Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Ở Việt Nam, pháp luật về phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã là một lĩnh vực quan trọng của pháp luật thương mại, trong đó có các nội dung về quản lý tài sản phá sản của doanh nghiệp lâm vào tình trạng phá sản trong suốt quá trình diễn ra thủ tục phá sản. Trên thực tế, tổng quan tài liệu nghiên cứu cho thấy quản lý tài sản phá sản đã được đề cập và nghiên cứu ở nhiều nội dung và góc độ khác nhau. Các nghiên cứu về tài sản phá sản và quản lý tài sản phá sản Xác định tài sản phá sản của doanh nghiệp, hợp tác xã mất khả năng thanh toán có một ý nghĩa quan trọng trong việc xử lý tài sản bởi nó là căn cứ quan trọng để xác định một doanh nghiệp có khả năng thanh toán hay không.
Mặt khác, nó chi phối việc lựa chọn thủ tục tố tụng trong quá trình giải quyết phá sản và áp dụng các biện pháp bảo toàn tài sản có ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của các chủ nợ, doanh nghiệp mắc nợ. Về lý thuyết, tài sản phá sản trong Hướng dẫn của Hội nghị về Thương mại và Phát triển Liên hợp quốc “Legislative Guide on Insolvency” (UNCTAD) được sử dụng dưới thuật ngữ Bankruptcy Estate hoặc Insolvency Estate. Theo đó, trong các thủ tục liên quan đến quản lý tài sản phá sản nói chung thì công việc đầu tiên và có vai trò quan trọng là phải xác định được phạm vi của tài sản phá sản, những nguyên tắc xác định tài sản phá sản và các trình tự, thủ tục, phương thức để xác định tài sản phá sản. Tài liệu cũng chỉ rõ cách hiểu về khái niệm “estate” trong trình tự, thủ tục phá sản của doanh nghiệp.
Nó được dùng để chỉ các tài sản của con nợ chịu kiểm soát chặt chẽ bởi các trình tự, quy trình phá sản. Tuy nhiên, ở các nước cách ghi nhận pháp lý không phải giống nhau. Một số nước thì pháp luật phá sản sẽ chuyển giao 8 quyền sở hữu cho một số chủ thể khác (ví dụ quản tài viên), tuy nhiên, ở một số nước thì con nợ vẫn có quyền sở hữu đối với tài sản phá sản, tuy nhiên quyền đó chịu sự kiểm soát và bị giới hạn. Tài liệu này cũng đòi hỏi một trong những yêu cầu đặt ra đối với luật phá sản đó là phải xác định rõ các loại tài sản nào của con nợ chịu rằng buộc bởi các trình tự, thủ tục phá sản, và chỉ rõ là các chủ thể có ảnh hưởng thế nào tới quy trình trình này.
Trong đó, nó bao gồm cả các thẩm quyền có liên quan của các chủ thể khác nhau thể hiện trong các quyết định đó liên quan đến các tài sản được sở hữu bởi bên thứ ba, các tài sản ở nước ngoài. Tài liệu “Principles for effective Insolvency and Creditor/Debtor regimes” của World Bank năm 2016 cũng đề cập đến quá trình thu thập, kiểm kê, bảo quản, quản lý và thanh lý tài sản phá sản. Các tài sản phá sản bao gồm toàn bộ tài sản của con nợ, bao gồm tài sản có trước và sau thời điểm tuyên bố phá sản. Phạm vi xác định tài sản phá sản phải được giới hạn chặt chẽ và quy định rõ ràng trong đạo luật về phá sản.
Các biện pháp kiểm kê, bảo quản, quản lý tài sản ngay sau khi bắt đầu thủ tục phá sản sẽ được áp dụng một cách nhanh chóng, minh bạch, linh động để đảm bảo tối đa hóa lợi ích có được từ các tài sản phá sản. Ở trong nước, các nghiên cứu về tài sản phá sản phải kể đến các công bố như bài viết “Bàn về nguyên tắc và cách thức xác định tài sản phá sản theo pháp luật phá sản Việt Nam” của tác giả Vũ Thị Hồng Vân đăng tải tại Tạp chí Kiểm sát, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao số 3/2007. Bài viết đã trên cơ sở phân tích các quy định của Luật Phá sản năm 2004 để bàn luận về nguyên tắc và cách thức xác định tài sản phá sản. Bài viết cũng chỉ ra các ưu điểm, nhược điểm của cách quy định của Luật Phá sản 2004.
Luận án “Quản lý và xử lý tài sản phá sản theo quy định của pháp luật phá sản Việt Nam” của tác giả Vũ Thị Hồng Vân năm 2008 còn phân biệt tài sản với sản nghiệp. Theo đó, sản nghiệp là những gì còn lại của khối tài sản 9 có sau khi trừ đi giá trị của các nghĩa vụ tài sản. Nếu tài sản ròng là một con số dương thì có nghĩa là sản nghiệp có khả năng thanh toán, nếu là con số âm thì sản nghiệp không có khả năng thanh toán. Sản nghiệp với ý nghĩa của nó là một tập hợp các tài sản có và tài sản nợ, là một tổng thể các quan hệ pháp luật về tài sản chứ không phải đơn giản chỉ là một bộ sưu tập đồ vật.
Nói cách khác, thuật ngữ sản nghiệp cũng phân biệt với khái niệm tài sản nói chung. Trên cơ sở đó, đề tài cũng đưa ra khái niệm tài sản phá sản là khối sản nghiệp của doanh nghiệp, bao gồm toàn bộ những tài sản cố và tài sản nợ của doanh nghiệp từ thời điểm tòa án thụ lý đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản đến thời điểm Tòa án ra quyết định hoàn tất việc giải quyết vụ phá sản. Nghiên cứu cũng phân biệt quản lý tài sản phá sản và thanh lý tài sản phá sản mặc dù giữa chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau, tuy nhiên giữa chúng cũng có những sự khác biệt nhất định. Bài viết “Hoàn thiện chế định quản tài viên trong Luật Phá sản” của tác giả Đặng Văn Huy Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 20 tháng 10/2018 cũng đề cập đến khái niệm sản nghiệp, theo đó, sản nghiệp là thuật ngữ pháp lý chỉ tổng thể quyền và nghĩa vụ về tài sản nằm trong nhân cách pháp lý của thể nhân, pháp nhân mà bao gồm phần tích sản và phần tiêu sản.
Do đó, tài sản phá sản không chỉ gồm các tài sản có của con nợ mà còn bao gồm cả các tài sản nợ của con nợ. Các nghiên cứu về chủ thể quản lý tài sản phá sản Có thể thấy, khi doanh nghiệp lâm vào tình trạng mất khả năng thanh toán, các nghiên cứu cho thấy, quá trình quản lý tài sản phá sản có sự tham gia của các chủ thể gồm tòa án (thẩm phán), các chủ nợ và người quản lý tài sản, trong đó có vị trí trung tâm trong quá trình quản lý tài sản phá sản là người quản lý tài sản phá sản. Pháp luật phá sản ở các nước khi nói về người có trách nhiệm quản trị quá trình diễn ra thủ tục phá sản bằng nhiều thuật ngữ như “trustees” hoặc 10 “Administer”, “Liquidators”, “supervisors”, “receivers”, “curators”, “commissioner”. Các thuật ngữ này được sử dụng để chỉ một loạt chức năng khác nhau của quá trình quản trị thủ tục phá sản.
Trong tài liệu “Legislative Guide on Insolvency” của UNCTAD năm 2004 tại Chương III đề cập đến từng chủ thể tham gia vào các trình tự, thủ tục phá sản, trong đó có giai đoạn quản lý tài sản phá sản. Các chủ thể này gồm con nợ (debtor), chủ nợ (Creditors) và người đại diện phá sản (insolvency representative). Tài liệu này cũng khẳng định chủ thể quản trị thủ tục phá sản nói chung có vai trò trung tâm để quyết định sự hiệu lực, hiệu quả của pháp luật phá sản với những thẩm quyền cụ thể đối với con nợ và tài sản của họ cũng như nghĩa vụ bảo vệ các tài sản và lợi ích của các chủ nợ, người lao động. Chủ thể quản trị thủ tục phá sản đòi hỏi phải có những trình độ, chuyên môn nhất định để đảm bảo tính hiệu quả của việc thực hiện thủ tục phá sản.
Tài liệu này cũng đề cập đến các quyền và nghĩa vụ cụ thể của người quản trị thủ tục phá sản, trong đó có các quyền và nghĩa vụ liên quan trực tiếp đến quản lý tài sản phá sản. Nhìn chung, tài liệu đã đưa ra một khung lý thuyết về người quản lý tài sản phá sản tương đối đầy đủ, tuy nhiên, chức năng cụ thể có thể khác nhau trong pháp luật thực định ở từng quốc gia. Ở Việt Nam, chủ thể quản lý tài sản phá sản cũng được các nhà nghiên cứu trong nước chú ý, đặc biệt là sau khi Luật Phá sản 2014 được ban hành thay thế cho Luật Phá sản 2004. Các nghiên cứu giai đoạn này chủ yếu tập trung vào đánh giá thực trạng các quy định pháp luật về quản trị viên và các chủ thể khác có liên quan trong quá trình quản lý tài sản phá sản.
Phần lớn các nghiên cứu đề cập đến khía cạnh thực tiễn của các quy định pháp luật về chủ thể quản lý tài sản phá sản, so sánh những điểm mới của Luật Phá sản 2014.