phần mở đầu, kết luận, danh mục các công trình của tác giả đã công bố có liên quan đến đề tài luận án và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 14 tiết. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC GIÁO DỤC CỦA J.ROUSSEAU Để nghiên cứu tư tưởng triết học giáo dục của J.Rousseau, trong luận án này, tác giả cần phải bắt đầu từ việc tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề để làm rõ, trong lĩnh vực này, các học giả đi trước đã đạt được những kết quả gì có thể tham khảo vào luận án, những gì vẫn đang là khoảng trống mà tác giả luận án cần tiếp tục nghiên cứu bổ sung. Xung quanh chủ đề giáo dục nói chung và tư tưởng triết học giáo dục của J.Rousseau nói riêng đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu theo các mức độ phạm vi khác nhau. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn cố gắng khảo sát những công trình trong và ngoài nước có thể hỗ trợ trực tiếp hoặc gián tiếp cho việc thực hiện luận án.
Vì vậy, theo chúng tôi, để tổng quan tình hình nghiên cứu tư tưởng triết học giáo dục của J.Rousseau từ góc độ triết học, việc khái quát thành các nhóm là cần thiết và có thể khái quát kết quả nghiên cứu của tác giả ở một số nội dung cơ bản sau. Các công trình liên quan đến bối cảnh và những tiền đề lý luận cho sự ra đời tư tưởng triết học giáo dục của J.Rousseau Dưới đây là một số công trình nghiên cứu liên quan đến bối cảnh kinh tế - chính trị cũng như những đặc điểm về xã hội - văn hóa - con người nước Pháp và những tiền đề cho sự ra đời tư tưởng triết học giáo dục của J. Nghiên cứu sinh kế thừa những luận điểm đó để luận chứng cho sự ra đời của triết học Khai sáng Pháp và trả lời được câu hỏi tại sao tư tưởng giáo dục ở châu Âu nói chung và của J.Rousseau nói riêng lại có sự phát triển và ảnh hưởng như vậy. Chẳng hạn, cuốn Jean Jacques Rousseau [60] của tác giả Phùng Văn Tửu (1978) đã đi sâu phân tích cuộc đời, con người và tác phẩm của J.Rousseau, từ nỗi bất hạnh đầu tiên của ông ở thời thơ ấu, từ cuộc sống lao động vất vả, tha hương cầu thực cho bản thân và gia đình đến những buớc 9 ngoặt trong sự nghiệp sáng tạo của ông.
Đặc biệt, sau khi xuất bản hai cuốn sách: Émile hay là về giáo dục [42] và Bàn về khế ước xã hội [41], vì không tán đồng quan niệm về “tội tổ tông” do chủ trương con người “tính bản thiện”, sách bị cấm và lệnh truy nã được ban ra. Ông phải trốn chạy sang Thụy sĩ, rồi ba năm sau lại bị trục xuất và rút về ẩn cư nơi một đảo nhỏ. Chính những trải nghiệm cuộc sống khiến ông gần gũi và cảm thông với những người nghèo khó. Đây là một trong những điều kiện cho sự ra đời tư tưởng triết học giáo dục của ông.
Hà Nhật Thăng và Đào Thanh Âm (1998) trong cuốn Lịch sử giáo dục thế giới [51] đã đưa ra bức tranh khái lược bối cảnh ra đời cũng như tư tưởng giáo dục của các triết gia từ thời cổ đại đến hiện đại. Qua phân tích, các tác giả cũng đã khái quát những khía cạnh chính về điều kiện kinh tế, xã hội, đặc biệt là đã phân tích tư tưởng giáo dục trước J. Qua đó, người đọc có cái nhìn đa chiều về việc nghiên cứu triết học giáo dục trong lịch sử và những điểm giống và khác nhau trong tư tưởng giáo dục của J.Rousseau với các nhà tư tưởng trước đó. Về cơ bản, tác giả đã trình bày xen kẽ các điều kiện và tiền đề, nền tảng triết học cơ bản trong việc hình thành tư tưởng triết học giáo dục của J.
