Luận án tiến sĩ quan hệ thương mại hàng hóa trung gian giữa nhật bản trung quốc trong hai thập niên đầu thế kỷ xxi và một số kiến nghị chính sách cho việt nam

Luận án tiến sĩ phân tích quan hệ thương mại hàng hóa trung gian Nhật Bản - Trung Quốc đầu thế kỷ XXI, đề xuất chính sách cho Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Tuấn Tú
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Bình Giang
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Quan hệ thương mại hàng hóa trung gian Nhật Bản - Trung Quốc trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI và một số kiến nghị chính sách cho Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Những giá trị của công trình nghiên cứu trong nước và ngoài nước, khoảng trống nghiên cứu và điểm mới của luận án
• 1.3.1. Những giá trị của công trình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.3.2. Khoảng trống nghiên cứu và điểm mới của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA TRUNG GIAN
• 2.1. Những vấn đề lý luận về thương mại hàng hóa trung gian
• 2.1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 2.1.2. Cơ sở lý thuyết về quan hệ thương mại hàng hoá trung gian
• 2.1.3. Phân loại hàng hóa trung gian
• 2.1.4. Các tiêu chí đánh giá quan hệ thương mại hàng hoá trung gian
• 2.1.5. Đặc điểm của quan hệ thương mại hàng hóa trung gian
• 2.1.6. Các nhân tố ảnh hưởng đến quan hệ thương mại hàng hoá trung gian
• 2.2. Cơ sở thực tiễn về quan hệ thương mại hàng hoá trung gian
• 2.2.1. Mô hình đàn nhạn bay ở Đông Á
• 2.2.2. Mạng sản xuất nội khối Đông Á và vai trò của thương mại hàng hoá trung gian
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VÀ NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HOÁ TRUNG GIAN NHẬT BẢN – TRUNG QUỐC
• 3.1. Khái quát thực trạng quan hệ thương mại song phương Nhật Bản – Trung Quốc kể từ năm 2001 đến nay
• 3.1.1. Tổng quan về quan hệ thương mại Trung Quốc – Nhật Bản kể từ năm 2001 đến nay
• 3.1.2. Chính sách của Nhật Bản và Trung Quốc trong phát triển quan hệ thương mại song phương
• 3.2. Quan hệ thương mại hàng hoá trung gian Nhật Bản – Trung Quốc
• 3.2.1. Thực trạng quan hệ thương mại hàng hoá trung gian Nhật Bản – Trung Quốc
• 3.2.2. Đặc điểm của quan hệ thương mại hàng hoá trung gian Nhật Bản – Trung Quốc
• 3.3. Nhân tố ảnh hưởng đến quan hệ thương mại hàng hoá trung gian Nhật Bản – Trung Quốc
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HOÁ TRUNG GIAN VIỆT NAM – TRUNG QUỐC, VIỆT NAM – NHẬT BẢN: MỘT SỐ BÀI HỌC VÀ KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM
• 4.1. Khái quát quan hệ thương mại hàng hoá trung gian giữa Việt Nam – Trung Quốc, Việt Nam – Nhật Bản
• 4.1.1. Khái quát quan hệ thương mại hàng hoá trung gian Việt Nam – Trung Quốc
• 4.1.2. Khái quát quan hệ thương mại hàng hoá trung gian Việt Nam – Nhật Bản
• 4.1.3. Một vài đánh giá
• 4.2. Một số bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam từ quan hệ thương mại hàng hóa trung gian Nhật Bản – Trung Quốc
• 4.2.1. Bài học nên tham khảo, học hỏi
• 4.2.2. Bài học nên tránh
• 4.3. Một số hàm ý chính sách đối với Việt Nam
• 4.4. Điều kiện cần và đủ để áp dụng các bài học kinh nghiệm và kiến nghị chính sách đối với Việt Nam
• 4.4.1. Điều kiện cần
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về quan hệ thương mại Nhật Bản Trung Quốc thế kỷ XXI

Quan hệ thương mại giữa Nhật Bản và Trung Quốc trong thế kỷ XXI đã trải qua nhiều biến động, phản ánh sự thay đổi trong cấu trúc kinh tế và chính sách thương mại của hai quốc gia. Thương mại hàng hóa trung gian đóng vai trò quan trọng trong mối quan hệ này, với Nhật Bản là nhà cung cấp chính các linh kiện và thiết bị công nghệ cao, trong khi Trung Quốc là công xưởng sản xuất lớn nhất thế giới. Hợp tác kinh tế giữa hai nước đã tạo ra một mạng lưới sản xuất phức tạp, trong đó hàng hóa trung gian được trao đổi liên tục. Xu hướng thương mại trong thế kỷ XXI cho thấy sự gia tăng mạnh mẽ của thương mại nội ngành, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp điện tử và ô tô. Chính sách thương mại của cả hai nước đã thúc đẩy sự phát triển của hệ thống thương mại khu vực Đông Á, với Nhật Bản và Trung Quốc là hai trụ cột chính.

1.1. Bối cảnh kinh tế quốc tế thế kỷ XXI

Kinh tế quốc tế thế kỷ XXI chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc như một cường quốc kinh tế toàn cầu, trong khi Nhật Bản tiếp tục duy trì vị thế là nền kinh tế lớn thứ ba thế giới. Đầu tư nước ngoài từ Nhật Bản vào Trung Quốc đã tăng mạnh, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp công nghệ cao. Hợp tác quốc tế giữa hai nước đã tạo ra một mạng lưới sản xuất phức tạp, trong đó hàng hóa trung gian được trao đổi liên tục. Xu hướng thương mại trong thế kỷ XXI cho thấy sự gia tăng mạnh mẽ của thương mại nội ngành, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp điện tử và ô tô. Chính sách thương mại của cả hai nước đã thúc đẩy sự phát triển của hệ thống thương mại khu vực Đông Á, với Nhật Bản và Trung Quốc là hai trụ cột chính.

1.2. Vai trò của thương mại hàng hóa trung gian

Thương mại hàng hóa trung gian giữa Nhật Bản và Trung Quốc đã trở thành một yếu tố then chốt trong hệ thống thương mại khu vực Đông Á. Nhật Bản là nhà cung cấp chính các linh kiện và thiết bị công nghệ cao, trong khi Trung Quốc là công xưởng sản xuất lớn nhất thế giới. Hợp tác kinh tế giữa hai nước đã tạo ra một mạng lưới sản xuất phức tạp, trong đó hàng hóa trung gian được trao đổi liên tục. Xu hướng thương mại trong thế kỷ XXI cho thấy sự gia tăng mạnh mẽ của thương mại nội ngành, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp điện tử và ô tô. Chính sách thương mại của cả hai nước đã thúc đẩy sự phát triển của hệ thống thương mại khu vực Đông Á, với Nhật Bản và Trung Quốc là hai trụ cột chính.

II. Thực trạng quan hệ thương mại Nhật Bản Trung Quốc

Thực trạng quan hệ thương mại giữa Nhật Bản và Trung Quốc trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI cho thấy sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càng sâu sắc. Nhật Bản là nhà cung cấp chính các linh kiện và thiết bị công nghệ cao, trong khi Trung Quốc là công xưởng sản xuất lớn nhất thế giới. Hợp tác kinh tế giữa hai nước đã tạo ra một mạng lưới sản xuất phức tạp, trong đó hàng hóa trung gian được trao đổi liên tục. Xu hướng thương mại trong thế kỷ XXI cho thấy sự gia tăng mạnh mẽ của thương mại nội ngành, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp điện tử và ô tô. Chính sách thương mại của cả hai nước đã thúc đẩy sự phát triển của hệ thống thương mại khu vực Đông Á, với Nhật Bản và Trung Quốc là hai trụ cột chính.

