Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo là ba học thuyết có sức lan tỏa và ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống tinh thần của nhiều nước trong khu vực Đông Á và Đông Nam Á, trong đó có nước ta. Các học thuyết này đã trải qua một quá trình tiếp biến lâu dài trong lịch sử nước ta, hình thành nên các mối quan hệ khác nhau tùy thuộc vào điều kiện văn hóa bản địa và lịch sử cụ thể. Đó là mối quan hệ đồng nguyên, thống nhất, hòa đồng, hội nhập, v. Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi chú trọng đến những công trình liên quan đến tư tưởng chính trị - xã hội của Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo trong lịch sử tư tưởng Việt Nam trước thế kỷ XVI; mối quan hệ theo hướng dung thông tam giáo trong tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ thế kỷ XVI – đầu thế kỷ XVII.
Trên cơ sở đó, luận án tiếp tục làm rõ những vấn đề còn bỏ ngỏ về mối quan hệ dung thông tam giáo trong tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Các công trình nghiên cứu về Nho, Phật, Đạo và mối quan hệ giữa Nho, Phật, Đạo Thứ nhất, nhóm các công trình nghiên cứu về Nho, Phật, Đạo Nghiên cứu về tam giáo (Nho, Phật, Đạo) đã có nhiều tác giả với nhiều công trình nghiên cứu về ba tôn giáo này. Tiêu biểu như cuốn sách Học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo và ảnh hưởng của nó ở Việt Nam, và bài Quan niệm của Nho giáo về xã hội lý tưởng trên Tạp chí Triết học số 3, 3/2001, bài Tư tưởng về đạo trị nước ở các nhà nho Việt Nam, trên Tạp chí Triết học số 1(188), 1/2007 của Nguyễn Thanh Bình đã đề cập tới một số tư tưởng của Nho giáo về chính trị - xã hội, trong đó tác giả cũng đã trình bày những đặc trưng của xã hội lý tưởng một cách khái quát với ý nghĩa là một nội dung tư tưởng cơ bản của Nho giáo. Trong công trình Nho giáo xưa và nay của tác giả Quang Đạm đã có nhiều bài viết bàn đến những nội dung liên quan đến cách tiếp cận các giá trị của Nho giáo và ảnh hưởng của Nho giáo ở Việt Nam.
Các tác giả đã thể hiện được cách nhìn nhận đánh giá đa chiều về những mặt tích cực và tiêu cực của Nho giáo với xã hội 5 hiện tại nói chung và sự phát triển của Việt Nam nói riêng. Các công trình tiêu biểu như cuốn Nho giáo và kinh tế của Trần Đình Hượu, Nho giáo của Trần Trọng Kim, Từ phê phán đến khẳng định ở Trung Quốc gần đây của Trần Lê Sáng, Nho giáo và văn hóa Việt Nam của Trần Quốc Vượng. Trong cuốn sách Nho giáo và phát triển ở Việt Nam, bài Về giá trị đương đại của Nho giáo Việt Nam, bài Những vấn đề Nho giáo trong lịch sử tư tưởng Việt Nam của Vũ Khiêu đã đưa ra nhận định khá thuyết phục về những bài học kinh nghiệm của các nước được coi là con rồng của châu Á từng vận dụng Nho giáo trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước như Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapo. Trong các công trình này tác giả đã nhấn mạnh vào những giá trị của Nho giáo trong việc kết hợp tăng trưởng kinh tế với văn hóa.
Những bài học từ tư tưởng trị nước của Nho giáo và giá trị đạo đức Nho giáo có ý nghĩa lớn đối với công cuộc xây dựng xã hội mới hiện nay. Ngoài các công trình kể trên còn có các công trình về Nho giáo của các tác giả khác như Bàn về đạo Nho của Nguyễn Khắc Viện, Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại với Các bài giảng về tư tưởng phương Đông của Trần Đình Huợu, Nho giáo với văn hóa Việt Nam của Nguyễn Đăng Duy, Một số vấn đề về Nho giáo Việt Nam của Phan Đại Doãn, Nho học và Nho học ở Việt Nam của Nguyễn Tài Thư; Tìm hiểu tư tưởng của Nho giáo trên trên Tạp chí Triết học số 12, năm 2002 của Minh Anh; Tư tưởng lễ và chính danh của Nho giáo trên Tạp chí Triết học số 5, 2003 của Ngọc Anh; Mấy vấn đề Nho giáo Việt Nam thế kỷ XVI và XVII, Tạp chí Triết học số 9 (184)/2006 của Nguyễn Đức Sự; Thế giới quan triết học của các nhà nho trong xã hội phong kiến Việt Nam, Tạp chí Triết học, số 2 (237), 2/2011 của Phạm Thị Loan; Góp phần tìm hiểu Khổng giáo ở Việt Nam, Nghiên cứu tôn giáo số 11(137), 2014 của Lê Quốc Tuấn; Sự phát triển của tư tưởng chính trị Nho giáo Việt Nam từ đầu công nguyên đến cuối thế kỷ XIV, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 9(94) năm 2015 của Nguyễn Hoài Văn. Điểm chung của các công trình này là tập trung bàn về vai trò của Nho giáo trong đời sống chính trị - xã hội Việt Nam trong lịch sử với tư cách là bệ đỡ hệ tư tưởng cho các triều đại phong kiến, đồng thời chỉ ra những giá trị và hạn chế của nó trong đường lối trị nước an dân trong lịch sử. 6 Các công trình nghiên cứu về Phật giáo Việt Nam như công trình Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỷ XVIII của Trần Văn Giáp, do Tuệ Sỹ dịch, Nxb Ban tu thư viện Đại học Vạn Hạnh, 1968.
