Chương 1 này, tác giả luận án tập trung vào việc tổng quan tình hình nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam về quản lý xây dựng văn hoá nhà trường. Để tìm hiểu và có những khẳng định về cách tiếp cận, sự kế thừa các nghiên cứu đi trước để xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu về quản lý xây dựng văn hoá nhà trường của các trường đại học và học viện chúng tôi tập trung vào các vấn đề chính sau đây: (1) Tổng quan tình hình nghiên cứu về văn hoá nhà trường; (2) Xây dựng văn hoá nhà trường; (3) Quản lý xây dựng văn hoá nhà trường. Trong mỗi nội dung chúng tôi đều có sự quan tâm đến nội hàm của các trường đại học, học viện để làm cơ sở cho việc nghiên cứu quản lý xây dựng văn hoá nhà trường tại Học viện Hành chính Quốc gia. Các công trình nghiên cứu về văn hóa nhà trường của trường đại học, học viện 1.
Các công trình nghiên cứu trên thế giới Văn hóa nói chung và văn hoá nhà trường nói riêng là một trong những chủ đề hấp dẫn được các nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm khai thác ở những chiều cạnh khác nhau, tiêu biểu có những công trình nghiên cứu sau đây: Theo Deal, Terrence E (1993) [50], Schein (2004) [80] và Maslowski (2006) [64] trong công trình nghiên cứu của mình đưa ra các quan điểm nghiên cứu về thuật ngữ “văn hoá nhà trường” (school culture, 1980 -1990). Purkey và Smith (1982) [73], Peterson (2002) [68], nghiên cứu cấu trúc, kết cấu về văn hóa nhà trường. Một số công trình nghiên cứu đề cập đến ảnh hưởng của văn hoá nhà trường tới tất cả các lĩnh vực trong nhà trường, bao gồm hoạt động giảng dạy, hiệu quả học tập của học sinh và sự phát triển nghề nghiệp (Hamilton và Richardson, 1995) [58]. Bàn về cấu trúc văn hoá nhà trường, hầu hết các nhà nghiên cứu đều nhất trí với một trong hai mô hình cấu trúc: Thứ nhất, mô hình tảng băng (hai tầng bậc) được đưa ra bởi Frank Gonzales (1978).
Theo đó, tương tự văn hóa tổ chức, văn hoá nhà trường giống như một tảng băng, có văn hóa biểu hiện ở bề mặt và văn hóa ở chiều sâu. Trong đó, bề mặt văn hóa là những thành tố vật chất dễ quan sát và dễ 7 thay đổi. Bề sâu của văn hóa là những yếu tố thuộc tinh thần như các giá trị, niềm tin và các ý nghĩ của con người mà chúng ta khó quan sát hoặc khó thay đổi [57]. Thứ hai, mô hình cấu trúc ba tầng bậc do Edgar H.
Schein (2004) đưa ra và được áp dụng vào văn hoá nhà trường. Theo mô hình này, văn hoá nhà trường bao gồm ba tầng bậc: (1) Các yếu tố hữu hình – có thể quan sát được; (2) Các giá trị được thể hiện, bao gồm niềm tin, thái độ, cách ứng xử; (3) Các giả thiết cơ bản – bao gồm các yếu tố liên quan đến môi trường xung quanh, thực tế của tổ chức, hoạt động và mối quan hệ giữa con người trong tổ chức. Trong hai mô hình này, mô hình ba cấp độ của văn hoá nhà trường phản ánh chặt chẽ và đầy đủ hơn về cấu trúc văn hoá nhà trường. Trong đó, đặc biệt cần nhấn mạnh ở đây là các giả thiết cơ bản – tầng thứ ba trong cấu trúc văn hóa.