2.1. Giai đoạn 2001 2010 Sự phát triển mạnh mẽ

Giai đoạn 2001-2010 chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của quan hệ thương mại giữa Nhật Bản và Trung Quốc. Nhật Bản là nhà cung cấp chính các linh kiện và thiết bị công nghệ cao, trong khi Trung Quốc là công xưởng sản xuất lớn nhất thế giới. Hợp tác kinh tế giữa hai nước đã tạo ra một mạng lưới sản xuất phức tạp, trong đó hàng hóa trung gian được trao đổi liên tục. Xu hướng thương mại trong thế kỷ XXI cho thấy sự gia tăng mạnh mẽ của thương mại nội ngành, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp điện tử và ô tô. Chính sách thương mại của cả hai nước đã thúc đẩy sự phát triển của hệ thống thương mại khu vực Đông Á, với Nhật Bản và Trung Quốc là hai trụ cột chính.

2.2. Giai đoạn 2011 2017 Biến động và thách thức

Giai đoạn 2011-2017 chứng kiến nhiều biến động và thách thức trong quan hệ thương mại giữa Nhật Bản và Trung Quốc. Nhật Bản là nhà cung cấp chính các linh kiện và thiết bị công nghệ cao, trong khi Trung Quốc là công xưởng sản xuất lớn nhất thế giới. Hợp tác kinh tế giữa hai nước đã tạo ra một mạng lưới sản xuất phức tạp, trong đó hàng hóa trung gian được trao đổi liên tục. Xu hướng thương mại trong thế kỷ XXI cho thấy sự gia tăng mạnh mẽ của thương mại nội ngành, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp điện tử và ô tô. Chính sách thương mại của cả hai nước đã thúc đẩy sự phát triển của hệ thống thương mại khu vực Đông Á, với Nhật Bản và Trung Quốc là hai trụ cột chính.

III. Kiến nghị chính sách cho Việt Nam

Kiến nghị chính sách cho Việt Nam từ nghiên cứu quan hệ thương mại giữa Nhật Bản và Trung Quốc tập trung vào việc tận dụng cơ hội từ hợp tác kinh tế và đầu tư nước ngoài. Việt Nam cần học hỏi từ Trung Quốc trong việc phát triển hệ thống thương mại và chiến lược phát triển kinh tế. Đồng thời, Việt Nam cần tăng cường hợp tác quốc tế với Nhật Bản để nâng cao năng lực công nghệ và tăng trưởng kinh tế. Chính sách thương mại của Việt Nam cần tập trung vào việc thúc đẩy thương mại quốc tế và cạnh tranh thương mại trong khu vực Đông Á.

3.1. Học hỏi từ Trung Quốc

Việt Nam cần học hỏi từ Trung Quốc trong việc phát triển hệ thống thương mại và chiến lược phát triển kinh tế. Trung Quốc đã thành công trong việc tận dụng đầu tư nước ngoài để phát triển hệ thống thương mại và tăng trưởng kinh tế. Việt Nam cần áp dụng các bài học này để thúc đẩy thương mại quốc tế và cạnh tranh thương mại trong khu vực Đông Á.

3.2. Tăng cường hợp tác với Nhật Bản

Việt Nam cần tăng cường hợp tác quốc tế với Nhật Bản để nâng cao năng lực công nghệ và tăng trưởng kinh tế. Nhật Bản là nhà cung cấp chính các linh kiện và thiết bị công nghệ cao, trong khi Việt Nam có tiềm năng lớn trong việc phát triển hệ thống thương mại và chiến lược phát triển kinh tế. Chính sách thương mại của Việt Nam cần tập trung vào việc thúc đẩy thương mại quốc tế và cạnh tranh thương mại trong khu vực Đông Á.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Quan hệ thương mại hàng hóa trung gian giữa Nhật Bản – Trung Quốc trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI và một số kiến nghị chính sách cho Việt Nam" của tác giả Nguyễn Tuấn Tú (chuyên ngành Kinh tế quốc tế, mã số 9.06, Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) đặt nền móng học thuật tiên phong trong việc giải mã bản chất mạng sản xuất Đông Á thông qua lăng kính thương mại hàng hóa trung gian (intermediate goods trade). Trong bối cảnh toàn cầu hóa và phân mảnh sản xuất quốc tế diễn ra sâu sắc, nghiên cứu tiếp cận dòng chảy thương mại không chỉ ở sản phẩm cuối cùng (final goods) mà đi sâu vào các linh kiện, phụ tùng và bán thành phẩm – huyết mạch của chuỗi giá trị khu vực.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được định vị rõ nét: Trong khi y văn quốc tế và trong nước trước đây (như các công trình của Cù Chí Lợi [29], Lê Thị Ái Lâm [25], Trần Văn Tùng [44]) chủ yếu tiếp cận mạng sản xuất quốc tế hoặc thương mại song phương theo nghĩa tổng thể, thì việc hệ thống hóa một khung phân tích chuyên biệt và các tiêu chí đánh giá định lượng về thương mại hàng hóa trung gian song phương Nhật – Trung vẫn bị phân tán. Nghiên cứu giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Bản chất, cơ cấu và các nhân tố quyết định quan hệ thương mại hàng hóa trung gian Nhật Bản – Trung Quốc giai đoạn 2001–2017 là gì?
2. Mối quan hệ tương tác bất đối xứng giữa một quốc gia thượng nguồn công nghệ (Nhật Bản) và một công xưởng hạ nguồn đang trỗi dậy (Trung Quốc) tác động như thế nào đến mạng lưới sản xuất Đông Á?
3. Việt Nam – với tư cách là mắt xích đi sau chịu tác động đa chiều – cần áp dụng những hàm ý chính sách nào để thoát khỏi bẫy giá trị gia tăng thấp và thâm hụt thương mại?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

• H1: Quan hệ thương mại hàng hóa trung gian Nhật – Trung mang tính bổ sung cơ cấu sâu sắc theo chiều dọc, trong đó Trung Quốc đóng vai trò trung tâm xử lý, lắp ráp dựa trên linh kiện nguồn công nghệ cao từ Nhật Bản.
• H2: Sự chuyển dịch chính sách thể chế và nâng cấp công nghệ nội địa của Trung Quốc từng bước làm thay đổi hàm lượng giá trị gia tăng nội địa trong hàng hóa trung gian, chuyển dần từ quan hệ bổ sung thuần túy sang cạnh tranh tiềm tàng với Nhật Bản.
• H3: Mô hình liên kết thương mại hàng hóa trung gian giữa Việt Nam với Trung Quốc và Nhật Bản đang duy trì cấu trúc bất lợi kép: phụ thuộc nhập siêu linh kiện/nguyên liệu từ Trung Quốc nhưng chưa đủ năng lực hấp thụ công nghệ để liên kết thượng nguồn với Nhật Bản.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp đa chiều: Lý thuyết Lợi thế so sánh (David Ricardo [103]), Lý thuyết Tỷ lệ các yếu tố sản xuất H-O (Heckscher – Ohlin [99]), Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh quốc gia (Michael Porter [101]), Lý thuyết Phân đoạn sản xuất (Alan Deardorff [56]), Lý thuyết Nội bộ hóa (Kimura & Ando [80]) và Mô hình Đàn nhạn bay (Kaname Akamatsu [47]). Phạm vi không gian đặt tại khu vực Đông Á với trọng tâm là ba cực tương tác Nhật Bản – Trung Quốc – Việt Nam; phạm vi thời gian kéo dài từ năm 2001 đến năm 2017 (chia thành hai phân kỳ: 2001–2010 sau khi Trung Quốc gia nhập WTO và 2011–2017 trước các biến động chuỗi cung ứng và hiệp định CPTPP/RCEP).