Phần 1, cuốn Lịch sử thế giới, tập 3 [25] của Nguyễn Hiến Lê – Thiên Giang (2012) đã khái quát điều kiện chính trị, văn hoá, xã hội Pháp thế kỷ XVIII. Văn hoá Pháp đã có sự biến đổi về phong tục, thị hiếu một cách rõ rệt, người ta đua nhau thay đổi kiến trúc. Thời điểm này, khoa học phát triển mạnh, trong đó, vật lý học tiến bộ hơn cả. Người Pháp còn đem những thành tựu của khoa học áp dụng thiết thực vào trong đời sống xã hội.
Một xã hội mới ở Pháp đã trưởng thành và đi đầu chính là cuộc cách mạng về tư tưởng. Các tác giả cho rằng, các nhà tư tưởng ở châu Âu thế kỷ XVIII chia thành hai nhóm: nhóm triết gia và nhóm kinh tế gia. Đối với các nhà tư tưởng, mục đích của đời người là mưu cầu hạnh phúc cho nhân loại, nhờ tự do bình đẳng đánh đổ áp bức, cải cách chế độ cai trị. 10 Bên cạnh những công trình chuyên khảo bàn về điều kiện tư tưởng Khai sáng Pháp nói chung cũng như tư tưởng của J.Rousseau nói riêng còn có những công trình chuyên khảo bàn về tiền đề lý luận cho sự ra đời tư tưởng triết học Khai sáng Pháp.
Trong công trình 106 nhà thông thái [49] của tác giả Taranốp.S, đã được Đỗ Minh Hợp dịch (2012), với hơn 700 trang sách trình bày cuộc đời, số phận, học thuyết của các nhà tư tưởng trong lịch sử, trong đó có các nhà triết học Khai sáng Pháp. Tác giả đã chú ý tuyển chọn, giới thiệu và bình chú tư tưởng của họ về vai trò của triết học Khai sáng pháp và sự phê phán một số quan niệm triết học lạc hậu truyền thống. Đặc biệt, tác giả đã lược khảo vắn tắt những nét chính về cuộc đời, các sự kiện trong cuộc sống làm nên số phận, tạo nên tính cách của J.Rousseau, những lý thuyết khoa học và tư tưởng đặc trưng của ông qua những đoạn trích dẫn, những câu châm ngôn, lời khuyên, lời cảnh tỉnh, các nhận xét, quan điểm. Theo đó, tư tưởng của J.Rousseau là một trong những tư tưởng căn bản trong trào lưu triết học Khai sáng Pháp, để lại nhiều giá trị đối với tư tưởng của nhân loại.
Vũ Dương Ninh (chủ biên), (2013) trong chương 7 của cuốn Lịch sử văn minh thế giới [38] đã phân tích những điều kiện và tiền đề hình thành nền văn minh công nghiệp ở Tây Âu. Các nhà thám hiểm bằng các chuyến đi thực tế đầy dũng cảm của mình đã chứng minh cho giả thuyết trái đất hình cầu và cung cấp cho các nhà khoa học nhiều hiểu biết mới về địa lý, thiên văn, hàng hải, sinh vật học. Sự phát triển của khoa học là một trong những điều kiện quan trọng dẫn đến các cuộc cách mạng ở châu Âu, trong đó có cuộc cách mạng tư sản Pháp (1789). Với thắng lợi của cuộc cách mạng tư sản Pháp, công nghiệp đã có điều kiện phát triển mạnh mẽ.
Lịch sử Pháp đã bước sang một giai đoạn văn minh mới. Bài viết Rousseau: đa tài, đa nạn, đa đoan [46] Bùi Văn Nam Sơn (2013) đã tóm lược cuộc đời của J.Rousseau ngay từ nhỏ đã gặp nhiều bất hạnh. Ông phải trải qua một tuổi trẻ phiêu bạt, mà những phút giây yên ổn, 11 hạnh phúc là ngoại lệ. Làm đủ thứ việc (khoa học, xã hội, nghệ thuật), nhưng chủ yếu bằng nghề chép nhạc.
