Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học nghiên cứu đặc trưng sự chuyển nghĩa từ loại danh từ sang đại từ và danh từ sang tính từ trong tiếng việt trên ngữ liệu một số nhóm từ

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ngôn ngữ học nghiên cứu đặc trưng sự chuyển nghĩa từ loại danh từ sang đại từ và danh từ sang tính, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Dương Thị Dung
• Người hướng dẫn: GS. Lê Quang Thiêm
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Trưng Sự Chuyển Nghĩa Từ Loại Danh Từ Sang Đại Từ và Danh Từ Sang Tính Từ Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan
• 1.2. Tình hình nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa ở ngoài nước và trong nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 1.4. Một số lý luận về ngữ nghĩa học từ vựng
• 1.5. Về hiện tượng chuyển nghĩa và chuyển nghĩa từ vựng
• 1.6. Nghĩa của từ trong từ loại tiếng Việt
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG CHUYỂN BIẾN NGHĨA CỦA DANH TỪ MANG THUỘC TÍNH NGHĨA ĐẠI TỪ (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP)
• 2.1. Giới thiệu về nhóm danh từ lựa chọn để nghiên cứu
• 2.2. Thực tiễn và khả năng chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ
• 2.3. Phân tích và diễn giải nhóm danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ
• 2.3.1. Trường hợp từ "bác"
• 2.3.2. Trường hợp từ "cô"
• 2.3.3. Trường hợp cặp từ "ông/bà"
• 2.3.4. Trường hợp cặp từ "cha/mẹ"
• 2.4. Đặc trưng ngữ nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ
• 2.5. Cơ sở của sự chuyển biến nghĩa danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ
• 2.6. Sự phân ly về nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ
• 2.7. Cơ chế chuyển biến nghĩa của các đơn vị danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC TRƯNG CHUYỂN BIẾN NGHĨA CỦA DANH TỪ MANG THUỘC TÍNH NGHĨA TÍNH TỪ (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP)
• 3.1. Giới thiệu về nhóm danh từ lựa chọn để nghiên cứu
• 3.2. Thực tiễn và khả năng chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 3.3. Phân tích và diễn giải nhóm danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 3.3.1. Trường hợp từ "anh hùng"
• 3.3.2. Trường hợp từ "bình dân"
• 3.3.3. Trường hợp từ "cách mạng"
• 3.3.4. Trường hợp từ "phúc"
• 3.3.5. Trường hợp từ "quê"
• 3.3.6. Trường hợp từ "sách vở"
• 3.3.7. Trường hợp từ "bụi"
• 3.3.8. Trường hợp từ "gan"
• 3.4. Đặc trưng ngữ nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 3.5. Cơ sở của sự chuyển biến nghĩa danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 3.6. Sự phân ly về nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 3.7. Cơ chế chuyển biến nghĩa của các đơn vị danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 3.8. Nguyên nhân chuyển biến nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU KHẢO SÁT
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chuyển Nghĩa Từ Loại Trong Tiếng Việt Khái Niệm

Chuyển nghĩa từ loại là hiện tượng ngôn ngữ phổ biến, đặc biệt trong các ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt. Nó liên quan đến sự thay đổi chức năng ngữ pháp và ngữ nghĩa của một từ, ví dụ từ danh từ chuyển nghĩa thành đại từ hoặc tính từ. Hiện tượng này không chỉ làm phong phú thêm vốn từ vựng mà còn thể hiện sự linh hoạt của ngôn ngữ trong việc biểu đạt ý nghĩa. Morris - người sáng lập ra ngành kí hiệu học đã phân chia kí hiệu học thành: nghĩa học (semantics), kết học (syntactic) và dụng học (pragmatics). Vì vậy nghĩa học (semantics) là lĩnh vực quan trọng và cần được đào sâu nghiên cứu.

Nghiên cứu chuyển nghĩa từ loại trong tiếng Việt có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của ngôn ngữ. Nó giúp chúng ta nhận diện và phân tích các biến đổi ngữ nghĩa tinh tế, đồng thời khám phá ra những quy luật và cơ chế chuyển nghĩa ẩn sâu trong từ vựng học tiếng Việt.

1.1. Định nghĩa Chuyển Nghĩa Từ Loại và Các Yếu Tố Liên Quan

Chuyển nghĩa từ loại xảy ra khi một từ vốn thuộc một loại từ (ví dụ, danh từ) được sử dụng với chức năng và ý nghĩa của một loại từ khác (ví dụ, đại từ hoặc tính từ). Quá trình này thường đi kèm với sự thay đổi về chức năng ngữ pháp và ý nghĩa biểu đạt của từ. Các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến chuyển nghĩa bao gồm ngữ cảnh sử dụng, quan hệ ngữ nghĩa giữa các từ, và quy ước ngôn ngữ của cộng đồng người sử dụng. Nghiên cứu của Vũ Văn Thi và Trần Thị Nhàn đã chứng minh có hiện tượng chuyển hóa từ thực từ sang hư từ. Cần tiếp tục nghiên cứu nhằm góp phần giải thích sâu hơn về hiện tượng chuyển nghĩa.

1.2. Vai Trò của Ngữ Cảnh Trong Quá Trình Chuyển Nghĩa

Ngữ cảnh sử dụng đóng vai trò quyết định trong việc xác định ý nghĩa và chức năng của một từ đã chuyển nghĩa. Cùng một từ có thể mang những ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh cụ thể mà nó xuất hiện. Phân tích ngữ cảnh giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mục đích biểu đạt của người nói hoặc người viết, cũng như các mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các từ trong câu văn. Ví dụ, từ 'bụi' trong 'bụi đời' mang nghĩa tính từ, khác hẳn với nghĩa gốc danh từ.

II. Thách Thức Phân Tích Chuyển Nghĩa Danh Từ Trong Tiếng Việt

Việc phân tích chuyển nghĩa từ danh từ sang đại từ hoặc tính từ trong tiếng Việt đối mặt với nhiều thách thức. Tiếng Việt là một ngôn ngữ đơn lập, ít biến tố, nên sự thay đổi về loại từ thường không được thể hiện rõ ràng qua hình thức. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải dựa vào phân tích ngữ nghĩa và ngữ cảnh một cách tỉ mỉ để xác định chính xác chức năng và ý nghĩa của từ trong câu.

Ngoài ra, sự đa nghĩa của từ và tính linh hoạt trong cách sử dụng ngôn ngữ cũng gây khó khăn cho việc phân loại và giải thích các hiện tượng chuyển nghĩa. Cần có những phương pháp tiếp cận khoa học và hệ thống để giải quyết những thách thức này, đồng thời đảm bảo tính khách quan và chính xác trong quá trình phân tích từ loại tiếng Việt và biến đổi ngữ nghĩa.