Ý nghĩa thực tiễn được lượng hóa rõ qua các con số thống kê: Năm 2016, thương mại Việt Nam – Trung Quốc đạt 72 tỷ USD (Việt Nam nhập siêu 28 tỷ USD với xuất khẩu 22 tỷ USD, nhập khẩu 50 tỷ USD), trong khi thương mại Việt Nam – Nhật Bản đạt 29,8 tỷ USD (xuất khẩu 14,7 tỷ USD, nhập khẩu 15,1 tỷ USD). Nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng để hoạch định chính sách công nghiệp hỗ trợ và điều chỉnh cán cân thương mại quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước ghi nhận ba dòng chảy nghiên cứu học thuật chính:

Dòng thứ nhất tập trung vào lý thuyết thương mại nội ngành và phân đoạn sản xuất theo chiều dọc. Grubel và Lloyd [68] đã đặt nền móng khi chứng minh rằng các quốc gia có sự khác biệt về nguồn lực vẫn có thể đẩy mạnh thương mại nội ngành theo chiều dọc thông qua chia tách quy trình chế tạo. Deardorff [56] định nghĩa phân đoạn sản xuất là "chia tách quá trình sản xuất ra thành hai hay nhiều công đoạn mà có thể đặt chúng độc lập ở các khu vực khác nhau nhưng đều phải hướng tới sản xuất sản phẩm cuối cùng". Bổ sung quan điểm này, Kimura và Ando [80], Kleinert [81] và Miroudot, Lanz & Ragoussis [93] phân tích cơ chế nội bộ hóa của các công ty đa quốc gia (MNCs), chỉ ra rằng thương mại hàng hóa trung gian gắn liền hữu cơ với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Dòng thứ hai khảo sát mạng sản xuất Đông Á và mô hình Đàn nhạn bay. Akamatsu [47] khởi xướng mô hình đàn nhạn bay giải thích sự dịch chuyển bậc thang công nghiệp từ nước dẫn đầu (Nhật Bản) sang nhóm NICs và các nước ASEAN. Tuy nhiên, các tranh biện học thuật nổ ra khi một số tác giả (như Hideo [71], Urata [113], Du, Xiao & Sheng [60]) cho rằng sự trỗi dậy vũ bão của Trung Quốc đã làm biến dạng trật tự đàn nhạn truyền thống. Rueda [105] và Shrestha [107] (sử dụng bảng Global Input-Output 1997–2010) nhận định dòng thương mại trung gian nội khối Đông Á không còn tuân theo đường bay đơn tuyến mà chuyển sang cấu trúc mạng lưới ma trận phức hợp.

Dòng thứ ba đi sâu vào thương mại hàng hóa trung gian Nhật – Trung và liên hệ khu vực. Báo cáo của WTO và JETRO [118] chỉ ra dữ liệu then chốt: Năm 2009, Nhật Bản nhập khẩu 51% hàng hóa trung gian (ngoài nhiên liệu) và xuất khẩu tới 56% là hàng hóa trung gian; ngược lại, Trung Quốc nhập khẩu 75% hàng trung gian để gia công nhưng xuất khẩu chỉ đạt 39% hàng trung gian. Nghiên cứu của Makishima [91] đưa ra bằng chứng thực nghiệm: Giai đoạn 1998–2008, xuất khẩu hàng hóa trung gian của Nhật Bản sang ASEAN-4 tăng 2,3 lần, nhưng sang Trung Quốc tăng vọt 4,8 lần. Huang, Salike và Zhong [75] phân tích chỉ số Grubel-Lloyd trên nhóm hàng SITC 7 và SITC 8, chứng minh rằng sự thay đổi thể chế thương mại và chính sách khoa học công nghệ đã giúp Trung Quốc từng bước tích lũy giá trị nội địa trong các linh kiện kỹ thuật cao.

========================================================================================
BẢNG SO SÁNH VỊ THẾ HỌC THUẬT VÀ ĐẶC TRƯNG MẠNG LƯỚI THƯƠNG MẠI TRUNG GIAN
========================================================================================
Tiêu chí phân tích      Mô hình Đàn nhạn bay cổ điển     Nghiên cứu của Luận án (Tú, 2019)
----------------------------------------------------------------------------------------
Cấu trúc phân công      Đơn tuyến, bậc thang tuyến tính  Mạng lưới ma trận đa tầng, tích hợp
                        (Nhật Bản -> NICs -> ASEAN)      chuỗi giá trị phức hợp
----------------------------------------------------------------------------------------
Động lực dẫn dắt        FDI một chiều tìm kiếm chi phí   FDI hai chiều kết hợp chuyển giao công
                        lao động rẻ                      nghệ lõi và tối ưu hóa chi phí dịch vụ
----------------------------------------------------------------------------------------
Vị thế của Trung Quốc   Quốc gia đi sau thuần túy gia    Vừa là công xưởng gia công hạ nguồn,
                        công cấp thấp                    vừa nâng cấp chuỗi cung ứng cạnh tranh
----------------------------------------------------------------------------------------
Vị thế của Việt Nam     Nhận chuyển giao tự nhiên theo   Bị chèn ép trong "bẫy chuỗi giá trị ngắn",
                        độ trễ thời gian                 nhập siêu nguyên liệu và đối mặt cạnh tranh
========================================================================================

Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Tuấn Tú định vị chính xác khoảng trống chưa được giải quyết: Chưa có công trình nào tích hợp đồng bộ dữ liệu thống kê thương mại theo Phân loại danh mục hàng hóa theo ngành kinh tế rộng (BEC) kết hợp với Bảng phân tích cân đối Liên ngành (Input-Output Table) để đánh giá toàn diện quan hệ Nhật – Trung trong suốt giai đoạn bản lề 2001–2017, đồng thời thiết lập cầu nối đa chiều (three-way linkage) nhằm giải bài toán thâm hụt thương mại và định vị chính sách cho Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án làm giàu và mở rộng các lý thuyết kinh tế quốc tế kinh điển trong bối cảnh phân mảnh sản xuất toàn cầu:

• Mở rộng Lý thuyết Lợi thế so sánh của David Ricardo và Lý thuyết H-O: Luận án chứng minh rằng trong kỷ nguyên phân đoạn sản xuất, lợi thế so sánh không còn dừng lại ở sản phẩm hoàn chỉnh mà dịch chuyển sang từng "công đoạn sản xuất" (trade in tasks). Nước có nguồn vốn và kỹ năng công nghệ cao (Nhật Bản) tập trung vào khâu thượng nguồn (R&D, chế tạo linh kiện nguồn đòi hỏi độ chính xác cao), trong khi nước có lợi thế quy mô lao động và thị trường nội địa khổng lồ (Trung Quốc) chiếm lĩnh khâu hạ nguồn (lắp ráp bán thành phẩm, hoàn thiện chi tiết phụ trợ).
• Tái định hình Mô hình Đàn nhạn bay của Akamatsu: Luận án chỉ ra rằng sự xuất hiện của mô hình mạng sản xuất mô-đun hóa (modular production network) đã phá vỡ giả định chuyển giao công nghệ tuần tự. Trung Quốc không thụ động chờ nhận chuyển giao công nghệ thải loại mà chủ động "nhảy cóc" thông qua hấp thụ công nghệ từ hàng hóa trung gian nhập khẩu, từng bước xác lập năng lực cạnh tranh độc lập ở nhóm hàng linh kiện điện tử và máy móc thiết bị (SITC 7).
• Xác lập hệ thống mệnh đề lý thuyết:
  • Mệnh đề 1 (P1): Mức độ phức tạp công nghệ của hàng hóa trung gian nhập khẩu tỷ lệ thuận với tốc độ nâng cấp công nghiệp của quốc gia tiếp nhận trong điều kiện có chính sách hấp thụ công nghệ chủ động.
  • Mệnh đề 2 (P2): Cường độ liên kết dọc giữa hai nền kinh tế tạo ra sự phụ thuộc lẫn nhau phi đối xứng, trong đó nước kiểm soát công nghệ lõi thượng nguồn nắm giữ quyền lực chi phối chuỗi cung ứng, nhưng nước nắm giữ hạ nguồn lắp ráp lại có ưu thế về quy mô thị trường và liên kết mạng lưới.
  • Mệnh đề 3 (P3): Một quốc gia ngoại vi tham gia vào mạng sản xuất nội khối sẽ rơi vào "bẫy giá trị gia tăng thấp" nếu mối quan hệ thương mại hàng hóa trung gian mang tính cạnh tranh thay thế thay vì bổ sung công nghệ với các đối tác lớn.

+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                 KHUNG KHÁI NIỆM VỀ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA TRUNG GIAN                     |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                                                                                       |
|   +--------------------------+                      +-----------------------------+   |
|   |   MÔ HÌNH KIM CƯƠNG      |                      |    LÝ THUYẾT PHÂN ĐOẠN      |   |
|   |   (Michael Porter)       |                      |    (Alan Deardorff)         |   |
|   | • Nhân tố tiến bộ        |                      | • Khối sản xuất (PB)        |   |
|   | • Công nghiệp hỗ trợ     |                      | • Dịch vụ liên kết (SL)     |   |
|   +------------+-------------+                      +--------------+--------------+   |
|                |                                                   |                  |
|                +-----------------------> + <-----------------------+                  |
|                                          |                                            |
|                                          v                                            |
|                    +------------------------------------------+                       |
|                    |     KHUNG PHÂN TÍCH THƯƠNG MẠI           |                       |
|                    |     HÀNG HÓA TRUNG GIAN SONG PHƯƠNG      |                       |
|                    |  1. Quy mô & Tốc độ tăng trưởng kim ngạch|                       |
|                    |  2. Cơ cấu theo bảng phân loại BEC & I/O |                       |
|                    |  3. Cường độ thương mại nội ngành (IIT)  |                       |
|                    |  4. Mức độ phụ thuộc & Tự chủ công nghệ  |                       |
|                    +---------------------+--------------------+                       |
|                                          |                                            |
|                +-------------------------+-------------------------+                  |
|                |                                                   |                  |
|                v                                                   v                  |
|   +--------------------------+                      +-----------------------------+   |
|   | LÝ THUYẾT NỘI BỘ HÓA     |                      |   MÔ HÌNH ĐÀN NHẠN BAY      |   |
|   | (Kimura & Ando)          |                      |   (Kaname Akamatsu)         |   |
|   | • Giao dịch nội bộ MNCs  |                      | • Phân công lao động vùng   |   |
|   | • Tối ưu hóa chuỗi cung  |                      | • Lan tỏa công nghệ và vốn  |   |
|   +--------------------------+                      +-----------------------------+   |
|                                                                                       |
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên việc tích hợp 4 trường phái lý thuyết (Porter, Deardorff, Kimura & Ando, Akamatsu). Luận án xác lập 4 trụ cột tiêu chí đánh giá khoa học:

1. Quy mô và tốc độ tăng trưởng kim ngạch thương mại hàng hóa trung gian: Đánh giá giá trị tuyệt đối, tỷ trọng trong tổng ngạch xuất nhập khẩu và nhịp độ biến động theo chu kỳ kinh tế.
2. Cơ cấu hàng hóa trung gian theo phân loại ngành kinh tế rộng (BEC): Định danh chính xác luồng di chuyển của các nhóm hàng 111, 121 (nông sản công nghiệp), 21, 22 (nguyên liệu chế biến), 31, 322 (nhiên liệu), 42 (phụ tùng tư liệu sản xuất), 53 (linh kiện thiết bị vận tải).
3. Vị thế liên kết trong Bảng cân đối Liên ngành (I/O Table): Sử dụng ma trận hệ số kỹ thuật của Wassily Leontief [90] và lý thuyết lan tỏa của Albert Hirschman [72] để đo lường tỷ lệ đầu vào nhập khẩu từ Nhật Bản cấu thành trong giá trị gia tăng xuất khẩu của Trung Quốc.
4. Mức độ phụ thuộc công nghệ và tính chất tương hỗ: Phân định rõ thương mại nội ngành theo chiều dọc (vertical intra-industry trade) phản ánh khoảng cách chất lượng và giá trị công nghệ giữa các đối tác.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích: Khung lý thuyết này áp dụng hiệu quả nhất cho các nền kinh tế có độ mở thương mại cao, tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất của các công ty đa quốc gia trong các ngành chế biến chế tạo, nơi các khâu sản xuất có thể phân đoạn vật lý và vận chuyển liên quốc gia với chi phí dịch vụ kết nối (service links) hợp lý.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực chứng (positivism) kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism), cho phép không chỉ đo lường các quy luật định lượng của dòng chảy hàng hóa mà còn lý giải các động lực thể chế, địa chính trị và chiến lược công ty xuyên quốc gia.

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (multi-level design) được triển khai nhất quán:

• Cấp độ Vĩ mô (Macro-level): Phân tích chính sách thương mại song phương, các hiệp định tự do hóa (FTA, AJCEP, VJEPA, tiến trình đàm phán RCEP, CPTPP) và cán cân thương mại tổng thể giữa Nhật Bản, Trung Quốc và Việt Nam.
• Cấp độ Trung mô (Meso-level): Phân tích sâu theo các ngành kinh tế rộng (BEC) và các phân ngành công nghiệp chế tạo then chốt như dệt may, linh kiện điện tử, thiết bị chế tạo máy và công nghiệp sản xuất ô tô.
• Cấp độ Vi mô (Micro-level): Đánh giá hành vi phân đoạn sản xuất, chiến lược cung ứng toàn cầu (global sourcing), thuê ngoài quốc tế (international outsourcing) và dịch chuyển ngoại biên (offshoring) của các tập đoàn đa quốc gia Nhật Bản và Trung Quốc.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Nghiên cứu tuân thủ quy trình thu thập và thẩm định dữ liệu nghiêm ngặt:

• Nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp chuẩn hóa: Dữ liệu được thu thập từ Cơ sở dữ liệu Thống kê Thương mại của Liên hợp quốc (UN Comtrade), Tổ chức Xúc tiến Thương mại Nhật Bản (JETRO), Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc (NBSC), Hải quan Trung Quốc (China Customs Statistics), Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO) và các bảng cân đối I/O của OECD.
• Kỹ thuật tam giác hóa (Triangulation):
  • Tam giác hóa dữ liệu: Đối chiếu chéo số liệu thống kê xuất nhập khẩu từ cả hai phía đối tác (Nhật Bản báo cáo xuất khẩu sang Trung Quốc so khớp với Trung Quốc báo cáo nhập khẩu từ Nhật Bản) nhằm xử lý sai số thống kê CIF/FOB và độ trễ ghi nhận hải quan.
  • Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp phân tích chuỗi thời gian thống kê mô tả, phân tích ma trận I/O và phân tích so sánh trường hợp (case-study analysis) trên các ngành hàng trọng điểm.
  • Tam giác hóa lý thuyết: So chiếu kết quả thực nghiệm với đồng thời ba góc nhìn: lợi thế so sánh cổ điển, mạng sản xuất phân đoạn hiện đại và mô hình lợi thế cạnh tranh quốc gia của Porter.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Tiêu chuẩn phân loại thống nhất theo bảng mã BEC phiên bản chuẩn của Liên hợp quốc [112], tương thích hoàn toàn với Hệ thống Tài khoản Quốc gia (SNA) và Danh mục Phân loại Thương mại Quốc tế Tiêu chuẩn (SITC Rev.3, Rev.4).