Công trình này tác giả đã dựa trên những tài liệu của những người đi trước để trình bày một cách toàn bộ về Phật giáo Việt Nam từ thuở xưa. Trong phần 1, tác giả nói về những điểm thuộc về khởi nguyên của đạo Phật tại Việt Nam. Phần 2 tường thuật sự tích của một vài nhà chiêm bái, viết theo hồi ký của Nghĩa Tịnh, những nhà chiêm bái này gốc Trung Hoa hay Trung Á đã dừng chân trên đất Bắc Kỳ. Họ đã từng lãnh sứ mạng truyền bá Phật giáo và đi thỉnh kinh tại Ấn Độ.
Công trình Việt Nam Phật giáo sử lược của Hòa Thượng Mật Thể, do Nxb Tôn Giáo, năm 1970. Trong công trình này tác giả khi viết về Phật giáo đã chia làm hai phần: phần Tự luận và phần Lịch sử. Phần Tự luận chia làm bốn chương, phần Lịch sử chia làm mười chương. Trong phần Tự luận, tác giả đã điểm qua đôi nét về nguồn gốc Phật giáo Ấn Độ và Phật giáo Trung Quốc.
Theo tác giả thì Phật giáo có nguồn gốc từ Ấn Độ truyền vào Trung Quốc và sang Việt Nam nên chúng ta cần phải nguồn gốc Phật giáo Ấn Độ và Phật giáo Trung Quốc. Cuốn Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang (thiền sư Thích Nhất hạnh), tập 1 của bộ sách do Nxb La Bối, Sài Gòn in vào năm 1973, tập 2 vào năm 1978. Tác giả đã trình bày một cách uyển chuyển: kết hợp giữa viết sử và bình luận lịch sử; giữa xây dựng các mốc biên niên sử truyền giáo (bao gồm thế thứ các tông phái) và lần tìm ra sợi dây thống nhất bên trong kết nối các mốc biên niên sử ấy lại, qua đó tạo thành dáng nét riêng, là linh hồn, bản sắc của Phật giáo Việt Nam; giữa nghiên cứu tiểu sử các nhà tu hành và đi sâu tìm hiểu tính cách con người, tư tưởng, thơ ca của họ, v. Trong công trình này, tác giả còn trình bày một cách cặn kẽ về Phật giáo Việt Nam - một thực thể tinh thần đã tồn tại hàng nghìn năm, không phải với tư cách một tôn giáo ngoại nhập, mà đã được bản địa hóa từ rất lâu, và vẫn được thường xuyên bản địa hóa, để trở thành một phần tâm linh dân tộc; không phải chỉ là một tôn giáo đơn thuần mà cao hơn hẳn thế, còn là một thành tố trọng yếu của văn hóa, tư tưởng; và không phải là một thành tố rời rạc, phiến đoạn, mà luôn luôn hiện diện như một hệ thống có sức vận động và phát triển tự thân trong suốt tiến trình lịch sử.
7 Tác giả Nguyễn Tài Thư trong các công trình nghiên cứu do ông chủ biên như Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội, năm 1988 và công trình Ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và tôn giáo đối với con người Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 1997. Các khái niệm từ, bi, hỷ, xả và các giá trị tư tưởng của Phật giáo đã được các tác giả đề cập khi viết về Phật giáo với tư tưởng của con người Việt Nam. Nguyễn Hùng Hậu, trong cuốn Đại cương triết học Phật giáo Việt Nam, tập 1, do Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2002, đã khái quát và làm rõ những nét cơ bản về quá trình du nhập vào Việt Nam cũng như ảnh hưởng của nó đối với đời sống tinh thần dân tộc ta. Nghiên cứu về Phật giáo còn có cuốn Lịch sử Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thời Lý Nam Đế, tập 1 và tập 2 Từ Lý Nam Đế (544) đến Lý Thái Tông (1054) của tác giả Lê Mạnh Thát, do Nxb thành phố Hồ Chí Minh, năm 2003.
Trong đó tác giả đã chia lịch sử Phật giáo Việt Nam ra làm năm thời kỳ lớn: Thời kỳ thứ nhất, từ khởi nguyên cho đến khi Lý Bôn xưng đế lập nên Nhà nước Vạn Xuân. Thời kỳ thứ hai, bắt đầu từ lúc dòng thiền Pháp Vân ra đời cho đến thời vua Lý Thái Tông. Thời kỳ thứ ba, từ thời vua Lý Thánh Tông đến vua Trần Thánh Tông. Thời kỳ thứ tư, từ vua Trần Nhân Tông đến chúa Nguyễn Phúc Ánh.
Thời kỳ thứ năm, từ chúa Nguyễn Phúc Ánh đến khi vua Bảo Đại thoái vị năm 1945. Mỗi một thời kỳ có một nét đặc trưng và một quá trình phát triển tất yếu của nó. Ngoài các công trình nghiên cứu về Phật giáo nói trên còn có các bài viết về Phật giáo đăng trên các tạp chí như: bài Tìm hiểu một số đặc điểm của Phật giáo trong hệ thống tôn giáo Việt Nam của Nguyễn Tất Đạt trên Nghiên cứu tôn giáo số 3 năm 2008 đã nêu ba đặc điểm của Phật giáo Việt Nam: một là, Phật giáo du nhập vào Việt Nam rất sớm bằng con đường giao lưu thương mại hòa bình; hai là, Phật giáo là tôn giáo có ảnh hưởng lớn đến lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc; ba là, Phật giáo có ảnh hưởng mạnh mẽ đến quá trình hình thành các tôn giáo nội sinh ở Việt Nam.