2.1. Nhận Diện Chuyển Nghĩa Trong Ngôn Ngữ Đơn Lập Như Tiếng Việt

Trong các ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt, việc nhận diện hiện tượng chuyển nghĩa đòi hỏi sự chú ý đặc biệt đến chức năng ngữ pháp và ý nghĩa biểu đạt của từ trong câu. Không có các dấu hiệu hình thái rõ ràng như trong các ngôn ngữ biến tố, chúng ta phải dựa vào phân tích cú pháp và ngữ nghĩa để xác định loại từ và vai trò của nó trong câu. Ví dụ: 'Anh hùng' vốn là danh từ, nhưng trong câu 'Anh ấy sống rất anh hùng' thì lại mang chức năng tính từ.

2.2. Vượt Qua Sự Đa Nghĩa Của Từ Trong Phân Tích Chuyển Nghĩa

Sự đa nghĩa của từ là một thách thức lớn trong việc phân tích chuyển nghĩa. Một từ có thể mang nhiều nghĩa khác nhau, và việc xác định nghĩa nào được sử dụng trong một ngữ cảnh cụ thể đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về ngữ nghĩa học, văn hóa và lịch sử của ngôn ngữ. Cần sử dụng các phương pháp phân tích ngữ nghĩa chi tiết và dựa trên nhiều nguồn thông tin khác nhau để đảm bảo tính chính xác của kết quả phân tích.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Chuyển Nghĩa Phân Tích Ngữ Nghĩa Chi Tiết

Để nghiên cứu chuyển nghĩa từ loại, phương pháp phân tích ngữ nghĩa chi tiết là vô cùng quan trọng. Phương pháp này tập trung vào việc khám phá cấu trúc ngữ nghĩa của từ, các nét nghĩa thành phần, và sự thay đổi của các nét nghĩa này trong quá trình chuyển nghĩa. Đồng thời, việc so sánh ý nghĩa từ vựng của từ ở các giai đoạn khác nhau cũng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình phát triển và biến đổi nghĩa của từ.

Ngoài ra, phương pháp nghiên cứu trường hợp cũng rất hữu ích trong việc đi sâu vào phân tích các trường hợp cụ thể của chuyển nghĩa, từ đó rút ra những kết luận tổng quát về cơ chế chuyển nghĩa và các yếu tố ảnh hưởng. Luận án sẽ tập trung giải quyết những nhiệm vụ cụ thể như sau: Tổng quan tình hình nghiên cứu và xây dựng cơ sở luận cho luận án; Xác định cách hiểu về bản chất nghĩa từ vựng danh từ, sự chuyển nghĩa mang thuộc tính nghĩa đại từ và sự chuyển nghĩa mang thuộc tính nghĩa tính từ (nghiên cứu trường hợp); Miêu tả, phân tích nội dung ngữ nghĩa, biểu hiện ngữ nghĩa, tiến trình phát triển nghĩa, chuyển nghĩa của một số đơn vị danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ (nghiên cứu trường hợp).

3.1. Phân Tích Cấu Trúc Ngữ Nghĩa và Các Nét Nghĩa Thành Phần

Phân tích cấu trúc ngữ nghĩa là quá trình chia nhỏ ý nghĩa của một từ thành các nét nghĩa thành phần, từ đó xác định mối quan hệ giữa các nét nghĩa này và cách chúng tương tác với nhau để tạo ra ý nghĩa tổng thể của từ. Việc phân tích này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cấu trúc nghĩa của từ, cũng như cách nó thay đổi trong quá trình chuyển nghĩa. Về mặt đồng đại, nghĩa của từ được phân tích để chỉ ra các đặc trưng về cấu trúc, thứ bậc của các nghĩa, nét nghĩa. Về mặt lịch đại, nghĩa của từ được so sánh theo một tiến trình lịch sử.

3.2. So Sánh Ý Nghĩa Từ Vựng Qua Các Giai Đoạn Lịch Sử

Việc so sánh ý nghĩa từ vựng của từ ở các giai đoạn lịch sử khác nhau là một bước quan trọng trong việc nghiên cứu chuyển nghĩa. Bằng cách theo dõi sự thay đổi về ý nghĩa của từ qua thời gian, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về quá trình phát triển ngữ nghĩa của nó, cũng như các yếu tố văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến quá trình này. Cụ thể, luận án phân tích sự chuyển biến nghĩa của từ thuộc từ loại này\từ loại khác được thể hiện trong lời định nghĩa của các công trình Từ điển tiếng Việt xuất bản từ những năm 1895-1896 đến 2012 để thấy được tiến trình phát triển nghĩa của các từ loại thực từ.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Chuyển Nghĩa Giải Thích Hiện Tượng Ngôn Ngữ

Nghiên cứu chuyển nghĩa từ loại không chỉ có giá trị về mặt lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Nó giúp chúng ta giải thích được nhiều hiện tượng ngôn ngữ phức tạp, chẳng hạn như sự hình thành của các thành ngữ, tục ngữ, và các biểu thức ẩn dụ. Ngoài ra, nó còn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách tư duy và văn hóa của một cộng đồng người sử dụng ngôn ngữ.

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy tiếng Việt và biên soạn từ điển, giúp người học và người sử dụng ngôn ngữ hiểu rõ hơn về cách sử dụng từ ngữ và biểu đạt ý nghĩa một cách chính xác và hiệu quả. Luận án nghiên cứu đặc trưng nghĩa của các danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ (nghiên cứu trường hợp).

4.1. Giải Thích Sự Hình Thành Thành Ngữ Tục Ngữ và Ẩn Dụ

Chuyển nghĩa đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành của các thành ngữ, tục ngữ, và biểu thức ẩn dụ. Thông qua quá trình chuyển nghĩa, các từ ngữ mang ý nghĩa gốc ban đầu có thể được sử dụng để diễn đạt những ý nghĩa mới, trừu tượng hơn, tạo nên những hình ảnh và biểu tượng độc đáo trong ngôn ngữ. Ví dụ, thành ngữ 'gan dạ' sử dụng từ 'gan' (danh từ chỉ bộ phận cơ thể) để chỉ tính cách dũng cảm (tính từ).

4.2. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy Tiếng Việt và Biên Soạn Từ Điển

Kết quả nghiên cứu về chuyển nghĩa có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy tiếng Việt và biên soạn từ điển. Giúp người học hiểu rõ hơn về cách sử dụng từ ngữ và biểu đạt ý nghĩa một cách chính xác và hiệu quả. Nó còn giúp người biên soạn từ điển có thể cung cấp những định nghĩa chính xác và đầy đủ về các từ ngữ đã trải qua quá trình chuyển nghĩa.