Data và phân tích

Bộ dữ liệu chuỗi thời gian bao quát 18 năm liên tục (2000–2017). Dữ liệu được xử lý qua các công cụ phân tích ma trận định lượng và bảng tính cân đối liên ngành chuyên dụng.

========================================================================================
MA TRẬN DỮ LIỆU ĐỊNH LƯỢNG VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA TRUNG GIAN (2000 - 2017)
========================================================================================
Đối tác thương mại       Chỉ tiêu định lượng then chốt               Giá trị / Tỷ lệ thực chứng
----------------------------------------------------------------------------------------
Nhật Bản -> Trung Quốc   Tỷ lệ hàng trung gian trong tổng XK Nhật    56.0% (Năm 2009)
                         Tốc độ tăng trưởng kim ngạch trung gian     Tăng 4.8 lần (1998 - 2008)
----------------------------------------------------------------------------------------
Trung Quốc -> Nhật Bản   Tỷ lệ hàng trung gian trong tổng NK TQ      75.0% (Năm 2009)
                         Tỷ lệ hàng trung gian trong tổng XK TQ      39.0% (Năm 2009)
----------------------------------------------------------------------------------------
Việt Nam - Trung Quốc    Kim ngạch xuất nhập khẩu tổng thể (2016)   72.0 tỷ USD
                         - Xuất khẩu của Việt Nam (chủ yếu sơ chế)   22.0 tỷ USD
                         - Nhập khẩu từ Trung Quốc (nguyên phụ liệu) 50.0 tỷ USD
                         - Mức độ nhập siêu của Việt Nam             -28.0 tỷ USD
----------------------------------------------------------------------------------------
Việt Nam - Nhật Bản      Kim ngạch xuất nhập khẩu tổng thể (2016)   29.8 tỷ USD
                         - Xuất khẩu của Việt Nam                    14.7 tỷ USD
                         - Nhập khẩu từ Nhật Bản                     15.1 tỷ USD
                         - Mức độ nhập siêu của Việt Nam             -0.4 tỷ USD (Cân bằng)
========================================================================================

Các kiểm tra tính vững (robustness checks) được thực hiện thông qua việc so sánh đối chiếu giữa phân loại theo BEC và phân loại theo hệ thống mã số SITC 7 (máy móc, thiết bị vận tải) và SITC 8 (hàng chế tạo khác), đảm bảo xu hướng biến động của dòng thương mại trung gian không bị sai lệch bởi biến động giá nguyên liệu thô toàn cầu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Tính bổ sung cơ cấu bất đối xứng sâu sắc giữa Nhật Bản và Trung Quốc. Dữ liệu I/O và thống kê thương mại chỉ ra cấu trúc phụ thuộc lẫn nhau mang tính cộng sinh: Nhật Bản duy trì vị thế xuất siêu bền vững về hàng hóa trung gian kỹ thuật cao sang Trung Quốc. Trung Quốc nhập khẩu tới 75% hàng hóa trung gian (ngoài nhiên liệu) để phục vụ cho các nhà máy gia công xuất khẩu, trong khi Nhật Bản xuất khẩu 56% hàng trung gian sang khu vực. Mối quan hệ này đưa Trung Quốc trở thành "công xưởng của thế giới" nhưng dựa trên nền tảng linh kiện cốt lõi từ Nhật Bản.

Phát hiện 2: Sự dịch chuyển cấu trúc giá trị gia tăng nội địa của Trung Quốc. Nghiên cứu chứng minh giai đoạn 2001–2010 chứng kiến sự bùng nổ thương mại theo chiều dọc thuần túy, nhưng giai đoạn 2011–2017 ghi nhận xu hướng Trung Quốc chủ động thay thế nhập khẩu ở các phân đoạn trung gian cấp thấp và trung cấp. Tốc độ tăng trưởng xuất khẩu hàng trung gian của Nhật sang Trung Quốc có xu hướng chậm lại do Trung Quốc nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và mở rộng chuỗi cung ứng độc lập.

Phát hiện 3: Tác động chèn ép và phân hóa đối với mạng lưới Đông Nam Á. Dòng hàng hóa trung gian Nhật – Trung tăng trưởng thần tốc (tăng 4,8 lần trong 10 năm theo Makishima [91]) đã vượt xa mức tăng trưởng sang khối ASEAN-4 (chỉ tăng 2,3 lần). Điều này làm thay đổi cấu trúc mạng lưới sản xuất Đông Á, biến Trung Quốc thành trung tâm trung chuyển và hút dòng vốn FDI linh kiện khỏi các nước đi sau.

Phát hiện 4: Bẫy cấu trúc thương mại trung gian của Việt Nam. Đối chiếu thực nghiệm chỉ ra sự tương phản gay gắt: Trong khi quan hệ Nhật – Trung mang tính bổ sung thúc đẩy năng lực sản xuất, thì quan hệ Việt Nam – Trung Quốc mang tính cạnh tranh và phụ thuộc tiêu cực. Năm 2016, Việt Nam nhập siêu 28 tỷ USD từ Trung Quốc (nhập 50 tỷ USD, xuất 22 tỷ USD), chủ yếu nhập khẩu nguyên phụ liệu sơ chế và linh kiện lắp ráp giản đơn, biến Việt Nam thành nơi gia công công đoạn cuối với giá trị gia tăng nội địa cực kỳ thấp. Ngược lại, quan hệ Việt Nam – Nhật Bản tuy có tính bổ sung (kim ngạch 2016 đạt 29,8 tỷ USD, cán cân tương đối cân bằng: xuất 14,7 tỷ USD, nhập 15,1 tỷ USD) nhưng bị nghẽn lại ở khoảng cách công nghệ, khiến Việt Nam chưa thể hấp thụ linh kiện nguồn để tham gia vào chuỗi giá trị dài.

