phần mở đầu: “Truyện ngoài xem Nhị độ mai”, tất cả các nhà nghiên cứu văn học sử từ trƣớc tới giờ đều cho rằng nguồn gốc của NĐM Việt Nam chính là cuốn NĐM Trung Hoa. Học giả Trần Ích Nguyên trong chuyên luận Nghiên cứu tiểu thuyết Hán văn Trung Việt đã nói rõ sự lƣu truyền và diễn biến của NĐM ở Trung Quốc: “Tiểu thuyết Nhị độ mai có tên đầy đủ là Trung hiếu tiết nghĩa Nhị độ mai toàn truyện, gồm 6 quyển 40 hồi. Sách ghi Tích Âm đƣờng chủ nhân biên tập, Tú Hổ Đƣờng chủ nhân 10 bình duyệt, hoặc đề Thiên Hoa chủ nhân biên thứ. Thân phận tác giả không rõ, về năm thành sách thì trƣớc đây phần nhiều cho là tác phẩm đầu đời Thanh.
Nay có học giả chủ trƣơng thành sách vào khoảng niên hiệu Càn Long (1748) đến năm thứ 35 niên hiệu Càn Long” [68, tr. Bởi giá trị đặc sắc về luân lí, đạo đức, đặc biệt nhấn mạnh trung, hiếu, tiết, nghĩa nên NĐM đã đƣợc các nhà viết kịch Trung Quốc cải biên thành truyền kỳ, hý khúc và tác phẩm thuyết xƣớng. Cũng theo Trần Ích Nguyên, truyện NĐM sau khi phát triển phồn vinh ở Trung Quốc thì bắt đầu đƣợc truyền bá rộng rãi đến các nƣớc xung quanh ngoài Trung Quốc, trong đó có Việt Nam. Nhƣ vậy, theo Trần Ích Nguyên thì NĐM Việt Nam bắt nguồn từ tiểu thuyết NĐM của Trung Quốc.
Vậy ở Trung Quốc ngoài tiểu thuyết Nhị độ mai còn có tác phẩm Nhị độ mai nào viết bằng các thể loại khác nữa hay không? Và các tác phẩm diễn Nôm NĐM khác trong đó có cả các tác phẩm diễn xƣớng có phải bắt nguồn từ tiểu thuyết NĐM hay là từ sự lan tỏa của NĐMDC thì chƣa có tác giả nào nói đến. Những vấn đề này chúng tôi sẽ khảo chứng và tìm ra lời giải đáp trong các phần sau.2 Công việc phiên âm và chú giải Nhị độ mai ở Việt Nam a) Các khảo cứu thƣ mục học về Nhị độ mai Về các văn bản NĐM bằng chữ Nôm, đã có một số công trình nhắc đến nhƣng chƣa thực sự đầy đủ. - Theo Thƣ viện Viễn Đông Bác Cổ, nay là Thƣ viện Khoa học Xã hội tại Hà Nội có 2 bản: Nhị độ mai二度梅, Nhị độ mai truyện 二度梅傳. - Theo cuốn Di sản Hán Nôm Việt Nam thư mục đề yếu (Nxb.
KHXH, H, 1993) thì hiện có 4 bản diễn Nôm NĐM: Nhị độ mai diễn ca 二度梅演歌 (còn có tên Nhị độ mai nhuận chính 二 度 梅 潤 正; Mai Lương Ngọc 梅良玉): đây là bản hiện hành, gồm 2820 câu lục bát, lâu nay đƣợc phổ biến rộng rãi. Độc giả ngày nay hầu nhƣ chỉ biết tới bản này. Nhị độ mai diễn ca đƣợc đoán định ra đời vào khoảng đầu thế kỷ XIX, bản Nôm in sớm nhất hiện biết là vào năm 1876, tác phẩm đƣợc xếp loại truyện Nôm khuyết danh. Nhị độ mai tinh tuyển 二度梅精選do Song Đông Ngâm Tuyết Đƣờng 雙東吟雪堂 soạn năm Đồng Khánh thứ 2 (1887).
Đây là một bản diễn Nôm khác 11 bản Nhị độ mai diễn ca , ra đời sau Nhị độ mai diễn ca , dài hơn Nhị độ mai diễn ca. Nhị độ mai tinh tuyển khác với Nhị độ mai diễn ca ở cả lời văn và cách chia hồi. Nhị độ mai truyện 二度梅傳 (còn có tên Cải dịch Nhị độ mai truyện 改譯二度梅傳). Bản này do Thiện Đình Tiến sĩ Đặng Xuân Bảng biên dịch, Đặng Ngọc Toản bình điểm.
