trúc nhằm định hướng người đọc tiếp nhận tác phẩm dưới góc nhìn hoài nghi, nghịch dị.
• Đánh giá hiệu quả của giễu nhại: Biến tiểu thuyết thành không gian đối thoại đa chiều với các vấn đề xã hội và lịch sử văn học, biến văn bản thành một "tác phẩm mở" đòi hỏi sự tham gia diễn giải của người đọc.

Chương 4: Viết lại lịch sử và tương tác thể loại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương 4 khảo sát hai chiến lược kiến tạo văn bản nổi bật:

• Viết lại lịch sử:
  • Xem hành vi viết lại như một hiện tượng liên văn bản, đối thoại với các diễn ngôn chính sử.
  • Phân tích hai hình thức viết lại:
    • Viết lại hình thức: Thay đổi trật tự thời gian trần thuật, lắp ghép mảnh vỡ, phá vỡ cốt truyện biên niên truyền thống.
    • Viết lại nội dung: Tái kiến tạo tính cách nhân vật lịch sử, lấp đầy các khoảng trống lịch sử bằng hư cấu và tâm linh, nhìn nhận sự kiện lịch sử từ góc độ đời tư thế sự (Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa, Sông Côn mùa lũ, Giàn thiêu).
• Tương tác thể loại (Architextualité):
  • Tiếp cận sự tương tác thể loại như một biểu hiện liên văn bản về mặt kiến trúc văn bản.
  • Khảo sát hai hình thức tiêu biểu:
    • Thơ ca trong tiểu thuyết: Sự xuất hiện của các văn bản thơ làm thay đổi nhịp điệu trần thuật, gia tăng tính trữ tình và mở rộng không gian cảm xúc.
    • Truyện ngắn trong tiểu thuyết: Lồng ghép các kết cấu truyện ngắn tạo thành các cấu trúc tiểu tự sự, phản ánh hiện thực đời sống đa chiều kích.
• Tác động đến sự đổi mới thể loại: Nâng cao tính đối thoại, huyền thoại hóa tiểu thuyết và dân chủ hóa quá trình sáng tạo văn học.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa các quan điểm lý thuyết liên văn bản trên thế giới từ cội nguồn ngôn ngữ học, thi pháp học Bakhtin, chủ nghĩa hậu cấu trúc (Kristeva, Barthes) đến thi pháp học cấu trúc luận (Genette, Riffaterre).
• Bổ sung và hoàn thiện khung lý thuyết liên văn bản nhằm ứng dụng phù hợp vào điều kiện nghiên cứu văn học Việt Nam, góp phần "nội địa hóa" một công cụ lý thuyết phê bình phương Tây.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Nhận diện toàn diện diện mạo và quy luật vận động của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 thông qua các chỉ dấu liên văn bản cụ thể: giễu nhại, viết lại lịch sử, tương tác thể loại.
• Khẳng định sự chuyển dịch hệ hình tiểu thuyết: từ phản ánh hiện thực sử thi sang kiến tạo hiện thực đa chiều; từ con người đơn ngã sang con người đa ngã; từ cấu trúc văn bản khép kín sang văn bản mở mang tính đối thoại.
• Đề xuất và định hình phương pháp "đọc liên văn bản", nâng cao vị thế và năng lực đồng sáng tạo của người tiếp nhận trước các cấu trúc văn học phức hợp.

Kiến nghị và đề xuất khoa học

• Đẩy mạnh việc dịch thuật hoàn chỉnh các công trình lý thuyết liên văn bản kinh điển (như các tác phẩm của Julia Kristeva, Roland Barthes, Gérard Genette) để phục vụ đào tạo và nghiên cứu học thuật trong nước.
• Tiếp tục vận dụng lý thuyết liên văn bản kết hợp với các lý thuyết văn hóa học, ký hiệu học để giải mã các hiện tượng văn học đương đại khác ngoài thể loại tiểu thuyết.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Giới hạn phạm vi tác giả: Do số lượng tiểu thuyết đương đại rất lớn, luận án chỉ tập trung vào một số tác giả tiêu biểu thuộc hai khuynh hướng chính (hậu hiện đại và hư cấu lịch sử), chưa thể bao quát toàn bộ các cây bút tiểu thuyết sau năm 1986.
• Giới hạn bình diện phân tích: Luận án tập trung sâu vào diễn ngôn tư tưởng, ngôn ngữ và cấu trúc thể loại; các bình diện thi pháp khác như thế giới hình tượng hoặc hệ thống cổ mẫu liên văn bản chưa được khảo sát chi tiết.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu liên văn bản sang bình diện cổ mẫu, biểu tượng và các cấu trúc huyền thoại trong văn xuôi Việt Nam.
• Khảo sát sự tương tác liên văn bản trong các thể loại văn học khác như truyện ngắn, thơ, ký và kịch đương đại.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Ngữ văn: Nguồn tài liệu chuyên khảo về phương pháp luận nghiên cứu văn học hiện đại và hậu hiện đại.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Cơ sở tham khảo cho việc giảng dạy các học phần Lý luận văn học, Thi pháp học, Tiến trình Văn học Việt Nam hiện đại.
• Nhà phê bình và biên tập viên văn học: Khung tham chiếu để đánh giá, thẩm định và tiếp nhận các sáng tác văn học thể nghiệm, cách tân đương đại.