+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                 MA TRẬN ĐỊNH VỊ CHUỖI GIÁ TRỊ VÀ PHÂN VAI SẢN XUẤT                    |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                                                                                       |
|   QUỐC GIA       VỊ TRÍ CHUỖI CUNG ỨNG      ĐẶC TRƯNG HÀNG TRUNG GIAN   CÁN CÂN       |
|   ---------      ---------------------      -------------------------   -------       |
|   Nhật Bản       Thượng nguồn (Upstream)    Linh kiện công nghệ cao,    Xuất siêu     |
|                                             phụ tùng máy tinh vi                      |
|                                                                                       |
|   Trung Quốc     Trung/Hạ nguồn tích hợp    Nhập linh kiện nguồn,       Nhập siêu từ  |
|                                             sản xuất phụ trợ quy mô     Nhật, xuất    |
|                                                                         thành phẩm    |
|                                                                                       |
|   Việt Nam       Ngoại vi gia công          Nguyên liệu thô, sơ chế,    Nhập siêu lớn |
|                                             lắp ráp công đoạn cuối      từ TQ, thặng  |
|                                                                         dư thấp       |
|                                                                                       |
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp minh chứng thực nghiệm khẳng định rằng phân tích thương mại song phương trong thế kỷ XXI bắt buộc phải bóc tách giá trị gia tăng nội địa và cấu trúc hàng hóa trung gian theo bảng mã BEC/I-O, loại bỏ các kết luận sai lệch khi chỉ nhìn vào kim ngạch xuất khẩu gộp.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình phân tích liên kết ba bên (Triangular linkage methodology) giúp các nước đang phát triển đánh giá chính xác tác động lan tỏa từ mối quan hệ giữa hai cường quốc kinh tế láng giềng.
• Về thực tiễn ứng dụng cho doanh nghiệp: Các doanh nghiệp chế tạo trong nước cần chuyển dịch từ chiến lược mua hàng thuần túy (purchasing) sang tích hợp chuỗi cung ứng thông qua liên kết ngược (backward linkages) và liên kết xuôi (forward linkages) với các doanh nghiệp FDI Nhật Bản.
• Về khuyến nghị chính sách cho Việt Nam:
  1. Quy hoạch công nghiệp hỗ trợ có trọng điểm: Tập trung nguồn lực tài khóa và đất đai phát triển các cụm công nghiệp chuyên sâu sản xuất linh kiện đạt chuẩn BEC 42 và BEC 53 thay vì dàn trải sang các ngành gia công thâm dụng lao động.
  2. Tối ưu hóa quy tắc xuất xứ trong các FTA thế hệ mới: Tận dụng triệt để các điều khoản cộng gộp xuất xứ trong CPTPP, AJCEP, VJEPA và RCEP để chuyển hướng nhập khẩu linh kiện nguồn chất lượng cao từ Nhật Bản, giảm thiểu phụ thuộc một chiều vào nguồn nguyên liệu thô từ Trung Quốc.
  3. Thiết lập cơ chế thẩm định chuyển giao công nghệ từ FDI: Ràng buộc tỷ lệ nội địa hóa thực chất và tỷ lệ đào tạo kỹ sư công nghệ cao đối với các dự án FDI đầu tư vào các ngành chế tạo xuất khẩu.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn học thuật khách quan:

1. Độ trễ và giới hạn dữ liệu thống kê: Do tính chất phức tạp của hệ thống thống kê hải quan đa quốc gia và độ trễ công bố Bảng cân đối Liên ngành (I/O) toàn cầu, phạm vi dữ liệu định lượng của luận án dừng lại ở mốc năm 2017, chưa bao quát biến động của cuộc chiến tranh thương mại Mỹ – Trung (bắt đầu từ 2018) và đại dịch COVID-19.
2. Phạm vi hàng hóa: Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào hàng hóa trung gian hữu hình (merchandise intermediate goods), chưa lượng hóa đầy đủ dòng chảy dịch vụ trung gian (intermediate services trade) – vốn đang chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong kinh tế số.
3. Sai số ghi nhận thống kê giữa các quốc gia: Hiện tượng chênh lệch số liệu giữa hải quan Nhật Bản (báo cáo theo chuẩn FOB/CIF) và hải quan Trung Quốc vẫn tồn tại một tỷ lệ sai số nhất định do hoạt động chuyển giá và trung chuyển qua Hồng Kông.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Mở rộng khung phân tích sang đo lường thương mại dịch vụ trung gian (R&D, thiết kế bán dẫn, logistics số) trong quan hệ Nhật – Trung – Việt Nam.
• Hướng 2: Đánh giá tác động của xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu (chiến lược "China + 1", Nearshoring, Friendshoring) giai đoạn hậu 2020 đối với thương mại hàng trung gian của Việt Nam.
• Hướng 3: Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) và mô hình Trọng lực mở rộng (Augmented Gravity Model) để lượng hóa tác động của các rào cản phi thuế quan và chi phí dịch vụ kết nối đến thương mại linh kiện.
• Hướng 4: Nghiên cứu chuyên sâu cấp độ doanh nghiệp (Firm-level microdata) về khả năng hấp thụ tri thức công nghệ từ hàng trung gian nhập khẩu của các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Giá trị học thuật: Là công trình tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học ngành Kinh tế quốc tế và Thương mại quốc tế; ước tính tạo tiền đề cho hàng chục trích dẫn trong các công bố nghiên cứu về chuỗi giá trị và phân đoạn sản xuất Đông Á.
• Tác động chuyển đổi ngành: Cung cấp luận cứ khoa học để Bộ Công Thương và các hiệp hội ngành nghề (VAMI, VASI) xây dựng Danh mục sản phẩm công nghiệp hỗ trợ ưu tiên phát triển, trực tiếp hỗ trợ các ngành dệt may, điện tử và cơ khí chế tạo vượt qua nút thắt nguyên liệu.
• Ảnh hưởng chính sách quốc gia: Đóng góp trực tiếp vào quá trình đánh giá và thực thi các cam kết thương mại trong RCEP và CPTPP, cung cấp luận cứ bảo vệ cán cân thương mại và phòng vệ thương mại trước tình trạng gian lận xuất xứ hàng hóa trung gian.
• Lợi ích xã hội: Giúp định hướng đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật cao, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động từ gia công giản đơn sang kỹ thuật chế tạo phụ trợ có giá trị gia tăng cao hơn.

Đối tượng hưởng lợi

+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                    BẢN ĐỒ CÁC BÊN THỤ HƯỞNG TỪ CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU                  |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                                                                                       |
|   1. NHÀ NGHIÊN CỨU & HỌC GIẢ (Doctoral & Senior Academics)                           |
|   • Tiếp cận khung phân tích hệ thống hóa về thương mại hàng hóa trung gian theo BEC  |
|   • Kế thừa bộ dữ liệu lịch sử chuẩn hóa giai đoạn 2000 - 2017                        |
|                                                                                       |
|   2. NHÀ HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH (Policy Makers - Bộ Công Thương, Bộ KH&ĐT)             |
|   • Cơ sở thực chứng để đàm phán quy tắc xuất xứ trong các FTA thế hệ mới            |
|   • Giải pháp hạn chế thâm hụt thương mại cơ cấu từ thị trường Trung Quốc             |
|                                                                                       |
|   3. DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT & R&D (Manufacturing & Industry Leaders)                   |
|   • Định vị vị trí doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng đa tầng Nhật - Trung - Việt      |
|   • Chiến lược tìm nguồn cung ứng toàn cầu (Global Sourcing) tối ưu hóa chi phí       |
|                                                                                       |
|   4. CỘNG ĐỒNG KINH TẾ & XÃ HỘI (Economic Community)                                 |
|   • Nâng cao nhận thức về giá trị gia tăng thực chất thay vì kim ngạch xuất khẩu gộp  |
|   • Động lực nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia              |
|                                                                                       |
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Mô hình Đàn nhạn bay của Akamatsu trong môi trường phân đoạn sản xuất hiện đại (Deardorff). Luận án chứng minh rằng dòng thương mại hàng hóa trung gian Nhật – Trung đã biến trật tự chuyển giao công nghệ đơn tuyến truyền thống thành cấu trúc "đồng tiến hóa mạng lưới" (network co-evolution), nơi nước đi sau (Trung Quốc) có thể sử dụng hàng trung gian nhập khẩu làm đòn bẩy nâng cấp năng lực công nghệ nội địa để cạnh tranh trực tiếp ở phân đoạn trung cấp.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào? So với các nghiên cứu trước đây (như Grubel & Lloyd [68], Makishima [91]), luận án đã chuẩn hóa việc lồng ghép Danh mục phân loại theo ngành kinh tế rộng (BEC của Liên hợp quốc) vào Bảng cân đối Liên ngành (I/O Table Leontief). Điều này cho phép bóc tách chính xác các phân đoạn sản phẩm (nguyên liệu thô, linh kiện chế tạo, bán thành phẩm) thay vì gộp chung vào các nhóm ngành công nghiệp chung chung.

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu là gì? Đó là sự phân hóa đối nghịch trong cấu trúc thương mại trung gian của Việt Nam với hai đối tác: Mặc dù Việt Nam đạt quy mô thương mại với Trung Quốc gấp 2,4 lần so với Nhật Bản (72 tỷ USD so với 29,8 tỷ USD năm 2016), nhưng giá trị gia tăng thu về từ chuỗi liên kết với Trung Quốc lại ở mức âm nghiêm trọng về cán cân thương mại (-28 tỷ USD thâm hụt, chủ yếu là nhập khẩu nguyên phụ liệu phụ thuộc), trong khi mối quan hệ với Nhật Bản duy trì sự cân bằng và tạo cơ hội hấp thụ công nghệ sạch hơn.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) hoàn chỉnh không? Có. Toàn bộ mã phân loại ngành hàng theo BEC (111 đến 53), quy trình truy xuất số liệu từ UN Comtrade, JETRO, NBSC và phương pháp ma trận I/O đều được mô tả chi tiết trong Chương 2 và Chương 3, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập cập nhật dữ liệu cho các giai đoạn tiếp theo với độ tin cậy tuyệt đối.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Chương trình nghị sự tập trung vào việc mô hình hóa sự đứt gãy và tái định hình chuỗi cung ứng trung gian dưới tác động kép của xung đột thương mại công nghệ cao và quá trình chuyển đổi số, với trọng tâm là năng lực tự chủ linh kiện bán dẫn và công nghệ xanh của khu vực Đông Á.

Kết luận

Công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Tuấn Tú mang lại những kết luận toàn diện và bền vững:

1. Khẳng định vị trí hạt nhân của hàng hóa trung gian: Thương mại hàng hóa trung gian chiếm tỷ trọng chi phối và là động lực thực chất định hình mạng lưới sản xuất và liên kết kinh tế Đông Á.
2. Làm sáng tỏ bản chất quan hệ Nhật – Trung: Mối quan hệ thương mại hàng hóa trung gian Nhật Bản – Trung Quốc giai đoạn 2001–2017 là sự kết hợp chặt chẽ giữa tính bổ sung cơ cấu thượng nguồn – hạ nguồn và sự cạnh tranh chuyển dịch công nghệ ngày càng gia tăng.
3. Định danh vị thế mắt xích yếu của Việt Nam: Luận án chứng minh một cách khoa học rằng Việt Nam đang nằm ở vị trí gia công hạ nguồn với mức độ phụ thuộc nhập siêu linh kiện lớn từ Trung Quốc và khoảng cách công nghệ còn xa với Nhật Bản.
4. Thiết lập hệ thống giải pháp đồng bộ: Đề xuất hệ thống giải pháp 3 trục (hoàn thiện quy tắc xuất xứ FTA, phát triển công nghiệp hỗ trợ chuyên sâu và kiểm soát FDI chuyển giao công nghệ) nhằm nâng cấp vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Đặt nền tảng phương pháp luận cho việc phân tích thương mại dịch vụ trung gian và phân tích mạng lưới chuỗi giá trị đa quốc gia trong kỷ nguyên kinh tế số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Phân tích, đánh giá các kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến: (i) Các lý thuyết về thương mại hàng hoá trung gian; (ii) Các chính sách và thực trạng quan hệ hàng hoá trung gian Trung Quốc – Nhật Bản, các nhân tố tác động đến mối quan hệ hàng hoá trung gian Trung Quốc – Nhật Bản; (iii) Thực trạng quan hệ hàng hóa trung gian Việt Nam – Trung Quốc, Việt Nam – Nhật Bản. Từ việc nghiên cứu các công trình trước đó, luận án phát hiện ra những giá trị nghiên cứu của các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, hướng tiếp cận của đề tài luận án. Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quan hệ thương mại hàng hóa trung gian. Phân tích làm rõ nội hàm về quan hệ thương mại hàng hóa trung gian giữa hai nước thông qua việc nghiên cứu các lý thuyết liên quan tới thương mại nói chung và thương mại hàng hoá trung gian nói riêng, phân loại hàng hóa trung gian, các tiêu chí đánh giá, đặc điểm và các nhân tố ảnh hưởng đến thương mại hàng hoá trung gian.

Từ cơ sở lý luận đó, chương hai đi vào phân tích mô hình đàn nhạn bay ở Đông Á – nguyên nhân dẫn đến mạng sản xuất nội khối Đông Á và thương mại hàng hoá trung gian phát triển mạnh mẽ ở khu vực Đông Á trong các thập niên qua. Đây là cơ sở thực tiễn để luận án phân tích thực trạng thương mại hàng hoá trung gian Nhật Bản – Trung Quốc trong bối cảnh phát triển kinh tế mang tính chất đặc thù như khu vực Đông Á. Chương 3: Thực trạng và nhân tố ảnh hưởng đến quan hệ thương mại hàng hóa trung gian Nhật Bản – Trung Quốc. Chương này phân tích thực trạng thương mại hàng hoá song phương Nhật Bản – Trung Quốc từ năm 2001 đến năm 2017 và các chính sách trong phát triển thương mại song phương.

Từ đó, làm căn cứ để phân tích thực trạng, đặc điểm và 7 các nhân tố ảnh hưởng đến thương mại hàng hoá trung gian Nhật Bản – Trung Quốc. Chương này nhằm làm rõ vai trò của hàng hoá trung gian trong quan hệ song phương Nhật Bản – Trung Quốc, trong các chuỗi giá trị hàng hoá khu vực và toàn cầu, sự ảnh hưởng và quan hệ kinh tế thương mại phụ thuộc lẫn nhau giữa hai nước lớn nhất khu vực Đông Á, từ đó làm cơ sở để rút ra bài học kinh nghiệm và kiến nghị chính sách cho chương 4. Chương 4: Quan hệ thương mại hàng hoá trung gian Việt Nam – Trung Quốc, Việt Nam – Nhật Bản : Bài học và một số kiến nghị chính sách. Thông qua phân tích khái quát thực trạng thương mại hàng hoá trung gian giữa Việt Nam – Trung Quốc, Việt Nam – Nhật Bản, chương 4 muốn làm rõ một số đặc điểm và mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau giữa Việt Nam – Trung Quốc, Việt Nam – Nhật Bản trong quan hệ thương mại hàng hoá trung gian.

Trên cơ sở đó và dựa vào các kết quả nghiên cứu của các chương trước đó, chương 4 rút ra một số bài học kinh nghiệm và kiến nghị chính sách cho Việt Nam trong quan hệ thương mại hàng hoá trung gian với Nhật Bản và Trung Quốc trong thời gian tới. 8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc Nghiên cứu về các vấn đề lý thuyết liên quan đến luận án, ở Việt Nam hiện nay thương mại hàng hóa trung gian được nghiên cứu dưới các thuật ngữ: thương mại hàng hóa bán thành phẩm, thương mại chiều dọc, thương mại nội bộ ngành… Chưa có khái niệm nào hoàn chỉnh về “thƣơng mại hàng hóa trung gian”. Trong các nghiên cứu của Cù Chí Lợi [29], Lê Thị Ái Lâm [25] và Trần Văn Tùng [44], khái niệm, bản chất, đặc điểm và cấu trúc của mạng sản xuất quốc tế đã được các tác phẩm này đề cập đến khá chi tiết và cụ thể.

Tuy nhiên, thương mại hàng hóa trung gian chưa được đưa thành một khái niệm hoàn chỉnh, mà mới chỉ hàm ý trong một số phân tích khi đưa ra các vấn đề lý thuyết về mạng sản xuất toàn cầu bởi đối tượng và phạm vi nghiên cứu của các tác phẩm này tương đối khác với chủ đề nghiên cứu của đề tài. Dương Minh Tuấn [41, tr. 13-21] đã đề cập tới khái niệm và bản chất của mô hình “đàn nhạn bay”, phân tích một số luận thuyết về phân đoạn sản xuất, về cơ chế tập trung hàng hóa sản xuất ở Đông Á, về mô hình giao dịch nội bộ ở cấp cao trong mạng lưới sản xuất quốc tế… Theo tác giả, thương mại quốc tế ở khu vực Đông Á chủ yếu diễn ra theo chiều dọc (hàm ý là trao đổi thương mại hàng hóa trung gian), do vậy tính liên kết trong thương mại nội bộ Đông Á là rất chặt chẽ. Tác giả cũng phân tích vai trò của Nhật Bản và Trung Quốc trong mạng sản xuất Đông Á và mối quan hệ thương mại mang tính bổ sung giữa hai nước này.

Tuy các vấn đề liên quan đến “thương mại hàng hóa trung gian” chưa được tác giả làm rõ, nhưng cũng mang lại những giá trị tham khảo đáng lưu ý cho đề tài nghiên cứu. Nguyễn Bình Giang [16] đã phân tích về việc nâng cấp ngành với vấn đề tham gia vào mạng sản xuất quốc tế. Theo tác giả, phân công lao động quốc tế đã chuyển từ chiều ngang (mỗi nước một ngành) sang chiều dọc (mỗi nước một công đoạn trong chu trình sản xuất ra một sản phẩm). Gắn với phân công lao động theo 9 chiều dọc, buôn bán trung gian nội ngành ngày càng chiếm tỷ trọng cao trong thương mại quốc tế, đặc biệt là ở khu vực Đông Á.

Tác giả cũng đề cập thêm về chuỗi cung cấp và chuỗi giá trị toàn cầu trong đó có sự tham gia mạnh mẽ của nhóm nước đang phát triển, nhóm nước có nền kinh tế mới nổi, và các nước phát triển vào mạng lưới phân công lao động quốc tế. Tuy nhiên, tác giả ít đề cập đến thương mại hàng hóa trung gian do phạm vi nghiên cứu của tác giả chỉ tập trung vào nâng cấp ngành và một số hàm ý cho Việt Nam. Nghiên cứu về các yếu tố thúc đẩy thương mại và đầu tư nội bộ khu vực, Lưu Ngọc Trịnh [39] cho rằng có một số nhân tố ảnh hưởng đến thương mại và đầu tư nội khối, trong đó có chính sách theo đuổi tự do hóa thương mại và đầu tư, FDI và các công ty đa quốc gia, mạng sản xuất khu vực. Liên kết kinh tế khu vực theo chiều dọc đã khiến thương mại hàng hóa trung gian trong khu vực Đông Á phát triển mạnh, xuất khẩu và FDI bổ sung cho nhau và sự chia sẻ sản xuất (fragmentation of production) từ đó xuất hiện.

Ngô Minh Thanh [36] đã đề cập đến hoạt động FDI sôi nổi ở Đông Bắc Á, nhất là Trung Quốc, nhờ các công ty xuyên quốc gia và việc phát triển các mạng sản xuất của các công ty này. Nghiên cứu này đề cập đến hoạt động FDI và hoạt động phân tán sản xuất của các công ty đa quốc gia (MNCs) ở Đông Bắc Á hơn là đề cập đến mạng sản xuất ở Đông Bắc Á. Nghiên cứu về chính sách đối ngoại và hợp tác kinh tế của Nhật Bản và Trung Quốc đối với khu vực trong những thập niên gần đây, từ đó thấy được quan điểm hợp tác của hai nước này trong nhiều lĩnh vực chính trị, ngoại giao, kinh tế - thương mại. Ngô Xuân Bình [3, tr.

3-10] đã phân tích sự thay đổi chính sách đối ngoại của Nhật Bản kể từ sau chiến tranh lạnh, trọng tâm hướng đến các nước ở khu vực Đông Á, trong đó có Trung Quốc. Vũ Văn Hà [17] đã làm rõ sự tác động của bối cảnh mới đối với quan hệ Trung Quốc – ASEAN – Nhật Bản; làm rõ bản chất, đặc điểm và xu hướng phát 10 triển quan hệ Trung Quốc – Nhật Bản, quan hệ ASEAN – Trung Quốc, quan hệ ASEAN – Nhật Bản và đánh giá thực trạng, triển vọng của hợp tác đa phương giữa ba thực thể này; làm rõ tác động của sự điều chỉnh chính sách trong quan hệ của ba thực thể này đến khu vực nhất là đến Việt Nam, đề xuất các giải pháp chính sách nhằm tranh thủ thời cơ phát triển quan hệ của Việt Nam với các thực thể đó. Hoàng Thị Bích Loan [27] nghiên cứu chiến lược kinh tế của Trung Quốc đối với khu vực Đông Á ba thập niên đầu thế kỷ XXI. Theo tác giả, Trung Quốc đã tận dụng triệt để tư cách thành viên WTO của mình để nhanh chóng hội nhập kinh tế với khu vực và thế giới.

Theo tác giả, chỉ trong thời gian ngắn, nền kinh tế Trung Quốc phát triển bùng nổ, tạo ra nhiều cơ hội và thách thức đối với nền kinh tế toàn cầu cũng như đang làm thay đổi đáng kể cục diện kinh tế khu vực Châu Á- Thái Bình Dương. Nước này đã thực thi chiến lược kinh tế “Go out” (đi ra thế giới) mà khu vực Đông Á là một trong những điểm đến quan trọng nhất. Ngoài ra, chính sách đối ngoại và hợp tác kinh tế của Nhật Bản và Trung Quốc trong vài thập kỷ qua còn có thể được tìm thấy trong các tác phẩm của Đỗ Thị Ánh [2, tr. 17-26], Lê Hoàng Anh [1, tr.

12-17], Nguyễn Duy Dũng [11, tr. 19-25], Nguyễn Thanh Bình [6, tr. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trong nước liên quan đến chính sách đối ngoại và hợp tác kinh tế của Nhật Bản và Trung Quốc trong những thập niên gần đây cho thấy trong vài thập niên gần đây Nhật Bản và Trung Quốc đã có những thay đổi chính sách đối ngoại và hợp tác kinh tế tập trung vào các nước khu vực châu Á, hình thành các cơ chế hợp tác đa phương, song phương, ký kết các FTA và có những quan điểm chính trị ngoại giao cạnh tranh nhau với tư cách là hai nước lớn trong khu vực châu Á. Đây là những tư liệu quý giúp NCS có được cách đánh giá tổng quát về chính sách đối ngoại và hợp tác kinh tế của Trung Quốc và Nhật Bản trong khu vực châu Á nói chung và giữa hai nước Trung Quốc và Nhật Bản nói riêng.

Liên quan đến quan hệ hàng hóa trung gian Nhật Bản – Trung Quốc, có thể thấy rõ là các công trình nghiên cứu về vấn đề này còn rất ít.