Ở bản này, tác giả cho rằng Đặng Xuân Bảng không dịch từ đầu mà cải dịch cũng theo thể lục bát từ đoạn mẹ con Ngọc Thƣ buông chài vớt đƣợc Xuân Sinh cho đến hết. Nhuận chính trung hiếu tiết nghĩa Nhị độ mai truyện 潤正忠孝節義二度 梅 傳. Quan Văn Đƣờng in năm Thành Thái Đinh Mùi (1907). 1 bản in, 190 trang, có tranh minh họa, có chữ Hán.
- Tác giả Lê Trí Viễn, Hoàng Ngọc Phách trong cuốn Nhị độ mai [98] bên cạnh việc giới thiệu, chú thích cho văn bản đã đƣa ra những kết quả khảo luận về các bản diễn Nôm Nhị độ mai. Các tác giả cho rằng, hiện nay, các bản Nôm diễn ca, diễn dịch, cải dịch truyện Nhị độ mai có thể thấy có 3 bản: Nhị độ mai diễn ca, Nhị độ mai tinh tuyển, Nhị độ mai truyện. - Trong bộ sách đồ sộ Việt Nam Hán văn tiểu thuyết tùng san, các tác giả khi nhắc đến truyện thơ Nôm Việt Nam cũng đã nhắc đến 4 văn bản truyện thơ Nôm NĐM cùng có nguồn gốc từ tiểu thuyết NĐM của Trung Quốc, đó là: Nhị Độ Mai diễn ca, Nhị Độ Mai truyện, Nhị Độ Mai tinh tuyển, Nhuận chính trung hiếu tiết nghĩa Nhị độ mai truyện. - Học giả Trần Ích Nguyên trong chuyên luận Nghiên cứu tiểu thuyết Hán văn Trung Việt cho rằng: “Ở Việt Nam, ngoài các tác phẩm truyện thơ Nôm là Nhị độ mai diễn ca (còn có tên là Nhị độ mai nhuận chính, Mai Lương Ngọc), Nhị độ mai tinh tuyển, Nhị độ mai truyện (còn có tên là Cải dịch Nhị độ mai truyện), Nhuận chính trung hiếu tiết nghĩa Nhị độ mai truyện” [68, tr.293-294], Trần Ích Nguyên cho rằng còn có một kịch bản NĐM của Việt Nam trực tiếp cải biên từ tiểu thuyết NĐM của Trung Quốc, nhƣng hiện chỉ còn hồi thứ nhất và ông cũng không nêu rõ tên tác phẩm.
- Trong luận văn thạc sĩ “越南二度梅研究” (Study of Vietnam “Er - Tou - Mei ” – Nghiên cứu truyện “Nhị độ mai” của Việt Nam) [122] của Trang Thu Quân 12 莊秋君 tại Trƣờng Đại học Thành Công năm 2010, tác giả đã trình bày toàn bộ quá trình lƣu truyền truyện NĐM ở Trung Quốc và đã có những khảo sát thống kê các tác phẩm Nôm và quốc ngữ NĐM ở Việt Nam. Tuy nhiên sự khảo sát và thống kê còn sơ lƣợc và chƣa đầy đủ, chƣa đi sâu để đánh giá giá trị của các bản diễn Nôm NĐM, chƣa thấy đƣợc sự phức tạp trong quá trình truyền bản của NĐM, không đƣa ra đƣợc quá trình truyền bản, không nói đƣợc bản nào là khắc in, sao chép từ bản nào. Về mặt văn học, tác giả Trang Thu Quân cũng có sự so sánh lời văn và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện thơ Nôm NĐM. Tuy nhiên, khi nói về NĐM của Việt Nam, tác giả vẫn gọi là Truyện Nhị độ mai nói chung chứ chƣa phân biệt rõ tên Nôm của tác phẩm cô dùng so sánh là NĐMDC.
Sự so sánh giữa NĐM Trung Quốc với NĐM Việt Nam là so sánh với bản Truyện NĐM bằng quốc ngữ mà thôi. Phần phụ lục dịch lại bằng tiếng Trung Quốc toàn bộ 2819 câu trong bản Nhị độ mai diễn ca (bản Quan Văn Đƣờng 1909). - Tác giả Võ Thị Ngọc Thúy trong đề tài Khoa học cấp trƣờng năm 2016 “Vấn đề văn bản truyện Nhị độ mai” mã số T.16-XH-04 của Trƣờng Đại học Sƣ Phạm Huế [92] đã tiến hành thống kê và phân loại các văn bản diễn Nôm NĐM và so sánh giữa chúng. Tuy nhiên sự thống kê vẫn chƣa phong phú và đầy đủ.