V. Nghiên Cứu Chuyển Nghĩa Góp Phần Phát Triển Ngôn Ngữ Học

Nghiên cứu chuyển nghĩa từ loại góp phần vào sự phát triển của ngôn ngữ học nói chung và ngữ nghĩa học nói riêng. Nó cung cấp những kiến thức mới về cơ chế chuyển nghĩa, các yếu tố ảnh hưởng, và vai trò của ngữ cảnh trong việc xác định ý nghĩa từ vựng. Ngoài ra, nó còn mở ra những hướng nghiên cứu mới về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy, và văn hóa.

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các mô hình lý thuyết về chuyển nghĩa, cũng như phát triển các phương pháp phân tích ngôn ngữ mới, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất và hoạt động của ngôn ngữ. Luận án nghiên cứu sự chuyển biến nghĩa của những đơn vị thực từ mang thuộc tính nghĩa ở ba phạm vi chính là danh từ, đại từ và tính từ (nghiên cứu trường hợp).

5.1. Xây Dựng Mô Hình Lý Thuyết Về Cơ Chế Chuyển Nghĩa

Nghiên cứu chuyển nghĩa giúp chúng ta xây dựng các mô hình lý thuyết về cơ chế chuyển nghĩa, tức là cách thức mà ý nghĩa của một từ có thể thay đổi và phát triển theo thời gian. Các mô hình này có thể dựa trên nhiều yếu tố khác nhau, chẳng hạn như quan hệ ngữ nghĩa giữa các từ, ảnh hưởng của ngữ cảnh, và quy ước ngôn ngữ của cộng đồng người sử dụng. Sơ đồ 2: Mô hình chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ. Sơ đồ 3: Mô hình chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ

5.2. Mở Ra Hướng Nghiên Cứu Về Mối Quan Hệ Giữa Ngôn Ngữ và Văn Hóa

Nghiên cứu chuyển nghĩa mở ra những hướng nghiên cứu mới về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy, và văn hóa. Sự thay đổi về ý nghĩa của từ ngữ thường phản ánh những thay đổi trong cách tư duy và giá trị văn hóa của một cộng đồng người sử dụng ngôn ngữ. Bằng cách nghiên cứu chuyển nghĩa, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ phản ánh và định hình văn hóa.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu Chuyển Nghĩa Từ Loại

Nghiên cứu chuyển nghĩa từ loại là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học, có ý nghĩa lớn về mặt lý thuyết và thực tiễn. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cơ chế hoạt động của ngôn ngữ, cách thức tư duy của con người, và sự phát triển của văn hóa. Ngoài ra, nó còn cung cấp những công cụ hữu ích cho việc giảng dạy tiếng Việt, biên soạn từ điển, và phân tích văn bản. Sự thay đổi đề tài mà dùng từ "sang", thực chất luận án chỉ tìm hiểu nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ (trên cơ sở ngữ liệu một số nhóm từ).

6.1. Tóm Tắt Những Đóng Góp Của Nghiên Cứu Chuyển Nghĩa

Nghiên cứu chuyển nghĩa đóng góp vào việc: Làm sáng tỏ cơ chế chuyển nghĩa và các yếu tố ảnh hưởng, giải thích nhiều hiện tượng ngôn ngữ phức tạp, hỗ trợ giảng dạy tiếng Việt và biên soạn từ điển, mở ra hướng nghiên cứu về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa. Kết quả nghiên cứu của luận án góp thêm vào việc vận dụng luận về ngôn ngữ học trong các lĩnh vực ngữ nghĩa học, từ điển học thực hành và các lĩnh vực nghiên cứu đa ngành, đa phạm vi trong ngôn ngữ học.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Trong Lĩnh Vực Chuyển Nghĩa

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào: Nghiên cứu chuyển nghĩa trong các ngôn ngữ khác nhau để so sánh và đối chiếu, xây dựng các mô hình lý thuyết chi tiết hơn về cơ chế chuyển nghĩa, ứng dụng kết quả nghiên cứu vào việc phát triển các công cụ hỗ trợ dịch thuật và xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu ngữ nghĩa học từ vựng trong các ngôn ngữ đơn lập phân tiết như tiếng Việt luôn đối diện với thách thức lớn: sự chuyển dịch chức năng và biến đổi ngữ nghĩa không để lại dấu vết biến hình ngữ pháp trên vỏ ngữ âm như các ngôn ngữ hòa kết (tiếng Anh, tiếng Nga). Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học của tác giả Dương Thị Dung (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 9.20, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam – Học viện Khoa học Xã hội, người hướng dẫn khoa học: GS. Lê Quang Thiêm, Hà Nội, 2023) mang tiêu đề "Nghiên cứu đặc trưng sự chuyển nghĩa từ loại danh từ sang đại từ và danh từ sang tính từ trong tiếng Việt (Trên ngữ liệu một số nhóm từ)" đã tiên phong giải quyết vấn đề cốt lõi này.

Khoảng trống học thuật (research gap) mà luận án định vị nằm ở chỗ: các công trình đi trước tại Việt Nam như luận án của Vũ Văn Thi (1995) về "Quá trình chuyển hóa của một số thực từ thành giới từ trong tiếng Việt" hay Trần Thị Nhàn (2004, 2009) về "Lý thuyết ngữ pháp hóa và thực trạng ngữ pháp hóa một số từ trong tiếng Việt" chủ yếu tập trung vào tiến trình ngữ pháp hóa từ thực từ sang hư từ hoặc biến đổi cú pháp câu. Sự chuyển biến nghĩa nội bộ giữa các lớp thực từ chính (danh từ $\rightarrow$ đại từ và danh từ $\rightarrow$ tính từ) trên bình diện nghĩa từ vựng thuần túy và mối liên hệ biện chứng với từ điển học lịch sử hầu như chưa được giải mã tường tận.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tường minh:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất ngữ nghĩa và cơ chế phân ly nét nghĩa khi danh từ thực từ chuyển dịch sang mang thuộc tính nghĩa đại từ và tính từ diễn ra như thế nào?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Tiến trình biến đổi ngữ nghĩa của các nhóm từ này được phản ánh qua các giai đoạn từ điển học tiếng Việt lịch sử (1895–2012) và trong ngữ cảnh thực tế ra sao?

• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Sự chuyển biến nghĩa nội bộ thực từ trong tiếng Việt vận động theo cơ chế phi phạm trù hóa và phân ly thành tố nghĩa, trong đó nghĩa phái sinh duy trì mối liên hệ với nghĩa gốc thông qua các nét nghĩa chung cốt lõi.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Khung lý thuyết ba tầng nghĩa và sáu kiểu nghĩa chức năng của Lê Quang Thiêm (2008) có khả năng định vị chính xác quỹ đạo chuyển tầng của các thực từ từ tầng trí tuệ sang tầng thực tiễn và tầng biểu trưng.