Các nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu

• Khung phân loại 5 dạng quan hệ xuyên văn bản của Gérard Genette và cách thức nhận diện cận văn bản, siêu văn bản, thậm phồn văn bản trong tác phẩm văn xuôi (Chương 1).
• Khung phân tích các phương thức giễu nhại (trích dẫn nhại, viện dẫn nhại, chỉ dẫn nhại) (Chương 3).
• Phương pháp tiếp cận hiện tượng viết lại lịch sử và kỹ thuật tương tác thể loại trong tiểu thuyết (Chương 4).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt khái niệm "tính liên văn bản" và "liên văn bản" như thế nào?

Theo luận án, "tính liên văn bản" (intertextuality) là thuộc tính bản thể, là kết quả tồn tại khách quan ở mọi văn bản nghệ thuật, biến văn bản thành một đơn vị liên ký hiệu mang nghĩa vô hạn. Trong khi đó, "liên văn bản" chỉ mối quan hệ tương tác cụ thể giữa các văn bản hoặc các thủ pháp tổ chức văn bản của nhà văn.

2. Hai trục quy chiếu văn bản của Julia Kristeva gồm những gì và có ý nghĩa ra sao?

Julia Kristeva thiết lập hai trục quy chiếu:

• Trục ngang (horizontal axis): Thể hiện mối liên hệ tương tác giữa tác giả và người đọc.
• Trục dọc (vertical axis): Thể hiện sự kết nối giữa văn bản hiện thời với hệ thống các văn bản khác bao quanh nó (đồng đại hoặc lịch đại). Việc quy chiếu đồng thời hai trục cho thấy văn bản luôn chịu chi phối bởi mạng lưới liên văn bản rộng lớn và nghĩa của văn bản chỉ được kích hoạt thông qua hoạt động đọc.

3. Hệ thống xuyên văn bản của Gérard Genette được luận án vận dụng gồm những dạng tương tác nào?

Luận án vận dụng hệ thống 5 dạng tương tác xuyên văn bản (transtextuality) của Gérard Genette:

1. Liên văn bản (Intertextualité): Quan hệ đồng hiện diện qua ám chỉ, đạo văn, trích dẫn.
2. Cận văn bản (Paratextualité): Quan hệ giữa văn bản với các yếu tố bên lề (nhan đề, đề từ, lời tựa, lời bạt, chú thích).
3. Siêu văn bản (Métatextualité): Mối quan hệ bình luận, chú giải phê phán về văn bản khác.
4. Thậm phồn văn bản (Hypertextualité): Hậu bản phát sinh từ tiền bản qua cải biến (giễu nhại, chế nhạo, chuyển vị) hoặc bắt chước (phỏng nhại, châm biếm, giả mạo).
5. Kiến tạo văn bản (Architextualité): Quan hệ về mặt thể loại và sự tương tác, đan cài giữa các thể loại.

4. Hai khuynh hướng tiểu thuyết chính được luận án khảo sát là gì và gồm những tác giả tiêu biểu nào?

Luận án tập trung khảo sát hai khuynh hướng:

• Khuynh hướng hậu hiện đại: Nguyễn Việt Hà, Hồ Anh Thái, Thuận.
• Khuynh hướng theo lối viết truyền thống với đề tài lịch sử / hư cấu lịch sử: Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Mộng Giác, Võ Thị Hảo.

5. Khái niệm "cái chết của tác giả" của Roland Barthes được luận án giải thích như thế nào?

Luận án chỉ ra rằng luận điểm "cái chết của tác giả" của Roland Barthes không nhằm phủ nhận hoàn toàn vai trò của người cầm bút, mà nhằm giải thiêng quyền uy tối thượng, tuyệt đối của tác giả. Qua đó, quyền năng được chuyển giao cho người đọc – chủ thể tiếp nhận, thâu tóm các mạng lưới trích dẫn để sản xuất ý nghĩa cho văn bản.