Tác giả Võ Thị Ngọc Thúy chƣa đƣa ra đƣợc sơ đồ truyền bản cho quá trình diễn Nôm NĐM, chƣa làm sáng tỏ bản nào bắt nguồn từ bản nào, chƣa khảo sát kĩ và phần biện luận về các văn bản còn nhiều điều chƣa thỏa đáng. Cả Võ Thị Ngọc Thúy, Trang Thu Quân và các tác giả nói trên chƣa tác giả nào nhắc đến bộ tuồng chữ Nôm đồ sộ gồm 6 hồi đƣợc lƣu truyền trong dân gian. Do vậy về hệ thống các văn bản diễn Nôm NĐM còn nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ và Luận án sẽ tiếp tục giải quyết. b) Các công bố phiên âm và chú giải văn bản Truyện thơ Nôm NĐM với nội dung đề cao trung hiếu tiết nghĩa rất phù hợp với tính cách, nguyện vọng của ngƣời Việt, lại đƣợc viết bằng thể thơ lục bát quen thuộc của dân tộc nên nó đƣợc đông đảo ngƣời dân yêu mến và phổ biến rộng rãi.
Không chỉ bằng chữ Nôm, từ khi có chữ quốc ngữ, NĐM cũng đã đƣợc phiên ra quốc ngữ để đông đảo ngƣời đọc đƣợc tiếp cận. Điều đó cho thấy sức lan tỏa mạnh 13 mẽ của NĐMDC và thấy đƣợc đời sống của văn bản trong xã hội Việt Nam khi đã có chữ quốc ngữ thay Nôm. Theo khảo sát của chúng tôi, Các bản NĐM bằng quốc ngữ gồm có: (1) Bản Nhị độ mai vãn Sách khổ 10×11 cm. Bìa trƣớc và bìa sau đều bị mất.
Sách dày 103 trang, với 2902 câu thơ kể cả các câu thơ dịch. (2) Bản Phúc Chí Sách khổ 18×12,5 cm, không ghi năm xuất bản, nhà in Phúc Chí, 95 Hàng Bồ, Hà Nội, gồm 96 trang truyện với 2937 câu thơ kể cả các câu thơ dịch. (3) Bản Tân Việt Sách khổ 22 ×13 cm, không ghi năm xuất bản. Bìa ngoài trên cùng có hàng chữ: Vô danh thị.
Bên dƣới ghi tên sách Nhị độ mai cùng tên ngƣời đính chính và chú thích: Thi Nham Đinh Gia Thuyết. Cuối trang ghi tên Nhà xuất bản Tân Việt. Bên trong gồm 2816 câu thơ không kể các câu thơ dịch. (4) Bản Quốc Hoa Sách khổ 19,5 ×12 cm, không ghi năm xuất bản.
Tổng phát hành: Nhà sách Nguyễn Bá Châu, 92b Lê Lai, Sài Gòn. Bìa ngoài trên cùng là hàng chữ : truyện thơ. Tiếp đến là tên sách: Nhị độ mai và lời ghi chú: Thiên tình sử bi tráng qua nhiều thế hệ. Dƣới cùng là hàng chữ Quốc Hoa xuất bản.
Bên trong có bài giới thiệu, lƣợc truyện rồi mới đến truyện có chia đoạn và chú thích. Sách gồm 147 trang, 2816 câu không kể các bài thơ. (5) Bản Sách Đẹp Sách khổ 11×8 cm, xuất bản năm 1958, Nhà xuất bản Sách Đẹp 149/3A Ngô Tùng Châu, Sài Gòn. Bên trong là truyện thơ có chia đoạn gồm 2960 câu với 128 trang.
Ngoài ra theo các tài liệu của Nha Văn khố và Thƣ viện Đông Dƣơng, còn có những bản Nhị độ mai sau: (6) Bản Văn Minh Nhị độ mai (Les pruniers refleuris, poème). Nhà in Văn Minh, 1922, khổ 15 × 10 cm, 116 trang. Hà Nội, nhà in Kim Khuê, 1927, khổ 16 × 12 cm, 108 trang. (8) Bản Trung Bắc Tân Văn (gồm 2 bản) - Truyện Nhị độ mai (Les pruniers refleuris) – Hà Nội, nhà in Trung Bắc Tân Văn, 1927, khổ 16× 12 cm, 118 trang.
- Truyện Nhị độ mai – Hà Nội, nhà in Trung Bắc Tân Văn, 1929, khổ 15,5 × 12 cm, 118 trang, với 12 tranh khắc, ấn hành lần II. (9) Bản Ngô Tử Hạ Truyện Nhị độ mai dịch ra quốc ngữ - Hà Nội, nhà in Ngô Tử Hạ, 1934, khổ 16 × 12 cm, 120 trang. Ấn hành lần V.