Về quy mô và phạm vi, công trình khảo sát kho ngữ liệu đồ sộ gồm 7 bộ từ điển tường giải tiếng Việt trải dài 117 năm lịch sử (1895–2012) cùng kho dữ liệu hơn 30 triệu âm tiết từ Chương trình tra cứu ngữ cảnh tiếng Việt của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam. Luận án trích xuất 13 trường hợp danh từ chuyển nghĩa mang thuộc tính đại từ, 336 trường hợp danh từ mang thuộc tính tính từ; từ đó chọn lọc khảo sát chuyên sâu 6 danh từ thân tộc tiêu biểu (bác, cô, ông, bà, cha, mẹ) và 8 danh từ chuyển tính từ hóa (anh hùng, bình dân, cách mạng, phúc, quê, sách vở, bụi, gan) với 48 văn cảnh điển hình, tạo nên bước đột phá về dữ liệu học thuật.

Literature Review và Positioning

Tiến trình nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa (semantic change/shift) trên thế giới trải qua ba giai đoạn lớn: tiền cấu trúc luận (Michel Bréal, 1897; Karl Reisig), cấu trúc luận (Leonard Bloomfield, 1933; Stephen Ullmann, 1951) và hậu cấu trúc luận / ngôn ngữ học tri nhận hiện đại. Trong tiếng Anh, công trình kinh điển Meaning and change of meaning của Gustaf Stern (1931) đã thiết lập 7 lớp hạng biến đổi nghĩa (substitution, analogy, shortening, nomination, transfer, permutation, adequation), mở đường cho quan niệm: "Sự biến đổi nghĩa như là một sự điều chỉnh theo thói quen của một số lượng người nói tương đối lớn về độ rộng ngữ nghĩa truyền thống của từ ngữ vốn bắt nguồn từ việc sử dụng từ ngữ (1) để trỏ một hoặc một cái chỉ vật trước đây chưa được đề cập, hoặc (2) để biểu hiện một cách hiểu mới lạ về một hoặc hơn một cái chỉ vật".

Trong khi đó, trường phái ngữ nghĩa học tiếng Hán đương đại nghiên cứu các ngôn ngữ đơn lập đã tạo nên những cuộc tranh luận học thuật sâu sắc. Đàm Cảnh Xuân (1998, 2001) đưa ra công thức nghĩa khái niệm gồm "nghĩa tố tính chất nội tại + nghĩa tố thuộc loại", khẳng định trật tự chuyển loại tính từ giảm dần: Danh từ trừu tượng > Danh từ chỉ người > Danh từ chỉ vật > Danh từ chuyên hữu. Ngược lại, Lưu Chính Quang (2006) giải thích chuyển nghĩa dựa trên cơ chế tri nhận "phi phạm trù hóa và kết cấu khái niệm", còn Trình Quyên (2004) và Giả Quân Phương (2008) phân xuất theo tiêu chí định lượng ngữ cảnh và hàm chứa ngữ tố.

Tại Việt Nam, các học giả phân định thành hai trường phái tiếp cận:

• Trường phái đa nghĩa nội bộ: Đỗ Hữu Châu (1998) và Nguyễn Thiện Giáp (1998) coi chuyển nghĩa là sự phát triển nghĩa phái sinh tỏa ra hoặc móc xích nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa tính vô hạn của thực tại khách quan và tính hữu hạn của vỏ ngữ âm.
• Trường phái chuyển hóa – ngữ pháp hóa: Vũ Văn Thi (1995) và Trần Thị Nhàn (2004, 2009) xem chuyển hóa là quá trình hư hóa ngữ pháp, nơi "các từ mất dần nghĩa từ vựng, ý nghĩa ngữ pháp được tăng cường trong chức vụ ngữ pháp mới, trong một cấu trúc cú pháp mới nhằm mở rộng khả năng diễn đạt của câu".

Luận án của Dương Thị Dung định vị chính xác tại giao điểm chưa được khai phá: không dừng lại ở sự đa nghĩa đơn thuần và không đồng nhất với ngữ pháp hóa sang hư từ, mà chứng minh hiện tượng chuyển biến nghĩa từ vựng nội bộ thực từ trong tiếng Việt. Bằng việc so sánh đối chiếu với công trình của Gustaf Stern (1931) trong tiếng Anh và Đàm Cảnh Xuân (2001) trong tiếng Hán, luận án làm sáng tỏ tính đặc thù loại hình học của tiếng Việt: sự chuyển biến ngữ nghĩa diễn ra ngầm ẩn trong nội dung khái niệm mà không cần sự trợ giúp của phụ tố hình thái.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển trực tiếp hệ thống lý thuyết Ngữ nghĩa học từ vựng của GS. Lê Quang Thiêm (2008), khẳng định nguyên lý bản thể luận: "nghĩa từ vựng là một thực thể tinh thần trừu tượng tồn tại trong mọi biểu hiện, cấp độ của ngôn ngữ để ngôn ngữ thực hiện chức năng công cụ của giao tiếp và tư duy cũng như mọi loại chức năng cụ thể đa dạng khác, đặc biệt là trong lời nói, trong văn bản, trong diễn ngôn".

Công trình đóng góp 4 luận điểm lý thuyết nền tảng:

1. Mô hình hóa sự phân ly thành tố nghĩa (Proposition 1): Quá trình danh từ chuyển sang đại từ xưng hô là quá trình giải trừ dần nét nghĩa quan hệ thân tộc huyết thống trực hệ để kích hoạt nét nghĩa vị thế xã hội, ngôi giao tiếp và sắc thái tình cảm liên cá nhân (interpersonal).
2. Cơ chế trừu tượng hóa và thuộc tính hóa (Proposition 2): Quá trình danh từ chuyển sang tính từ là sự suy giảm nét nghĩa thực thể (entity) và làm nổi trội nét nghĩa đặc trưng, phẩm chất hoặc trạng thái (property/state).
3. Quy luật chuyển tầng ngữ nghĩa (Proposition 3): Sự vận động của nghĩa từ vựng tiếng Việt là sự dịch chuyển linh hoạt giữa Tầng nghĩa trí tuệ (nghĩa biểu niệm, nghĩa biểu hiện), Tầng nghĩa thực tiễn (nghĩa biểu thị, nghĩa biểu chỉ) và Tầng nghĩa biểu trưng (nghĩa biểu trưng, nghĩa biểu tượng).
4. Chứng minh tính hệ thống động của từ loại đơn lập (Proposition 4): Phá vỡ quan niệm tĩnh tại về biên giới từ loại, chứng minh từ loại tiếng Việt vừa có tính cố định tương đối về mặt bản thể, vừa có tính năng động hành chức cao trong ngữ lưu.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp chặt chẽ giữa ba trụ cột lý thuyết lớn:

• Ký hiệu học (Semiotics) của Charles Morris (1938): Phân tích từ vựng trên bình diện nghĩa học (semantics) kết hợp với dụng học (pragmatics).
• Lý thuyết Cấu trúc ngữ nghĩa hai cấp của Hoàng Phê (1975): Phân tích cấp độ nét nghĩa (semantic features) tạo thành nghĩa vị, và tập hợp các nghĩa vị tạo thành cơ cấu nghĩa của từ.
• Thuyết Tầng nghĩa – Kiểu nghĩa của Lê Quang Thiêm (2008): Định vị tọa độ của từ trên 3 tầng và 6 trường nghĩa chức năng.