Theo Schein, tầng giả định cơ bản bề sâu chính là các giả thiết ban đầu, được hỗ trợ bởi một linh cảm hay một giá trị nào đó, được sử dụng liên tục khi giải quyết một vấn đề, dần dần trở thành hiện thực. Tầng giả thiết cơ bản bề sâu này sẽ quyết định đến cách giải quyết, nhìn nhận, xem xét mọi vấn đề của tổ chức, nó chi phối việc lựa chọn phương án nào, giá trị nào. Nó có mối quan hệ chặt chẽ, chi phối đến hai tầng còn lại là các yếu tố hữu hình và các giá trị được thể hiện [80]. Guthrie và Colleen Hoy (2015), tương tự như những nỗ lực thay đổi trong các lĩnh vực khác, sự phát triển tổ chức trong lĩnh vực giáo dục không xảy ra trong một môi trường riêng biệt.
Thay vào đó, nó xảy ra trong những tổ chức có các quy tắc và giá trị, các giả định và kỳ vọng. Trong khi thường được sử dụng thay thế cho nhau, một số tác giả đã phân biệt các cấu trúc của “môi trường nhà trường” và “văn hoá nhà trường” trên cơ sở môi trường tổ chức được mô tả như các niềm tin và nhận thức mà cá nhân nắm giữ trong tổ chức, còn văn hóa được xem như các giá trị, niềm tin và kỳ vọng được chia sẻ, hình thành và phát triển từ các tương tác xã hội trong tổ chức. Văn hoá nhà trường chính là “cách thức chúng ta thực hiện những công việc ở đó” - thể hiện ở dạng hữu hình và vô hình và được các thành viên của nhà trường chia sẻ, duy trì, các giá trị văn hoá nhà trường sẽ giúp định hướng các hành vi của các giáo viên, hiệu trưởng nhà trường [67]. Bàn về các biểu hiện của văn hoá nhà trường, tiêu biểu có các công trình nghiên cứu của các tác giả Peterson [68], Deal, Terrence [50], Frank Gonzales [57], Schein [80]…Các nghiên cứu của các tác giả đều có điểm chung cho văn hoá nhà trường được biểu hiện cụ thể thành hai tầng bậc.
Tầng bậc thứ nhất là các yếu tố bề nổi của văn hoá nhà trường và tầng bậc tứ hai là các yếu tố bề sâu của văn hóa nhà trường. 8 Về vai trò của văn hóa nhà trường đối với các hoạt động dạy và học của nhà trường, tiêu biểu có một số công trình nghiên cứu sau: Barth (2002) cho rằng văn hoá nhà trường tác động đến toàn bộ các thành viên trong nhà trường; tác động đến sự thành công, hiệu quả hoạt động của nhà trường. Tác giả nhấn mạnh: “Văn hoá nhà trường còn có sức ảnh hưởng mạnh mẽ hơn đến các hoạt động và việc học tập trong trường học hơn là tổng thống của quốc gia, bộ giáo dục, hội đồng nhà trường, hay thậm chí là hiệu trưởng, giáo viên và các phụ huynh”[45].Tương tự, Peterson (2002) cho rằng “Môi trường văn hoá nhà trường tích cực, các thành viên luôn có ý thức chung về sự kết nối giữa các cá nhân, ý thức được chia sẻ rộng rãi về sự tôn trọng và chăm sóc cho mọi người. Còn môi trường văn hóa chứa đựng các yếu tố tiêu cực sẽ tác động xấu đến hiệu quả giáo dục cũng như các hoạt động khác của nhà trường” [68].
Dewit và cộng sự (2003) nghiên cứu vai trò của văn hoá nhà trường đối với sự thành công của người học đã phân chia các khía cạnh của văn hoá nhà trường thành ba phạm trù chung: (i) Không khí tâm lý – xã hội của nhà trường; (ii) Quản lý hành chính của nhà trường; (iii) Kiểu dạy và học được thực hiện trong nhà trường. Các tác giả đã đưa ra minh chứng về tác động, ảnh hưởng rõ nét của văn hoá nhà trường đến kết quả học tập và hành vi của người học [53]. Theo Bahar Gun và Esin Caglayan (2013), văn hoá nhà trường đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện hoạt động nhà trường. Nhận thức về văn hoá nhà trường cũng có nghĩa là để mang lại sự thay đổi, nền văn hóa hiện tại phải được xem xét lại và tái cơ cấu.
Những phát hiện của nghiên cứu cho thấy ba khía cạnh nổi bật nhất của văn hoá nhà trường là sự hỗ trợ và hợp tác của đội ngũ nhân viên, sự lãnh đạo hợp tác và sự thống nhất mục đích. Sự hợp tác của giáo viên được coi là yếu tố tích cực mạnh mẽ nhất trong văn hoá nhà trường, điều đó cho thấy sự hiểu biết nghề nghiệp một cách chính thức và không chính thức của giáo viên có thể được tăng cường bằng cách xây dựng và duy trì những cơ hội cần thiết để giáo viên phát huy sự hợp tác trong tổ chức [47]. Đề xuất này cũng được phản ánh trong nghiên cứu của Jurasaite-Harbison (2009), liên quan tới việc học tập tại nơi làm việc của giáo 9 viên[59]. Đồng quan điểm Fullan, M.
Để xác định nhà trường hiệu quả, Snowden và Gorton (1998) chỉ ra năm yếu tố văn hoá nhà trường quan trọng, đó là: văn hóa tổ chức tích cực; nỗ lực học tập và thành tích; tin tưởng rằng tất cả học sinh có thể học tập; liên tục phát triển và đổi mới đội ngũ nhân sự; xây dựng môi trường học tập an toàn, trật tự [72]. Nghiên cứu của Yenming Zhang (2008) lại cho thấy 8 giá trị được xếp thứ hạng cao trong giá trị văn hoá nhà trường, bao gồm: Sự đổi mới (nhà trường luôn luôn đặt ở vị trí đầu tiên), chấp nhận rủi ro, trao quyền lực, sự tham gia của mọi người, tập trung vào kết quả, tập trung vào con người, làm việc nhóm và sự ổn định. Với 8 giá trị này, nhà trường nên xem lại đang phát triển và xây dựng được bao nhiêu giá trị, những giá trị thực hay ảo… Vấn đề cốt yếu chính là sự thống nhất mục đích – sự nhận thức chung về sứ mệnh và tầm nhìn của nhà trường giữa các giáo viên [79]. Nghiên cứu văn hoá nhà trường ở cấp độ đại học, các tác giả Bartell, (2003) cho rằng “Văn hoá nhà trường bao gồm toàn bộ hoạt động của các thành viên trong nhà trường (Hiệu trưởng, giảng viên, nhân viên, học viên, sinh viên), các nghi thức giao tiếp; hệ thống các giá trị; các chuẩn mực xử sự, các câu chuyện…” [48].
Theo Mintzberg và Van der Hayden, (1999): “Trong các trường đại học, những người có liên quan đến văn hoá nhà trường rất đa dạng. Các bên liên quan trong nội bộ nhà trường bao gồm từ sinh viên trong nước tới sinh viên quốc tế, đang học hay đã tốt nghiệp, sinh viên chính quy và phi chính quy. Các bên liên quan bên ngoài bao gồm từ những người trong cộng đồng dân cư nơi trường đặt địa điểm cho đến các nhà chính trị, những người thực thi pháp luật, các nhà tài trợ, các tổ chức kiểm định, các tổ chức hiệp hội và cơ quan truyền thông. Trong bối cảnh đó, như một mạng lưới phức tạp, trường đại học được xem là quá trình truyền thông liên tục và đan dệt lẫn nhau giữa các cá nhân cùng chia sẻ trách nhiệm và quyền ra quyết định [65].
10 Nghiên cứu của Barbara Fralinger, Valerie Olson (2007) cho rằng văn hóa trường đại học là một là một dạng của văn hóa tổ chức, trong đó các giá trị văn hóa trường đại học là một thành tố cơ bản trong việc ra quyết định ở các trường đại học.