Ông cũng có quan hệ với nhiều phụ nữ, cha của năm đứa con, đều gửi hết vào trại mồ côi. Việc làm này gây tổn hại lớn đến thanh danh “nhà giáo dục” của ông, nhất là từ sự công kích của Voltaire. Ông cũng tỏ ra rất đau khổ và nhiều lần biện bạch: cuộc sống quá bấp bênh, không có lối thoát, khó có điều kiện nuôi dạy con cái đàng hoàng. Ông cũng từng phải trốn lệnh truy nã vì xuất bản một số cuốn sách đi ngược với tinh thần của chế độ lúc bấy giờ.
Tuy nhiên, chính cuộc đời đầy sóng gió đã giúp cho J.Rousseau có cái nhìn sâu sắc về các vấn đề trong cuộc sống để giúp ông có nhiều sáng tạo trong sự nghiệp của mình. Lê Tuấn Huy (2015), trong luận án Tư tưởng chính trị Montesquier trong tác phẩm tinh thần pháp luật và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam [20] đã phân tích về điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá ở nước Pháp thế kỷ XVIII. Đây là những điều kiện khách quan cho sự ra đời triết học Khai sáng Pháp, trong đó có triết học giáo dục. Về cơ bản, con người có quyền được tự do, bình đẳng và là một trong những vấn đề nổi bật của các nhà Khai sáng Pháp.
Theo ông, tự do cá nhân là quyền thiêng liêng, cao quý nhất, là cơ sở cho các quyền khác và quyền tự do luôn gắn liền với quyền bình đẳng. Bình đẳng chính là sự thừa nhận về nguyên tắc mỗi người xứng đáng được hưởng những gì thuộc về họ. Bình đẳng và tự do vừa là khát vọng mà con người hướng tới, đồng thời là thước đo phẩm giá con người. Hơn nữa, trong công trình này, tác giả cũng chỉ ra một số điểm tương đồng và sự kế thừa lẫn nhau trong quan điểm về quyền tự nhiên con người của Montesquier, J.
Điều này thể hiện, tư tưởng về con người của J.Rousseau không chỉ là sự sáng tạo của ông mà còn là sự kế thừa lẫn nhau giữa các quan điểm về con người của các nhà tư tưởng trong triết học Khai sáng Pháp. 12 Ngoài ra, liên quan trực tiếp đến tư liệu này, phải kể đến một số tài liệu bằng tiếng nước ngoài như: cuốn Đại cách mạng Pháp: 1789 – 1793 (Great French Revolution: 1789 - 1793) [70] của tác giả Kropotkin. Sau khi phân tích bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội nước Pháp trước cách mạng năm 1789, tác giả đã cho rằng, những nguyên nhân chủ yếu làm cho cách mạng không tránh khỏi: mâu thuẫn sâu sắc giữa chế độ phong kiến và chủ nghĩa tư bản đã hình thành trong lòng chế độ ấy. Quan hệ mâu thuẫn giai cấp, mẫu thuẫn giữa đẳng cấp thứ ba với đẳng cấp có đặc quyền, đã tạo thành yếu tố quyết định trong cuộc khủng hoảng của chế độ phong kiến.
Tác giả cuốn sách còn tập trung vào sự chuẩn bị tư tưởng cho sự ra đời của thế kỷ Ánh sáng với các nhà tư tưởng Pháp như: Montesquieu, Voltair, Diderot và các nhà tham gia biên soạn Bách khoa toàn thư khác. Trong cuốn sách Triết học giáo dục trong triết học Khai sáng Pháp (Educational philosophy in the French Enlightenment) [66] của tác giả Gill.N (2013) cho rằng, vấn đề giáo dục là một trong những vấn đề cơ bản trong triết học Khai sáng Pháp. Tại sao lại có triết học Khai sáng Pháp và triết học giáo dục Khai sáng.