Điều kiện biên (boundary conditions) được xác định rõ ràng: nghiên cứu tập trung vào bình diện biến đổi nội dung ngữ nghĩa từ vựng của các thực từ, phân biệt rạch ròi với hiện tượng chuyển loại ngữ pháp toàn phần (conversion) vốn đòi hỏi đồng thời cả ba tiêu chí: biến đổi cấu trúc nghĩa, biến đổi khả năng kết hợp và thay đổi chức năng cú pháp trong câu.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng vững trên lập trường triết học thực chứng kết hợp giải thông học (hermeneutic interpretivism) và chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism), xem xét ngôn ngữ vừa là hệ thống khách quan, vừa là sản phẩm tri nhận của cộng đồng bản ngữ. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) kết hợp đồng đại động (dynamic synchrony) và lịch đại (diachrony).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu được thực hiện nghiêm ngặt qua phương pháp tam giác đạc dữ liệu (data triangulation):

• Trục lịch đại (7 công trình từ điển chuẩn mực từ 1895 đến 2012):
  1. Đại Nam quấc âm tự vị (Huình Tịnh Paulus Của, 1895–1896 / tái bản 1998)
  2. Việt Nam tự điển (Hội Khai trí Tiến đức, 1931 / 1954)
  3. Tự điển Việt Nam phổ thông (Đào Văn Tập)
  4. Việt Nam tân tự điển (Thanh Nghị, 1952)
  5. Từ điển tiếng Việt (Văn Tân, Nguyễn Văn Đạm, 1967 / 1977 / 1994)
  6. Việt Nam tự điển (Lê Văn Đức, 1970)
  7. Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên, Viện Ngôn ngữ học, 1988 / 2012)
• Trục đồng đại thực chứng: Kho ngữ cảnh 30 triệu âm tiết của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam, bao quát các thể loại truyện, thơ, văn học dân gian, báo chí và diễn ngôn hiện đại.
• Phương pháp phân tích thành tố nghĩa (Componential Analysis): Tách chiết các nhân tử ngữ nghĩa tối việt, đối lập các nét nghĩa khu biệt giữa nghĩa gốc danh từ và nghĩa phái sinh mang thuộc tính đại từ/tính từ.

Data và phân tích

Qua sàng lọc toàn diện, từ 349 trường hợp chuyển nghĩa ghi nhận trong hệ thống từ điển (13 trường hợp danh từ $\rightarrow$ đại từ và 336 trường hợp danh từ $\rightarrow$ tính từ), luận án chọn 14 case studies điển hình và 48 ngữ cảnh đại diện:

• Nhóm danh từ thân tộc $\rightarrow$ đại từ xưng hô (6 từ): bác, cô, ông, bà, cha, mẹ (minh chứng qua 26 ngữ cảnh xác thực).
• Nhóm danh từ $\rightarrow$ tính từ (8 từ): anh hùng, bình dân, cách mạng, phúc, quê, sách vở, bụi, gan (minh chứng qua 22 ngữ cảnh xác thực).

Quy trình kiểm tra độ tin cậy và giá trị khoa học (validity & reliability) được bảo đảm nhờ đối chiếu chéo định nghĩa giữa các thế hệ từ điển học miền Bắc và miền Nam, loại bỏ các biến thiên ngữ nghĩa lâm thời không ổn định.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện cốt lõi có giá trị khoa học cao:

1. Cơ chế mở rộng phạm vi quy chiếu của danh từ thân tộc: Các danh từ như bác, cô, ông, bà chuyển từ biểu thị quan hệ huyết thống nội tộc sang biểu thị quan hệ xã hội thông qua phương thức hoán dụ và loại suy (analogy). Khi hoạt động với thuộc tính đại từ, từ loại bỏ nét nghĩa quan hệ sinh thành/huyết thống để giữ lại nét nghĩa giới tính, độ tuổi tương đối và thái độ tôn kính hoặc thân mật.
2. Cơ chế chuyển hóa thuộc tính của danh từ chỉ thực thể/khái niệm: Danh từ như bình dân, cách mạng, anh hùng, quê, sách vở, bụi, gan đã trải qua quá trình trừu tượng hóa. Nét nghĩa "chỉ người/sự vật/khái niệm" bị lu mờ, nhường chỗ cho nét nghĩa "tính chất, phong cách, thái độ, mức độ" thông qua ẩn dụ hóa và hoán dụ hóa.
3. Phát hiện nghịch lý từ điển học (lexicographical paradox): Lời định nghĩa trong các từ điển lịch sử phản ánh rõ độ trễ của nhận thức ngôn ngữ học. Giai đoạn 1895–1954 (Đại Nam quấc âm tự vị, Việt Nam tự điển) chủ yếu định nghĩa theo lối chân trị sự vật (khách quan); giai đoạn từ 1988 đến 2012 (Từ điển tiếng Việt - Hoàng Phê) đã chuyển hẳn sang định nghĩa cấu trúc vi mô đa tầng, tích hợp nét nghĩa dụng học và đánh giá.
4. Sự biến đổi thang độ đánh giá (evaluative scaling): Hiện tượng chuyển nghĩa tính từ đi kèm với sự phân nhánh tốt nghĩa (amelioration) hoặc xấu nghĩa (pejoration). Ví dụ: sách vở từ danh từ chỉ đồ vật chuyển sang tính từ mang nghĩa tiêu cực (giáo điều, xa rời thực tế); bụi chuyển sang tính từ biểu thị phong cách tự do, phong trần.
5. Tính quy luật của các hướng chuyển tầng: Danh từ gốc vốn cư trú ở Tầng nghĩa trí tuệ (nghĩa biểu niệm) khi chuyển dịch sang đại từ sẽ vận động mạnh sang Tầng thực tiễn (nghĩa biểu chỉ), và khi chuyển sang tính từ biểu cảm sẽ tiến sâu vào Tầng biểu trưng (nghĩa biểu tượng).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc cho lý thuyết ngữ nghĩa học tri nhận và loại hình học ngôn ngữ đơn lập, khẳng định nhận định của Roman Jakobson: "Language without meaning is meaningless".
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình phân tích thành tố nghĩa kết hợp ngữ liệu từ điển học lịch sử biên niên 117 năm, tạo khuôn mẫu cho các nghiên cứu ngữ nghĩa học khác.
• Về mặt thực tiễn từ điển học: Cung cấp căn cứ khoa học chuẩn xác để các nhà từ điển học phân định mục từ, tách nghĩa vị, ghi nhãn từ loại và biên soạn lời giải nghĩa nhất quán, khắc phục tình trạng nhầm lẫn giữa nghĩa từ vựng và chức năng ngữ pháp lâm thời.
• Về mặt giáo dục và giảng dạy tiếng Việt: Giúp người dạy và người học tiếng Việt (đặc biệt là người nước ngoài học tiếng Việt) hiểu sâu sắc bản chất linh hoạt của hệ thống đại từ xưng hô thân tộc hóa và tính từ hóa trong giao tiếp văn hóa Việt Nam.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn về phạm vi dung lượng: Mặc dù thu thập 336 trường hợp danh từ mang thuộc tính tính từ, luận án chỉ mới tập trung phân tích sâu 8 trường hợp điển hình và 6 trường hợp danh từ thân tộc.
2. Giới hạn về loại hình ngữ liệu: Ngữ liệu khảo sát tập trung vào văn bản thành văn (từ điển và kho ngữ cảnh ấn phẩm), chưa mở rộng sang ngữ liệu hội thoại khẩu ngữ tự nhiên và diễn ngôn mạng xã hội đương đại (social media corpus).
3. Giới hạn về công cụ tính toán tự động: Các thao tác phân tích nét nghĩa chủ yếu dựa trên thủ pháp phân tích chuyên gia thủ công kết hợp thống kê miêu tả, chưa ứng dụng sâu các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) hay thuật toán nhúng từ (Word Embeddings/BERT) để đo lường độ dịch chuyển ngữ nghĩa định lượng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng phân tích toàn bộ 336 trường hợp danh từ có thuộc tính tính từ còn lại trong kho ngữ liệu tiếng Việt.
• Nghiên cứu cơ chế chuyển nghĩa của các tiểu loại khác trong nội bộ thực từ: động từ $\rightarrow$ danh từ, động từ $\rightarrow$ tính từ.
• Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) để xây dựng đồ thị tri thức ngữ nghĩa lịch sử (Historical Semantic Knowledge Graph) cho tiếng Việt.
• Đối chiếu loại hình học chuyển nghĩa thực từ giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ đơn lập lân cận trong khu vực Đông Nam Á (Thái, Lào, Khmer).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và ứng dụng đa tầng:

• Tác động học thuật: Đặt nền móng lý thuyết mới cho phân ngành Ngữ nghĩa học từ vựng lịch sử tiếng Việt, dự kiến mang lại chỉ số trích dẫn cao trong các nghiên cứu ngôn ngữ học, Việt Nam học và nhân học giao tiếp.
• Chuyển đổi công nghiệp từ điển và EdTech: Cung cấp giải pháp phân loại mục từ chuẩn hóa cho các viện nghiên cứu, nhà xuất bản từ điển và các nền tảng giáo dục số, ứng dụng học tiếng Việt thông minh.
• Công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Giúp cải thiện độ chính xác của các mô hình gán nhãn từ loại (POS Tagging), phân tích cú pháp và nhận diện thực thể trong ngữ cảnh tiếng Việt phức tạp.
• Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa ngôn ngữ: Giải mã tinh hoa giao tiếp và tư duy tri nhận của người Việt qua cách ứng xử ngôn từ tinh tế và đậm tính nhân văn.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung lý thuyết chuẩn mực và phương pháp phân tích thành tố nghĩa tường minh để triển khai các đề tài ngữ nghĩa học và từ loại học.
• Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học cao cấp: Có thêm cơ sở thực nghiệm vững chắc để đối thoại học thuật quốc tế về loại hình học ngôn ngữ đơn lập.
• Chuyên gia từ điển học và biên tập viên: Sở hữu bộ tiêu chí khoa học để xử lý các mục từ đa nghĩa, chuyển loại và định nghĩa từ điển học chính xác.
• Giảng viên và giáo viên dạy tiếng Việt / Việt ngữ học: Nâng cao chất lượng bài giảng ngữ pháp – từ vựng tiếng Việt cho sinh viên trong nước và quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng và kiểm chứng thành công thuyết Ba tầng nghĩa và Sáu kiểu nghĩa từ vựng của GS. Lê Quang Thiêm (2008), chứng minh rằng sự chuyển biến nghĩa nội bộ thực từ trong tiếng Việt là sự phân ly nét nghĩa và chuyển đổi tầng bậc chức năng (từ tầng trí tuệ sang thực tiễn và biểu trưng) mà không làm đứt gãy mối liên hệ với nghĩa cơ sở.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với Vũ Văn Thi (1995) và Trần Thị Nhàn (2004) vốn chỉ khảo sát ngữ pháp hóa thực từ sang hư từ, luận án kết hợp đồng thời phương pháp phân tích thành tố nghĩa vi mô với trục thời gian lịch đại biên niên 117 năm qua 7 bộ từ điển lớn và kho ngữ liệu 30 triệu âm tiết, tạo nên chuẩn mực tam giác đạc dữ liệu chưa từng có.

3. Phát hiện bất ngờ và có bằng chứng thuyết phục nhất? Sự chuyển biến ngữ nghĩa của danh từ thân tộc sang đại từ xưng hô không làm mất đi tư cách thực từ của danh từ, mà tạo ra "đại từ cương vị" mang đậm tính ngữ dụng văn hóa: cùng một vỏ ngữ âm bác, cô, ông, bà, từ vừa đảm nhận chức năng định danh gọi tên, vừa đảm nhận chức năng trỏ xưng hô với các thang độ biểu cảm tinh tế.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) không? Có. Toàn bộ danh mục 7 cuốn từ điển đối sánh, 13 danh từ mang nghĩa đại từ, 336 danh từ mang nghĩa tính từ cùng 48 trích đoạn văn cảnh khảo sát đều được hệ thống hóa chi tiết trong các bảng biểu và phụ lục khoa học của luận án.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo thế nào? Tích hợp ngữ nghĩa học tri nhận với ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) và trí tuệ nhân tạo (AI/NLP) để tự động hóa việc phát hiện sự biến đổi nghĩa từ vựng trong tiếng Việt đương đại.