---

Kết luận

Luận án Tiểu thuyết Việt Nam đương đại nhìn từ lý thuyết liên văn bản là công trình chuyên khảo hệ thống hóa khung lý thuyết liên văn bản từ cội nguồn phương Tây và vận dụng nghiên cứu toàn diện tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn sau năm 1986. Công trình đã làm rõ các phương thức kiến tạo nghệ thuật đặc thù như giễu nhại, viết lại lịch sử và tương tác thể loại trong sự tương quan với ngữ cảnh văn hóa Đổi mới. Kết quả nghiên cứu khẳng định bước chuyển biến về hệ hình tiểu thuyết và nhấn mạnh vai trò đồng sáng tạo của người đọc trong việc giải mã các cấu trúc liên văn bản đa tầng. Luận án cung cấp nguồn tư liệu học thuật và phương pháp luận có giá trị cho công tác nghiên cứu, giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho tiểu thuyết Cơ hội của chúa “sự cùng quẫn cuối cùng của con người đấy là cơ hội của Chúa”. Nguyễn Mộng Giác bắt đầu Sông Côn mùa lũ bằng lời đề tặng: “Tặng nhà tôi Nguyễn Khoa Diệu Chi và các con Đào Tiên, Thụy Vũ, Mai Tiên. Nguyễn Xuân Khánh bắt đầu tiểu thuyết Đội gạo lên chùa bằng việc trích dẫn (cả phiên âm và dịch thơ) bài thơ Cư trần lạc đạo phú của Trần Nhân Tông,. Tất cả những nội dung trên, dù không phải là tình tiết, là chi tiết chính của truyện, nhưng nó mang âm hưởng, màu sắc, phong cách, kiểu tư duy,.

từ 18 đó tác động và định hướng tâm thế ban đầu của độc giả trong hành trình tìm ra những mã của tác phẩm. - Quan hệ siêu văn bản (Métatextualité) Siêu văn bản đề cập đến hiện tượng một VB bình luận rõ ràng hoặc không rõ ràng về một VB khác. Sự bình luận này thể hiện quan điểm, sự đánh giá đối với nhiều lĩnh vực khác nhau trong đời sống. Thao tác này làm cho tiểu thuyết gắn với phê bình, mang màu sắc của khoa học, của tư duy phản biện.

Tiểu thuyết giờ đây không phải chỉ là địa hạt của các sự việc, của các tình tiết gây cấn, hồi hộp. Mà là sự đan xen của quy luật tư duy phân tích, đánh giá, nhìn nhận. Sự bình luận có thể thể hiện sự đồng tình hay không đồng tình, ca ngợi hay phê phán, có khi là giải thiêng lại những vấn đề từng được xem là thiêng liêng, là chuẩn mực đối với xã hội. Điều này có thể nhận thấy ở nhiều nhà văn Việt Nam đương đại.

Họ bình luận VB thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội và có khi bình luận luôn ngay cả tác phẩm của chính mình. Hồ Anh Thái có những thao tác đề cập đến những VB khác từ đó đưa ra những bình luận. Trong tiểu thuyết Năm lá quốc thư, tác giả đã bình luận về câu chuyện của một nhà văn Pháp thể kỉ XIX: Alfred de Musset “Đồng thời ở đây, còn có thể thấy một câu chuyện khác, từ hình ảnh những cái mỏ háu đói của đàn con sục vào chén sạch tim gan lòng ruột của cha chúng. Câu chuyện về đức hy sinh của người cha, cũng là chuyện về sự háu đói vô tình của đàn con.

Ta nhìn thấy trong ấy câu chuyện chén bằng sạch, moi bằng sạch, rút ruột bằng sạch. Mà rút ruột của ai? Của chính người cha mình, người lẽ ra có thể tồn tại lâu dài để tiếp tục nuôi ta. Và câu chuyện ấy chính là hình ảnh ẩn dụ và là cái cớ cho sự bình luận câu chuyện của hiện tại: “những con bồ nông của Alfred de Musset đã vô tư hồn nhiên được một bữa no. Thảo nào ta có thể gọi tắt vô tư hồn nhiên là vô hồn.

Chúng đã mở đại tiệc trên cái bụng phanh ra của người cha mà không biết rằng một khi người cha đã chết rồi, đại tiệc ấy là sự hủy diệt của chính chúng. Siêu VB trong tiểu thuyết đã trở thành đối tượng cho nhiều nhà văn giải thiêng nhiều vấn đề thiêng liêng 19 nhằm nhạo báng các hiện tượng trong cuộc sống hiện đại. Vậy là biên độ của một VB được mở rộng, thế giới không chỉ là một VB mà còn là một siêu VB để nhà văn có thể hoạt tác bằng nhiều cách thức và con đường khác nhau.