Kết luận

Công trình tiến sĩ của tác giả Dương Thị Dung là một đóng góp xuất sắc, toàn diện và mẫu mực cho nền Việt ngữ học đương đại:

1. Xác lập rõ ràng bản chất chuyển biến nghĩa nội bộ thực từ trong ngôn ngữ đơn lập tiếng Việt.
2. Chứng minh cơ chế phân ly thành tố nghĩa và quy luật dịch chuyển giữa các tầng nghĩa chức năng.
3. Khảo sát liên tục và toàn diện tiến trình phát triển nghĩa qua 117 năm từ điển học lịch sử (1895–2012).
4. Cung cấp bộ ngữ liệu chuẩn xác gồm 349 trường hợp chuyển nghĩa và 48 ngữ cảnh điển hình từ kho ngữ liệu 30 triệu âm tiết.
5. Đặt nền tảng phương pháp luận vững chắc, kết hợp hài hòa giữa ngôn ngữ học cấu trúc, ngôn ngữ học tri nhận và từ điển học thực hành.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành đột phá, khẳng định vị thế và bản sắc độc đáo của tiếng Việt trên bản đồ ngôn ngữ học thế giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Dẫn nhập Trong chương này, sau khi điểm qua tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về hiện tượng chuyển nghĩa, luận án xác định những tri thức luận làm tiền đề triển khai đề tài luận án, tập trung các vấn đề sau: Lý thuyết ngữ nghĩa học từ vựng; Hiện tượng chuyển nghĩa và chuyển nghĩa từ vựng trong tiếng Việt; Nghĩa của từ trong từ loại tiếng Việt. Trên cơ sở đó, luận án khảo sát và nghiên cứu chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ trong tiếng Việt. Trước tiên, chúng tôi xác định nội hàm của thuật ngữ "chuyển nghĩa" trong luận án.

Chuyển nghĩa theo cách hiểu của chúng tôi trong luận án này là sự chuyển biến nghĩa (sự biến đổi nghĩa) thuộc từ loại thực từ. Chuyển biến là "biến đổi sang trạng thái khác với trước, thường là theo hướng tích cực" [80, tr. Như vậy, giá trị của sự chuyển biến nghĩa là sự thay đổi nội dung nghĩa, tức là có thể chuyển biến nghĩa của danh từ/đại từ và danh từ/tính từ, nghĩa từ vựng này/nghĩa từ vựng khác qua một số nhóm từ cụ thể là nhóm danh từ thân tộc/đại từ xưng hô và nhóm danh từ có chuyển nghĩa tính chất. Luận án sẽ đi vào tìm hiểu sự chuyển biến nghĩa ấy trong tiếng Việt - một loại hình ngôn ngữ đơn lập phân tiết điển hình.

Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan Hiện tượng chuyển nghĩa nói chung đã được các nhà ngôn ngữ học trên thế giới và Việt Nam quan tâm nghiên cứu. Tuy nhiên, việc nghiên cứu chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ chưa được nghiên cứu sâu. Tình hình nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa ở ngoài nước và trong nước 1. Tình hình nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa ở ngoài nước Điểm qua các công trình nghiên cứu chuyển nghĩa trên thế giới, luận án chọn hai ngôn ngữ là tiếng Anh - thuộc ngôn ngữ biến hình và tiếng Hán - ngôn ngữ cùng loại hình với tiếng Việt - ngôn ngữ đơn lập.

Mục đích chọn hai loại hình ngôn ngữ khác nhau để chứng minh có sự chuyển nghĩa trong các ngôn ngữ, tuy hình thức biểu hiện của mỗi ngôn ngữ không giống nhau. Tình hình nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa trong tiếng Anh Hiện tượng chuyển nghĩa là nội dung được quan tâm trong các nghiên cứu về nghĩa của từ, biến đổi và phát triển nghĩa. Nghiên cứu về chuyển nghĩa thường được gắn với nghiên cứu về nghĩa hoặc phát triển nghĩa của từ. Nghiên cứu về hiện tượng này trong tiếng Anh đã có từ thời cổ đại, tiếp tục liệu rẻ phát triển ở đầu thế kỉ XIX và phát triển mạnh đến ngày nay.

Tuy nhiên, từ góc độ ngôn ngữ học cấu trúc, nghiên cứu về nghĩa nói chung và nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa của từ nói riêng, có thể phân thành ba thời kì chính là thời kì tiền cấu trúc luận, thời kì cấu trúc luận và thời kì hậu cấu trúc luận. Thời kì tiền cấu trúc luận, các nghiên cứu về chuyển nghĩa của từ chủ yếu đi tìm các quy luật chuyển nghĩa của từ, trước hết từ góc độ thời gian lịch sử, như Agathon Benary, Karl Reisig, Oskar Hey, Friedrich Haase, v. Tiêu biểu cho giai đoạn này là công trình Essai de Sesmantique (Sciece des significations) của Michel Breál [154]. Cùng với nghiên cứu các quy luật chuyển nghĩa của từ, các tác giả cũng đã giải sự chuyển nghĩa theo quan điểm lịch sử.

Nghiên cứu và giải sự chuyển nghĩa trong giai đoạn này gắn với các tên tuổi như Ch.Lady Welly, Peirce, Richards, v. Trong thời kì tiền cấu trúc luận, các tác giả cũng chỉ ra nguyên nhân của sự chuyển nghĩa, trong đó nhấn mạnh đến nhân tố biểu cảm. Thời kì cấu trúc luận, các nhà nghiên cứu tiếp tục quan tâm đến sự 10 chuyển nghĩa của từ. Tuy nhiên, nghiên cứu ngữ nghĩa giai đoạn này được thực hiện cùng với tâm lý học thực nghiệm và logic toán.

Nghiên cứu ngữ nghĩa nói chung, sự chuyển nghĩa nói riêng gắn với các nhà nghiên cứu Bloomfield, A. Thời kì này, các tác giả cũng chỉ ra nguyên nhân của sự chuyển nghĩa, khác với thời kì tiền cấu trúc luận nhấn mạnh nhân tố biểu cảm, trong giai đoạn này, các nhà nghiên cứu lại nhấn mạnh đến nhân tố hiệu quả. Kế thừa các kết quả nghiên cứu của các nhà đi trước, những năm tiếp theo của thế kỉ XX, có nhiều nghiên cứu về hiện tượng chuyển nghĩa của từ. Khác với những nghiên cứu thời kì tiền cấu trúc luận và cấu trúc luận, nghiên cứu ngữ nghĩa theo hướng logic, các nghiên cứu giai đoạn này được mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác, như triết học, tâm lý học, lịch sử, xã hội học, v.

Nghiên cứu chuyển nghĩa theo hướng này được khởi xướng bởi W. Wundt liệu rẻ (1990), sau đó là các tác giả khác như K. Những nghiên cứu ban đầu này đã có tác dụng thúc đẩy nghiên cứu chuyển nghĩa. Nghiên cứu chuyển nghĩa theo hướng này đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, đặc biệt là thiết lập các quy luật biến đổi nghĩa.

Nhiều nhà nghiên cứu đã bàn đến nội dung này, như G. Tiêu biểu cho nghiên cứu theo hướng này là công trình Meaning and change of meaning: with special reference to the English language của G. Stern (1931) [146], trong đó cung cấp những lý thuyết cơ sở về ngữ nghĩa, các quy luật chuyển nghĩa và giải thích các quy luật chuyển nghĩa, sau đó là thảo luận về chức năng của ngôn ngữ, ngữ nghĩa của từ, nguyên nhân và điều kiện biến đổi nghĩa,. Ngoài ra, cuốn sách còn chỉ ra bảy lớp hạng biến đổi nghĩa, bao gồm: sự thay thế (substitution), sự loại suy (analogy), rút ngắn (shortening), định danh (nomination), chuyển đổi (transfer-regular), sự đổi trật tự (permutation), sự tương xứng (adequation).

Ullmann trong công trình Các nguyên lý Ngữ nghĩa học [116] kế thừa và chỉ ra các nhân tố làm thay đổi 11 nghĩa của từ gồm: cách gián đoạn di truyền (discontinuous), sự mơ hồ trong ý nghĩa (vagueness), mất nguồn đối (loss of motivation), tồn tại đa nghĩa (flexibility), văn cảnh tối nghĩa (ambiguous contexts) và cấu trúc của vốn từ (structure of the vocabulary). Theo Wellander - người đại diện cho khuynh hướng nghiên cứu theo lịch sử quan niệm: “sự chuyển hóa ý nghĩa là một quá trình lịch sử, chỉ khi nào nó được chứng thực trong quá trình thực tế trưởng thành của nó, quá trình này mới được trưởng thành một cách vừa ý” [Dẫn theo Đào Duy Anh, 1, tr. Với phương châm này, các nhà nghiên cứu chú trọng đi tìm sự trả lời cho câu hỏi là ý nghĩa mới của từ nảy sinh như thế nào trong lịch sử. Họ cho rằng kết quả của quá trình chuyển nghĩa được bảo lưu trong ý nghĩa mới của từ.

Các nhà nghiên cứu về hiện tượng này cũng đi đến thống nhất là nguyên nhân chủ yếu của hiện tượng chuyển nghĩa là do sự biến đổi của lịch sự xã liệu rẻ hội. Lịch sử xã hội thay đổi kéo theo sự thay đổi/biến đổi/ chuyển nghĩa của từ. Cùng với việc đi tìm nguyên nhân nảy sinh ý nghĩa của từ, các tác giả cũng đưa ra các nhận định khác nhau về các hình thức phát triển nghĩa của từ. Mặc dù vẫn còn một số tranh cãi, tuy nhiên theo nhiều nhà ngôn ngôn ngữ trong tiếng Anh có bốn hình thức phát triển nghĩa là mở rộng, thu hẹp, chia nhánh và chuyển đổi.

Một nội dung quan trọng được các nhà ngôn ngữ học quan tâm khi nghiên cứu nghĩa của từ nói chung, sự chuyển nghĩa của từ nói riêng chính là tìm ra các những nguyên nhân ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp đến sự phát triển nghĩa của từ. Từ những góc nhìn khác nhau, đối với mỗi ngôn ngữ khác nhau, các tác giả đưa ra những nguyên nhân ảnh hưởng khác nhau. Theo Aitchison, có hai nguyên nhân chính nguyên nhân chủ quan do đặc điểm thuộc về bản chất của ngôn ngữ và tâm lý của người sử dụng và nguyên nhân khách quan thuộc về yếu tố xã hội. Đồng quan điểm trên, nhưng F.de Sausure lại nhấn mạnh đến yếu tố dân tộc, theo ông: “phong tục của một dân tộc có 12 tác động mạnh đến ngôn ngữ và mặt khác trong chừng mực khá quan trọng chính ngôn ngữ làm nên dân tộc” [36].

Ngược lại một số tác giả khác, tiêu biểu là Fromkin cho rằng có hai nguyên nhân chính cho hiện tượng này là do sự tái cấu trúc ngôn ngữ trong quá trình học tiếng của trẻ và sự thay đổi tâm sinh lý của người học qua nhiều thế hệ. Lyons cho rằng nguyên nhân của sự thay đổi ngôn ngữ chính là sự thay đổi của xã hội. Những năm gần đây, hiện tượng chuyển nghĩa được nghiên cứu nhiều hơn với nhiều nội dung hơn, có thể kể đến các tác giả như J. Kitay (1987) (nghiên cứu theo trường nghĩa); hay như E.

Như vậy, nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa trong tiếng Anh đã đạt liệu rẻ được nhiều kết quả quan trọng. Các nghiên cứu này đã đứng từ nhiều góc nhìn khác nhau như logic, tâm lý, lịch sử, triết học, xã hội,. để bàn luận, giải thích các quy luật chuyển nghĩa, các lớp nghĩa và các nguyên nhân chuyển nghĩa. Hiện tượng chuyển nghĩa nói riêng, nghĩa của từ nói chung luôn luôn vận động không ngừng nên việc nghiên cứu này vẫn còn là công việc tiếp tục trong tương lai của các nhà nghiên cứu.

Tình hình nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa trong tiếng Hán Những năm gần đây, hiện tượng chuyển nghĩa từ trong tiếng Hán cũng được tập trung nghiên cứu và các nghiên cứu đó chủ yếu tiếp cận từ hai góc độ: cấu trúc truyền thống và tri nhận luận. Từ góc độ cấu trúc truyền thống thể hiện trên bốn phương diện sau: (i) Nguồn gốc đặc trưng của hiện tượng chuyển nghĩa từ trong tiếng Hán; (ii) Bản chất của chuyển nghĩa và tính chất chuyển hoá từ là hoạt dụng hay kiêm loại, cách sử dụng là dùng lâm thời hay dùng cố định; (iii) Đặc trưng ngữ nghĩa của hiện tượng chuyển nghĩa; (iv) Từ góc độ từ vựng - ngữ pháp và ngữ dụng để tìm hiểu quá trình chuyển nghĩa từ. Từ góc độ 13 tri nhận luận, các nhà Hán ngữ tập trung vào chuyển nghĩa trong nội bộ thực từ và các nghiên cứu tập trung chủ yếu là từ danh từ/động từ/tính từ. Dựa vào đặc trưng ngữ nghĩa, theo Trình Trì (2015) [163] có thể thấy sự thay đổi của nghĩa gọi tên và nghĩa tính chất là sơ sở của quá trình chuyển nghĩa từ loại từ danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ.