Luận án tiến sĩ nghiên cứu một số giải pháp kỹ thuật nâng cao hiệu quả sản xuất các giống đậu tương có hàm lượng protein và isoflavone cao tại hà nội

Luận án tiến sĩ kỹ thuật nghiên cứu nghiên cứu một số giải pháp kỹ thuật cải thiện kết quả sản xuất các giống đậu tương có hàm lượng, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Hoàng Thị Hoà
• Người hướng dẫn: PGS. TS Trần Thị Trường
• Trường học: Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Giải Pháp Kỹ Thuật Nâng Cao Hiệu Quả Sản Xuất Các Giống Đậu Tương Có Hàm Lượng Protein Và Isoflavone Cao Tại Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.4.1. Ý nghĩa khoa học của đề tài
• 1.4.2. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1.5. Những đóng góp mới của luận án
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Giá trị của cây đậu tương
• 1.1.1. Giá trị về dinh dưỡng, thực phẩm đậu nành
• 1.1.1.1. Giá trị về Thực phẩm
• 1.1.1.2. Giá trị về Trong y học. Giá trị trong công nghiệp
• 1.1.2. Giá trị trong công nghiệp
• 1.1.3. Yêu cầu sinh thái và dinh dưỡng
• 1.1.3.1. Yêu cầu sinh thái của cây đậu tương
• 1.1.3.2. Yêu cầu về dinh dưỡng của cây đậu tương
• 1.1.4. Tình hình sản xuất đậu tương
• 1.1.4.1. Tình hình sản xuất đậu tương trên thế giới
• 1.1.4.2. Tình hình sản xuất và tiêu thụ đậu tương ở Việt Nam
• 1.1.4.3. Tình hình sản xuất và tiêu thụ đậu tương ở Hà Nội
• 1.1.5. Tình hình nghiên cứu về đậu tương
• 1.1.5.1. Kết quả nghiên cứu về hàm lượng protein trong hạt đậu tương
• 1.1.5.2. Kết quả nghiên cứu về hàm lượng isoflavone trong hạt đậu tương
• 1.1.5.3. Kết quả nghiên cứu về giống đậu tương
• 1.1.5.4. Kết quả nghiên cứu về thời vụ trồng đậu tương
• 1.1.5.5. Kết quả nghiên cứu về phân bón cho cây đậu tương
• 1.1.5.6. Kết quả nghiên cứu về mật độ trồng đậu tương
• 1.1.5.7. Nghiên cứu sử dụng thuốc trừ sâu sinh học
• 2. CHƯƠNG II: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp điều tra
• 2.3.2. Phương pháp thí nghiệm
• 2.3.3. Phương pháp xây dựng mô hình
• 2.3.4. Phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm
• 2.3.5. Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi
• 2.3.6. Phương pháp hạch toán hiệu quả kinh tế
• 2.3.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.4. Địa điểm và thời gian thực hiện đề tài
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả điều tra tình hình sản xuất đậu tương tại Hà Nội
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên, khí hậu của Hà Nội
• 3.1.2. Tình hình sản xuất đậu tương tại Hà Nội
• 3.1.3. Giống đậu tương trong sản xuất
• 3.1.4. Kỹ thuật canh tác đậu tương tại Hà Nội
• 3.1.5. Tiêu thụ và chế biến sản phẩm đậu tương tại Hà Nội
• 3.1.6. Kết quả nghiên cứu xác định giống đậu tương có năng suất, chất lượng (hàm lượng protein và isoflavone cao) thích hợp với sản xuất tại Hà Nội
• 3.1.7. Đặc điểm sinh trưởng, phát triển của các giống đậu tương trong vụ Xuân, vụ Đông năm 2019 tại Hà Nội
• 3.1.8. Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của các giống đậu tương trong vụ Xuân và vụ Đông tại Hà Nội
• 3.1.9. Kết quả nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật cho hai giống đậu tương ĐT35 và DT2010
• 3.1.9.1. Kết quả nghiên cứu xác định thời vụ gieo thích hợp cho giống đậu tương ĐT35 và DT2010 tại Hà Nội
• 3.1.9.2. Kết quả xác định mật độ và lượng phân bón hữu cơ Sông Gianh (HC-23) đối với giống đậu tương ĐT35 và DT210
• 3.1.9.3. Kết quả xác định loại thuốc trừ sâu sinh học đối với giống đậu tương ĐT35 và DT2010 năm 2020 tại Hà Nội
• 3.1.10. Kết quả xây dựng mô hình sản xuất giống đậu tương mới tuyển chọn tại Hà Nội
• 3.1.10.1. Kết quả theo dõi khả năng sinh trưởng và năng suất của mô hình trồng đậu tương giống mới tuyển chọn tại Hà Nội
• 3.1.10.2. Khả năng chống chịu của 2 giống đậu tương ĐT35 và DT2010 vụ Đông năm 2021 tại Hà Nội
• 3.1.10.3. Hàm lượng protein, isoflavone, lipit của giống ĐT35 và DT2010 trong mô hình
• 3.1.10.4. Hiệu quả kinh tế của mô hình sản xuất giống đậu tương ĐT35, DT2010
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• 1.1. Đề nghị
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đậu Tương Giàu Protein Isoflavone Tại Hà Nội

Đậu tương [Glycine max (L.) Merrill] là cây trồng ngắn ngày, có giá trị dinh dưỡng cao và là nguồn protein thực vật quan trọng. Hạt đậu tương chứa 36-56% protein, vượt trội so với cá, thịt và các loại đậu đỗ khác. Protein đậu tương còn ưu việt nhờ hàm lượng cholesterol thấp. Hàm lượng isoflavone cũng rất đáng kể, dao động 207-3561.8 mg/100g chất khô, mang đến lợi ích sức khỏe. Tuy nhiên, diện tích trồng đậu tương ở Hà Nội đã giảm mạnh từ năm 2016 đến 2020 do hiệu quả sản xuất còn thấp, cần có giải pháp để nâng cao.

1.1. Giá trị dinh dưỡng và tiềm năng ứng dụng của đậu tương

Đậu tương không chỉ là nguồn protein dồi dào mà còn chứa nhiều chất dinh dưỡng quan trọng khác. Hàm lượng protein cao ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm chế biến như đậu phụ, sữa đậu nành, và thanh đậu. Isoflavone có trong đậu tương có tác dụng bảo vệ collagen và giảm nguy cơ ung thư. Việc khai thác triệt để giá trị dinh dưỡng này sẽ mở ra nhiều cơ hội ứng dụng trong ngành thực phẩm và y tế.

1.2. Thực trạng sản xuất và tiêu thụ đậu tương tại Hà Nội

Diện tích trồng đậu tương ở Hà Nội giảm đáng kể từ 12.4 nghìn ha (2016) xuống còn 2.56 nghìn ha (2020), giảm 79.3%. Nguyên nhân chủ yếu do hiệu quả sản xuất thấp. Canh tác thủ công, thiếu giống năng suất cao, kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ (mật độ, thời vụ, phân bón, phòng trừ sâu bệnh) ảnh hưởng lớn đến năng suất, chất lượng và giá bán sản phẩm. Cần giải pháp để vực dậy sản xuất đậu tương tại Hà Nội.

II. Phân Tích Vấn Đề Hạn Chế Năng Suất Đậu Tương Hà Nội

Sản xuất đậu tương tại Hà Nội đối mặt với nhiều thách thức lớn. Thiếu giống đậu tương có năng suất cao, chất lượng tốt (hàm lượng protein, isoflavone cao) để phục vụ chế biến thực phẩm giá trị cao. Kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ, sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu hóa học còn phổ biến, ảnh hưởng tới chất lượng và an toàn sản phẩm. Sản phẩm bán chủ yếu ở dạng thô, giá trị gia tăng thấp. Thông tin sản phẩm còn thiếu, chưa đáp ứng nhu cầu về sản phẩm chất lượng cao của người tiêu dùng.

2.1. Thiếu hụt giống đậu tương chất lượng và năng suất cao

Mặc dù đã có nhiều giống đậu tương mới được chọn tạo, nhưng việc xác định giống có năng suất và chất lượng (protein và isoflavone) cao, phù hợp với điều kiện sản xuất tại Hà Nội vẫn còn hạn chế. Cần nghiên cứu, đánh giá và lựa chọn các giống đậu tương ưu tú để đáp ứng nhu cầu sản xuất và chế biến.

2.2. Kỹ thuật canh tác lạc hậu và sử dụng phân bón thuốc trừ sâu không hợp lý

Tỷ lệ sử dụng phân bón hữu cơ và thuốc trừ sâu sinh học còn rất thấp (5-6%). Hầu hết sử dụng phân vô cơ và thuốc trừ sâu hóa học, phun nhiều lần trong một vụ, gây ảnh hưởng lớn đến năng suất, chất lượng và giá bán sản phẩm. Cần chuyển đổi sang phương pháp canh tác bền vững, thân thiện với môi trường, sử dụng biện pháp canh tác đậu tương hiệu quả.

2.3. Giá trị gia tăng thấp và thông tin sản phẩm chưa đầy đủ

Đậu tương bán chủ yếu ở dạng hạt thô nên giá bán thấp. Thông tin về sản phẩm chưa đầy đủ về nguồn gốc, giống, hàm lượng protein, isoflavone, tồn dư hóa chất. Cần nâng cao giá trị gia tăng bằng cách chế biến sản phẩm đa dạng, chất lượng cao và cung cấp thông tin minh bạch cho người tiêu dùng.

III. Cách Chọn Giống Đậu Tương Giàu Protein Cho Hà Nội

Việc lựa chọn giống đậu tương giàu protein đóng vai trò then chốt. Các giống ĐT26, ĐT51, DT2001 cho năng suất khá tốt (2.4-2.7 tấn/ha) nhưng cần đánh giá thêm về hàm lượng protein và isoflavone tại điều kiện Hà Nội. Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm sinh trưởng, phát triển, các yếu tố cấu thành năng suất, khả năng chống chịu sâu bệnh và đặc biệt là hàm lượng protein, isoflavone, lipit của các giống. Từ đó, xác định giống phù hợp nhất để nâng cao năng suất đậu tương Hà Nội.

3.1. Đánh giá đặc điểm sinh trưởng và phát triển của các giống đậu tương

Cần theo dõi sát sao thời gian sinh trưởng, chiều cao cây, số cành cấp 1, chỉ số diện tích lá, khối lượng chất khô, số lượng nốt sần và khả năng hình thành nốt sần của các giống trong điều kiện khí hậu và đất đai của Hà Nội. Các chỉ số này sẽ giúp đánh giá khả năng thích nghi và tiềm năng sinh trưởng của từng giống đậu tương.

3.2. Phân tích các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất thực thu

Số lượng quả trên cây, số hạt trên quả, khối lượng 1000 hạt và năng suất thực thu là những yếu tố quan trọng để đánh giá năng suất của giống đậu tương. Cần phân tích kỹ các yếu tố này để xác định giống có năng suất ổn định và phù hợp với điều kiện sản xuất.

3.3. Xác định hàm lượng protein isoflavone và lipit của các giống

Đây là tiêu chí quan trọng nhất để lựa chọn giống đậu tương giàu protein và isoflavone. Cần thực hiện các phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định chính xác hàm lượng các chất này trong hạt của từng giống.

IV. Bí Quyết Canh Tác Tối Ưu Năng Suất Đậu Tương Protein

Nghiên cứu biện pháp canh tác tập trung vào thời vụ gieo, mật độ trồng, và lượng phân bón hữu cơ. Xác định thời vụ gieo thích hợp cho giống ĐT35 và DT2010. Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ và lượng phân bón hữu cơ Sông Gianh (HC-23) đến sinh trưởng, phát triển, năng suất. Đánh giá hiệu quả của thuốc trừ sâu sinh học đối với sâu bệnh hại. Mục tiêu là hoàn thiện quy trình kỹ thuật canh tác để tăng hàm lượng protein đậu tương.

4.1. Xác định thời vụ gieo thích hợp cho từng giống đậu tương

Thời vụ gieo ảnh hưởng lớn đến thời gian sinh trưởng, chiều cao cây, số cành, mức độ nhiễm bệnh và sâu hại, cũng như các yếu tố cấu thành năng suất. Cần xác định thời vụ gieo tối ưu cho từng giống đậu tương để đạt năng suất cao nhất.

4.2. Tối ưu mật độ trồng và lượng phân bón hữu cơ

Mật độ trồng và lượng phân bón hữu cơ ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển, khả năng chống chịu sâu bệnh và năng suất của đậu tương. Cần nghiên cứu, xác định mật độ trồng và lượng phân bón hữu cơ phù hợp để đạt hiệu quả kinh tế cao nhất.

4.3. Sử dụng thuốc trừ sâu sinh học để bảo vệ mùa màng

Việc sử dụng thuốc trừ sâu sinh học giúp kiểm soát sâu bệnh hại một cách an toàn, hiệu quả và thân thiện với môi trường. Cần đánh giá hiệu quả của các loại thuốc trừ sâu sinh học khác nhau đối với các loại sâu bệnh hại chính trên đậu tương.

V. Ứng Dụng Thực Tế Mô Hình Sản Xuất Đậu Tương Chất Lượng

Xây dựng mô hình sản xuất giống đậu tương mới tuyển chọn tại Hà Nội, tập trung vào giống ĐT35 và DT2010. Theo dõi khả năng sinh trưởng, năng suất, khả năng chống chịu sâu bệnh và hàm lượng protein, isoflavone, lipit. Đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình để khuyến cáo nhân rộng. Mô hình hướng đến cải thiện chất lượng đậu tương và tăng thu nhập cho người nông dân.

5.1. Theo dõi khả năng sinh trưởng và năng suất của mô hình

Cần theo dõi sát sao thời gian sinh trưởng, chiều cao cây, số cành, số quả, số hạt trên quả, khối lượng 1000 hạt và năng suất thực thu của mô hình để đánh giá hiệu quả của quy trình canh tác.

5.2. Đánh giá khả năng chống chịu sâu bệnh của mô hình

Khả năng chống chịu sâu bệnh là một yếu tố quan trọng để đảm bảo năng suất ổn định. Cần theo dõi mức độ nhiễm sâu bệnh của mô hình và đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng trừ.

5.3. Phân tích hàm lượng protein isoflavone và lipit trong mô hình

Hàm lượng protein, isoflavone và lipit là những chỉ tiêu quan trọng để đánh giá chất lượng của đậu tương. Cần thực hiện các phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định hàm lượng các chất này trong hạt của mô hình.

VI. Kết Luận Triển Vọng Phát Triển Đậu Tương Hà Nội

Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc lựa chọn giống và xây dựng quy trình canh tác đậu tương hiệu quả tại Hà Nội. Giống ĐT35 (protein cao) và DT2010 (isoflavone cao) có tiềm năng lớn. Cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện quy trình, mở rộng mô hình, kết nối sản xuất với chế biến và tiêu thụ, hướng đến phát triển bền vững ngành đậu tương Hà Nội, nâng cao năng suất đậu tương Hà Nội.

6.1. Đề xuất và khuyến nghị cho sản xuất đậu tương

Khuyến khích sử dụng giống ĐT35 và DT2010 trong sản xuất đại trà. Áp dụng quy trình canh tác tiên tiến, sử dụng phân bón hữu cơ và thuốc trừ sâu sinh học. Tăng cường liên kết giữa sản xuất, chế biến và tiêu thụ.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo để phát triển bền vững

Nghiên cứu sâu hơn về kỹ thuật canh tác bền vững. Phát triển các sản phẩm chế biến từ đậu tương có giá trị gia tăng cao. Xây dựng thương hiệu đậu tương Hà Nội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Cây đậu tương (Glycine max (L.) Merrill) là cây thực phẩm ngắn ngày có giá trị dinh dưỡng cao, cung cấp nguồn protein thực vật chất lượng với hàm lượng dao động từ 36% đến 56% khối lượng chất khô và hàm lượng isoflavone trung bình đạt 888,8 mg/100g chất khô (dao động từ 207,0 đến 3.561,8 mg/100g chất khô). Tại Hà Nội, sản xuất đậu tương đối mặt với tình trạng suy giảm nghiêm trọng: diện tích gieo trồng từ 12,4 nghìn ha năm 2016 giảm xuống còn 2,56 nghìn ha vào năm 2020 (giảm 79,3%), kéo theo sản lượng giảm 77,4%. Khoảng trống nghiên cứu và nguyên nhân xuất phát từ việc thiếu các giống có năng suất kết hợp hàm lượng protein và isoflavone cao thích hợp với điều kiện sinh thái địa phương; quy trình kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ về thời vụ, mật độ; tỷ lệ ứng dụng phân bón hữu cơ và thuốc trừ sâu sinh học rất thấp (chỉ đạt 5 - 6%), chủ yếu lạm dụng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật hóa học; sản phẩm chủ yếu bán ở dạng hạt thô chưa được chứng nhận tiêu chuẩn chất lượng và an toàn. Do đó, luận án tiến sĩ nông nghiệp của tác giả Hoàng Thị Hoà với đề tài "Nghiên cứu một số giải pháp kỹ thuật nâng cao hiệu quả sản xuất các giống đậu tương có hàm lượng protein và isoflavone cao tại Hà Nội" được thực hiện nhằm giải quyết các yêu cầu thực tiễn nêu trên.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể như sau:

• Mục tiêu chung: Xác định được một số giải pháp kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất các giống đậu tương có hàm lượng protein và isoflavone cao tại Hà Nội.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định được những yếu tố hạn chế, tồn tại và tiềm năng trong sản xuất đậu tương tại Hà Nội.
  2. Xác định được một số giống đậu tương có hàm lượng protein, isoflavone cao thích hợp với sản xuất tại Hà Nội.
  3. Xác định được một số biện pháp kỹ thuật canh tác để nâng cao năng suất của các giống tuyển chọn (có hàm lượng protein, isoflavone cao) tại Hà Nội.
  4. Xây dựng mô hình sản xuất giống đậu tương mới tuyển chọn tại Hà Nội.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: 10 giống đậu tương do Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Đậu đỗ (Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm) và Viện Di truyền Nông nghiệp chọn tạo; phân bón hữu cơ Sông Gianh (HC-23); các loại thuốc trừ sâu sinh học.
• Phạm vi nội dung: Điều tra thực trạng sản xuất; khảo nghiệm tuyển chọn giống đậu tương có hàm lượng protein và isoflavone cao; nghiên cứu hoàn thiện kỹ thuật canh tác (thời vụ, mật độ, phân bón hữu cơ, thuốc trừ sâu sinh học); xây dựng mô hình sản xuất và hạch toán hiệu quả kinh tế.
• Phạm vi không gian: Khảo sát thực trạng tại 3 huyện đại diện của thành phố Hà Nội gồm Phúc Thọ (xã Vân Nam, Thọ Lộc), Mỹ Đức (xã Hùng Tiến, Hợp Tiến, Mỹ Thành) và Ba Vì (xã Cổ Đô, Đông Quang). Thí nghiệm đồng ruộng và mô hình thực hiện tại huyện Phúc Thọ và huyện Mỹ Đức.
• Phạm vi thời gian: Các thí nghiệm được tiến hành trong 2 vụ liên tiếp (vụ Xuân và vụ Đông) trong giai đoạn từ tháng 9/2016 đến năm 2022.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước về cây đậu tương theo các trục nội dung chính:

1. Nghiên cứu về giá trị dinh dưỡng và hoạt chất sinh học: Đậu tương chứa 36% protein, 19% dầu, 35% carbohydrate và 5% khoáng chất trong chất khô. Hoạt chất isoflavone gồm 3 thành phần chính là genistein (chiếm 50%), daidzein (chiếm 40%) và glycitein (chiếm 10%), tồn tại chủ yếu dưới dạng β-glucosides (genistin, daidzin, glycitin). Về tương quan di truyền, nhiều nghiên cứu quốc tế chỉ ra mối tương quan nghịch (-0,47) giữa hàm lượng protein tổng số với hàm lượng isoflavone tổng số cũng như giữa hàm lượng protein với năng suất hạt. Vị trí QTL trên nhiễm sắc thể số 15 liên quan đến việc gia tăng tích lũy protein từ 8 đến 14 g/kg, trong khi QTL trên nhiễm sắc thể số 20 tác động làm tăng protein nhưng gây giảm năng suất hạt.

2. Nghiên cứu chọn tạo và tuyển chọn giống đậu tương:

• Trên thế giới: Các quốc gia như Mỹ, Brazil, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Thái Lan đã áp dụng phương pháp nhập nội, lai hữu tính, xử lý đột biến thực nghiệm và công nghệ sinh học/chỉ thị phân tử (MAS). Hoa Kỳ phát triển các giống thấp cây chống đổ (như giống Elf từ tổ hợp Williams x Rexom) và quy tụ gen kháng virus khảm Rsv1, Rsv3, Rsv4; Brazil phát triển các dòng phục vụ chế biến chuyên biệt (BRS 267, BRSMG 790A cho đậu phụ; BRS 216 cho Natto); Trung Quốc phát triển các giống năng suất cao như Xindadou 1 (đạt 5,96 tấn/ha) và các giống kháng sâu bệnh (Bayuehuang, Kefeng 1, Jilin 3).
• Tại Việt Nam: Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm cùng Viện Di truyền Nông nghiệp đã chọn tạo thành công nhiều giống thông qua lai hữu tính và xử lý đột biến bằng tia phóng xạ Co60 liều lượng 180 Gy (như DT84, DT90, DT95, DT96, DT99, DT2001, DT2010, DT2012, ĐT22, ĐT26, ĐT51, ĐT30, ĐT34, DT218, DT219).

3. Nghiên cứu kỹ thuật canh tác đậu tương:

• Yếu tố thời vụ: Nghiên cứu tại miền Bắc xác định vụ Xuân gieo từ 15/1 - 15/3 tùy vùng nhiệt độ và ẩm độ; vụ Hè từ 15/5 - 20/6; vụ Đông từ 15/9 - 10/10.
• Yếu tố phân bón và mật độ: Đậu tương có khả năng cố định nitơ khí quyển qua vi khuẩn nốt sần Rhizobium, đáp ứng 60 - 70% nhu cầu đạm của cây. Việc bón kết hợp đạm khoáng cân đối với phân lân, kali, vôi, phân hữu cơ vi sinh và các nguyên tố vi lượng (Bo, Mo) thúc đẩy phát triển nốt sần và tăng tỷ lệ đậu hạt.
• Yếu tố quản lý dịch hại: Việc ứng dụng các chế phẩm sinh học chứa vi khuẩn Bacillus thuringiensis, hoạt chất Abamectin giúp kiểm soát sâu hại đồng thời bảo đảm an toàn môi trường và chất lượng nông sản.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết: Mặc dù đã có nhiều giống đậu tương mới được công nhận, nhưng tại vùng sinh thái Hà Nội chưa có nghiên cứu hệ thống nhằm đánh giá và tuyển chọn đồng thời các giống vừa đạt năng suất cao, vừa có hàm lượng protein và isoflavone vượt trội phục vụ chế biến thực phẩm giá trị gia tăng. Bên cạnh đó, các thông số kỹ thuật tối ưu về thời vụ gieo, mật độ quần thể, liều lượng phân bón hữu cơ công nghiệp và chủng loại thuốc trừ sâu sinh học đối với các giống tuyển chọn này tại Hà Nội chưa được xác lập đầy đủ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết về sinh lý sinh thái, di truyền chọn giống thực vật và kỹ thuật canh tác cây trồng họ Đậu (Fabaceae). Cây đậu tương đòi hỏi nhiệt độ sinh trưởng từ 10 - 40°C (tối thích 20 - 26°C), nhu cầu nước từ 450 - 700 mm/vụ, đất có pHKCl từ 5,5 - 6,5 và nhạy cảm với cường độ chiếu sáng cũng như quang chu kỳ. Quá trình tích lũy chất khô, protein và isoflavone chịu sự chi phối tương tác giữa yếu tố di truyền (giống) và các biện pháp kỹ thuật tác động (thời vụ, mật độ, phân bón, bảo vệ thực vật).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm và điều tra được triển khai như sau:

• Phương pháp điều tra khảo sát: Sử dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) kết hợp phát phiếu điều tra có cấu trúc tại 3 huyện (Phúc Thọ, Mỹ Đức, Ba Vì) để thu thập dữ liệu về diện tích, năng suất, cơ cấu giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, kênh tiêu thụ và hiệu quả kinh tế.
• Phương pháp thí nghiệm đồng ruộng: Bố trí thí nghiệm theo phương pháp khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) với 3 lần nhắc lại. Thí nghiệm khảo nghiệm giống gồm 10 giống đối chứng với giống địa phương/chuẩn. Thí nghiệm kỹ thuật gồm: thí nghiệm thời vụ (các ngày gieo khác nhau trong vụ Xuân và vụ Đông); thí nghiệm 2 nhân tố kết hợp giữa mật độ gieo trồng và liều lượng phân bón hữu cơ Sông Gianh (HC-23); thí nghiệm so sánh hiệu lực các loại thuốc trừ sâu sinh học.
• Phương pháp phân tích phòng thí nghiệm: Lấy mẫu hạt ngẫu nhiên sau thu hoạch để phân tích hàm lượng protein tổng số theo phương pháp tiêu chuẩn, định lượng tổng hàm lượng isoflavone bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), và hàm lượng lipid (dầu thô).
• Chỉ tiêu và phương pháp theo dõi: Theo dõi các giai đoạn sinh trưởng phát triển (thời gian sinh trưởng - TGST); chỉ tiêu hình thái (chiều cao cây - CCC, số cành cấp 1); chỉ số diện tích lá (LAI); khối lượng chất khô (KLCK); số lượng nốt sần và nốt sần hữu hiệu (NSHH) tại thời kỳ ra hoa rộ (R2) và chắc xanh (R5); mức độ nhiễm sâu bệnh hại chính (sâu đục quả, sâu cuốn lá, dòi đục thân, bệnh phấn trắng, gỉ sắt, sương mai) và khả năng chống đổ; các yếu tố cấu thành năng suất (số quả chắc/cây, số hạt/quả, khối lượng 1000 hạt) và năng suất thực thu (NSTT).
• Phương pháp hạch toán kinh tế và xử lý số liệu: Tính toán tổng thu, chi phí sản xuất, lợi nhuận thuần, tỷ số doanh thu/chi phí (VCR) và tỷ số lợi nhuận cận biên (MBCR). Số liệu thu thập được xử lý thống kê bằng phần mềm chuyên dụng (phân tích phương sai ANOVA, kiểm định sai khác trung bình LSD ở mức ý nghĩa p = 0,05, phân tích hồi quy đánh giá tính ổn định kiểu gen theo chỉ số môi trường).

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

• Dữ liệu thứ cấp: Số liệu thống kê diện tích, sản lượng đậu tương của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO), Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê thành phố Hà Nội và Sở Nông nghiệp và PTNT Hà Nội (giai đoạn 2000 - 2021).
• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập từ 180 phiếu điều tra hộ nông dân tại các huyện Phúc Thọ, Mỹ Đức, Ba Vì giai đoạn 2015 - 2017 và số liệu đo đếm thực nghiệm đồng ruộng từ 2016 đến 2022.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan tài liệu

Chương I tổng hợp 8 cụm nội dung: giá trị dinh dưỡng, thực phẩm, y học, công nghiệp và nông nghiệp của đậu tương; yêu cầu sinh thái (nhiệt độ, ánh sáng, nước, đất) và dinh dưỡng khoáng (N, P, K, Ca, Bo, Mo); tình hình sản xuất, tiêu thụ trên thế giới, Việt Nam và Hà Nội; các kết quả nghiên cứu về hàm lượng protein, isoflavone, chọn tạo giống, thời vụ, phân bón, mật độ và thuốc trừ sâu sinh học.

Dữ liệu sản xuất đậu tương thế giới và Việt Nam được tác giả tổng hợp qua các bảng số liệu:

Bảng 1.1: Diện tích, năng suất, sản lượng đậu tương thế giới giai đoạn 2000 - 2020

Năm	Diện tích (triệu ha)	Năng suất (tấn/ha)	Sản lượng (triệu tấn)
2000	74,31	2,17	161,31
2010	102,86	2,58	265,09
2015	120,90	2,67	323,31
2016	122,04	2,75	335,94
2017	125,86	2,86	359,51
2018	124,06	2,78	344,76
2019	121,28	2,77	335,90
2020	127,06	2,80	355,37

Bảng 1.3: Diện tích, năng suất và sản lượng đậu tương tại Việt Nam từ năm 2010 - 2020

Năm	Diện tích (nghìn ha)	Năng suất (tấn/ha)	Sản lượng (nghìn tấn)
2010	197,80	1,510	298,60
2012	119,61	1,452	173,67
2014	109,35	1,432	156,55
2016	99,58	1,614	160,70
2018	53,36	1,524	81,35
2019	49,217	1,569	77,263
2020	41,564	1,573	65,405

Tài liệu chỉ ra rằng trong khi sản lượng thế giới tăng 2,2 lần sau 20 năm thì diện tích đậu tương Việt Nam giảm 78,9% và sản lượng giảm 78,1%. Tại Hà Nội, diện tích đậu tương giảm từ 20,2 nghìn ha (năm 2015) xuống 2,56 nghìn ha (năm 2020), đặt ra yêu cầu phải có giống chất lượng cao và giải pháp kỹ thuật phù hợp.

Chương II: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết vật liệu gồm 10 giống đậu tương, phân bón hữu cơ Sông Gianh HC-23 và các thuốc sinh học (Abamectin, Bacillus thuringiensis, Ximen 2SC). Bốn nội dung nghiên cứu chính được triển khai bằng các phương pháp điều tra xã hội học nông thôn, bố trí thí nghiệm đồng ruộng theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD), phân tích hàm lượng sinh hóa hạt và hạch toán kinh tế tại huyện Phúc Thọ và Mỹ Đức từ 2016 đến 2022.

Chương III: Kết quả và thảo luận

Chương III trình bày toàn bộ kết quả thực nghiệm qua 4 phần chính:

1. Kết quả điều tra thực trạng sản xuất đậu tương tại Hà Nội:

• Điều tra tại Phúc Thọ, Mỹ Đức, Ba Vì cho thấy nông dân chủ yếu trồng các giống cũ hoặc giống thoái hóa.
• Kỹ thuật bón phân chưa cân đối, tỷ lệ sử dụng phân hữu cơ công nghiệp và thuốc trừ sâu sinh học chỉ đạt 5 - 6%, đa số sử dụng phân vô cơ và thuốc hóa học độc hại.
• Đậu tương được tiêu thụ dưới dạng hạt thô, giá bán thấp (dao động 20.000 - 25.000 đồng/kg), giá thành sản xuất cao (14,8 - 16,5 nghìn đồng/kg), dẫn đến lợi nhuận thấp hơn các cây trồng khác.

2. Kết quả tuyển chọn giống đậu tương có năng suất và chất lượng cao:

• Đánh giá 10 giống thí nghiệm trong vụ Xuân và vụ Đông năm 2019 tại Hà Nội về sinh trưởng, chỉ số diện tích lá (LAI), tích lũy chất khô, khả năng tạo nốt sần và tính chống chịu sâu bệnh.
• Năng suất và hàm lượng chất lượng của các giống được tổng hợp để chọn ra 2 giống ưu tú nhất:
  • Giống ĐT35: Thời gian sinh trưởng 95 - 98 ngày, sinh trưởng khỏe, chống đổ tốt, năng suất thực thu đạt 2,50 - 2,60 tấn/ha, hàm lượng protein đạt 42,8%.
  • Giống DT2010: Thời gian sinh trưởng 87 - 96 ngày, năng suất thực thu đạt 2,27 - 2,35 tấn/ha, hàm lượng isoflavone đạt 416,4 mg/100g chất khô.
• Phân tích hồi quy tương tác kiểu gen với chỉ số môi trường khẳng định ĐT35 và DT2010 có độ ổn định năng suất cao qua các mùa vụ.

3. Kết quả nghiên cứu biện pháp kỹ thuật cho hai giống ĐT35 và DT2010:

• Thời vụ gieo:
  • Vụ Xuân: Gieo từ ngày 15/2 đến ngày 5/3 cho thời gian sinh trưởng tối ưu, cây phát triển cân đối và năng suất cao nhất.
  • Vụ Đông: Gieo từ ngày 05/9 đến ngày 25/9 tránh được rét muộn ở giai đoạn trỗ hoa và làm hạt, bảo đảm năng suất thực thu cao.
• Mật độ và lượng phân bón hữu cơ Sông Gianh (HC-23) (thử nghiệm vụ Đông 2020 tại xã Vân Nam và xã Hùng Tiến):
  • Đối với giống ĐT35: Mật độ thích hợp là 30 - 35 cây/m2 kết hợp mức bón phân hữu cơ HC-23 từ 1,8 - 2,1 tấn/ha.
  • Đối với giống DT2010: Mật độ thích hợp là 35 - 40 cây/m2 kết hợp mức bón phân hữu cơ HC-23 từ 1,8 - 2,1 tấn/ha.
• Hiệu lực của thuốc trừ sâu sinh học: Các loại thuốc sinh học có hoạt chất Abamectin, Bacillus thuringiensis var.0 EC và Ximen 2SC cho hiệu quả phòng trừ sâu cuốn lá, dòi đục thân và sâu đục quả tương đương thuốc hóa học đối chứng, giúp giảm dư lượng độc chất và tăng tỷ số lợi nhuận kinh tế.

4. Kết quả xây dựng mô hình sản xuất giống mới tại Hà Nội:

• Triển khai mô hình sản xuất giống ĐT35 và DT2010 trong vụ Đông 2021 tại huyện Phúc Thọ và Mỹ Đức áp dụng gói kỹ thuật đồng bộ (thời vụ gieo 05/9 - 25/9, mật độ chuẩn, bón phân hữu cơ HC-23 và thuốc sinh học).
• Cả hai giống đều thể hiện khả năng chống chịu tốt với sâu bệnh hại, tỷ lệ nhiễm bệnh phấn trắng và gỉ sắt ở mức nhẹ.
• Giống ĐT35 duy trì hàm lượng protein cao (42,8%), giống DT2010 duy trì hàm lượng isoflavone cao (416,4 mg/100g chất khô).
• Hiệu quả kinh tế của mô hình: Năng suất thực thu và lợi nhuận thuần trong mô hình cao hơn rõ rệt so với tập quán sản xuất đại trà của nông dân tại địa phương.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án

1. Về mặt học thuật và lý luận:

• Cung cấp dẫn liệu khoa học có hệ thống về mối quan hệ giữa các yếu tố canh tác (thời vụ, mật độ gieo, liều lượng phân bón hữu cơ công nghiệp, thuốc trừ sâu sinh học) với quá trình sinh trưởng, tích lũy chất khô, khả năng hình thành nốt sần hữu hiệu, năng suất hạt và chất lượng sinh hóa (protein, isoflavone, lipid) của cây đậu tương tại vùng đồng bằng Hà Nội.
• Xác định được 2 giống đậu tương có đặc tính chuyên biệt về chất lượng: giống ĐT35 có ưu thế về hàm lượng protein cao và giống DT2010 có ưu thế về hàm lượng isoflavone cao, có tính ổn định năng

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU Cây đậu tương còn gọi tên khác là cây đậu nành. Tên khoa học là [Glycine max (L) Merrill], thuộc họ Leguminosae, chủng Papilionoidae, là cây bụi nhỏ, cao trung bình dưới 1m, có lông toàn thân, lá có 3 chét hình bầu dục, chùm hoa mọc ở nách lá, hoa có màu trắng hoặc tím. Nguồn gốc cây đậu tương từ Mãn Châu - Trung Quốc và được biết đến cách đây khoảng 5000 năm [89], [68], [101]. Đậu tương có thể đã được du nhập vào Hàn Quốc, Nhật Bản và Nam Á khoảng 2000 năm trước, đến Châu Âu và Bắc Mỹ vào giữa thế kỷ 18 và đến Trung và Nam Mỹ vào nửa đầu thế kỷ 20 [156].

Giá trị của cây đậu tương: 1. Giá trị về dinh dưỡng, thực phẩm đậu tương Hạt đậu tương chứa nhiều chất dinh dưỡng hữu ích bao gồm protein, carbohydrate, vitamin và khoáng chất. Đậu tương khô chứa 36% protein, 19% dầu, 35% carbohydrate (17% trong đó là chất xơ), 5% khoáng chất và một số thành phần khác bao gồm vitamin [105]. Protein đậu tương được coi là nguồn thay thế tốt cho protein động vật [129].

Thành phần dinh dưỡng của chúng gần giống với protein động vật ngoại trừ axit amin lưu huỳnh (methionine và cysteine) vì protein đậu tương chứa hầu hết các axit amin cần thiết cho động vật và dinh dưỡng của con người [86]. Dầu đậu tương chứa khoảng 15,65% axit béo bão hòa, 22,78% axit béo không bão hòa đơn và 57,74% axit béo không bão hòa đa (7% axit linolenic và 54% axit linoleic) [141]. Hơn nữa, đậu tương có chứa một số hợp chất hoạt tính sinh học như isoflavone cùng nhiều hợp chất khác có nhiều tác dụng có lợi đối với sức khỏe động vật và con người [143]. Các hợp chất có hoạt tính sinh học Nhiều hợp chất hoạt tính sinh học được phân lập từ đậu tương và các sản phẩm thực phẩm từ đậu tương bao gồm isoflavone, peptide, flavonoid, axit phytic, lipid đậu tương, phytoalexin đậu tương, soyasaponin, lectin, 7 hemagglutinin, độc tố đậu nành, vitamin và hơn thế nữa [78].

Các thành phần isoflavone chính trong đậu tương là genistein, daidzein và glycitein, lần lượt chiếm khoảng 50; 40 và 10% tổng lượng isoflavone. Isoflavone đậu tương, daidzein và genistein, hiện diện ở nồng độ cao dưới dạng glycoside trong nhiều loại sản phẩm thực phẩm từ đậu tương như miso, đậu phụ và sữa đậu nành. Đậu tương chứa tổng cộng 0,1mg đến 5mg isoflavone trong mỗi gram, chủ yếu là genistein, daidzein và glycitein. Đó là ba loại isoflavonoid chính được tìm thấy trong đậu tương và các sản phẩm từ đậu tương [122].

Các hợp chất này hiện diện tự nhiên dưới dạng β-glucosides genistin, daidzin và glycitin, lần lượt chiếm 50% đến 55%, 40% đến 45% và 5% đến 10% tổng hàm lượng isoflavone tùy thuộc vào sản phẩm đậu nành [144]. Giá trị về Thực phẩm: Đậu tương có vai trò rất quan trọng đối với người ăn chay và thuần chay vì nó giàu chất dinh dưỡng có lợi. Ngoài ra, nó có thể được chế biến thành nhiều loại thực phẩm đậu nành lên men và không lên men khác nhau. Người châu Á tiêu thụ khoảng 20 - 80g mỗi ngày thực phẩm đậu tương thông thường dưới nhiều hình thức bao gồm mầm đậu nành, bột protein, đậu tương nướng, sữa đậu nành, đậu phụ và nhiều loại khác.

Các sản phẩm đậu tương lên men cũng được tiêu thụ bao gồm tempeh, miso, natto, tương đậu nành và nước tương cùng nhiều loại khác [138], [84]. Lượng thức ăn đậu tương tiêu thụ hàng ngày này tương đương với tổng lượng isoflavone 25 đến 100 mg [114] và từ 8 đến 50 g protein đậu tương [82]. Đậu tương được sử dụng làm nguyên liệu thô để ép dầu và bã đậu tương có thể được sử dụng chủ yếu làm nguồn thức ăn protein cho vật nuôi như lợn, gà, gia súc, ngựa, cừu, cá và nhiều bữa ăn đóng gói sẵn [105]. Nó được sử dụng rộng rãi làm chất độn và nguồn protein trong khẩu phần ăn của động vật, bao gồm lợn, gà, gia súc, ngựa, cừu và thức ăn cho cá [126].

Nhìn chung, khô dầu đậu tương là nguồn cung cấp protein lớn với hàm lượng từ 44 - 49%. Giá trị trong y học. Protein đậu tương dễ tiêu hóa hơn protein thịt và không có các dạng axit uric nên tốt cho việc chữa bệnh suy dinh dưỡng trẻ em và người già. Hàm lượng cholesterone trong đậu tương là thấp nên sử dụng các sản phẩm đậu tương làm giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch.

Hạt đậu tương đen có tác dụng rất tốt cho tim, gan, thận, dạ dày và ruột [94]. Isoflavone đậu tương có tác dụng giúp cân bằng lượng estrogen cho cơ thể và bảo vệ lớp collagen của da. Isoflavones được xem là estrogen tự nhiên, đây chính là chìa khóa cho việc giữ gìn làn da tươi trẻ, duy trì nét thanh xuân và sức khỏe cho phụ nữ. Phân tích tổng hợp cho thấy lượng đậu tương và isoflavone đậu tương hấp thụ cao hơn thì có tương quan nghịch với nguy cơ ung thư theo cách phản ứng với liều lượng.

Điều đó, cho thấy vai trò của đậu tương hạn chế ung thư có thể chủ yếu là do isoflavone đậu tương. Những phát hiện này nên ủng hộ các khuyến nghị bao gồm đậu tương như một phần của chế độ ăn uống lành mạnh để ngăn ngừa ung thư [142]. Giá trị trong công nghiệp Hiện nay trên thế giới đậu tương là cây đứng đầu về cung cấp nguyên liệu cho ép dầu, dầu đậu tương chiếm 50% tổng lượng dầu thực vật. Đặc điểm của dầu đậu tương là khô chậm, chỉ số iốt cao: 120 - 127; ngưng tụ ở nhiệt độ: - 15 đến - 18ºC.

Từ dầu này người ta chế ra hàng trăm sản phẩm công nghiệp khác nhau. Trong công nghiệp, dầu đậu tương được sử dụng làm si, sơn, mực in, xà phòng, chất dẻo, cao su nhân tạo, ….5 Giá trị trong nông nghiệp Làm thức ăn cho gia súc: Đậu tương là nguồn thức ăn tốt cho gia súc 1 kg hạt đậu tương đương với 1,38 đơn vị thức ăn chăn nuôi. Toàn cây đậu tương (thân, lá, quả, hạt) có hàm lượng đạm khá cao cho nên các sản phẩm phụ như thân lá tươi có thể làm thức ăn cho gia súc rất tốt, hoặc nghiền khô làm thức ăn tổng hợp của gia súc. Sản phẩm phụ công nghiệp như khô dầu có thành phần dinh dưỡng khá cao: N: 6,2%, P2O5: 0,7%, K2O: 2,4% vì thế làm thức ăn cho gia súc rất tốt [14].

9 Cải tạo đất: Đậu tương là cây luân canh cải tạo đất tốt và 1 ha trồng đậu tương nếu sinh trưởng phát triển tốt để lại trong đất từ 30 - 60 kg [34]. Trong hệ thống luân canh cây trồng, nếu bố trí đậu tương vào cơ cấu cây trồng hợp lý sẽ có tác dụng tốt đối với cây trồng sau, góp phần tăng năng suất cả hệ thống cây trồng và giảm chi phí cho việc bón đạm. Yêu cầu sinh thái và dinh dưỡng 1. Yêu cầu sinh thái của cây đậu tương Yêu cầu về nhiệt độ của cây đậu tương Tổng tích ôn của đậu tương là thay đổi và phụ thuộc vào thời gian sinh trưởng của mỗi giống.

Giống đậu tương có thời gian sinh trưởng ngắn (75 - 80 ngày) cần khoảng 1700 - 22000C. Giống đậu tương có thời gian sinh trưởng dài (140 - 160 ngày) cần khoảng 3200 - 38000C [100]. Khoảng nhiệt độ để cây sinh trưởng được là khá rộng (10 - 400C). Tuy nhiên, nhiệt độ lý tưởng cho cả quá trình là 200C.

Chiều cao của cây đậu tương tăng trưởng thuận lợi ở nhiệt độ 17 - 230C. Thời gian từ gieo đến ra hoa của đậu tương trung bình từ 35 - 45 ngày nếu nhiệt độ thường xuyên là 24 - 260C. Khi nhiệt độ thấp hơn 200C thì thời gian từ gieo đến ra hoa có thể kéo dài tới 50 đến 60 ngày. Nhiệt độ thấp hơn 100C sẽ ngăn cản sự phân hóa mầm hoa.

Thời kỳ hình thành quả và quả mẩy của đậu tương nhiệt độ thích hợp từ 28 - 370C. Nhiệt độ thấp hơn 180C hoặc cao hơn 380C ảnh hưởng nghiêm trọng đến tỷ lệ đậu quả. Do vậy, khả năng vận chuyển chất dinh dưỡng về hạt kém và làm cho chất lượng hạt đậu tương kém. Thời kỳ ra hoa và làm quả của đậu tương nếu gặp rét thì tỷ lệ rụng hoa cao và khả năng hình thành quả bị giảm [100].

Nhiệt độ trung bình tại các vùng Đồng bằng và Trung du miền núi phía Bắc Việt Nam là 230C, đạt thấp nhất trong tháng 1 (15 - 170C), tăng dần và đạt cao nhất ở tháng 6 và 7 (25 - 300C), sau đó giảm dần đến tháng 12 (15 - 180C) [6], [7], [8]. Như vậy, nhiệt độ của vùng Đồng bằng và Trung du miền núi phía Bắc đều thích hợp cho cây đậu tương sinh trưởng và phát triển trong cả 3 vụ/năm. Yêu cầu về ánh sáng của cây đậu tương 10 Ánh sáng có vai trò quyết định quang hợp và quá trình cố định đạm của cây. Đậu tương là cây rất nhạy cảm với cường độ chiếu sáng, cường độ chiếu sáng thích hợp nhất là 150.

Ánh sáng bão hoà đối với đậu tương ở cường độ 23. Quá trình phân hóa mầm hoa khi cường độ ánh sáng đạt trên 1. Số giờ nắng trung bình yêu cầu của các thời kỳ sinh trưởng của cây đậu tương như sau: Gieo hạt - mọc mầm: 5,0 - 5,5 giờ/ngày; mọc mầm - ra hoa: 4,5 - 5,0 giờ/ngày; ra hoa - chín: 4,0 - 5,0 giờ/ngày. Số giờ nắng ít hơn những giá trị này đều bất lợi cho sinh trưởng và phát triển của cây đậu tương [14].

Thời gian sinh trưởng của đậu tương bị rút ngắn, chiều cao cây, số đốt và chiều dài của đốt giảm đi trong điều kiện ánh sáng ngày ngắn. Cường độ ánh sáng khoảng 20 - 30% của cường độ ánh sáng mặt trời ở buổi trưa là đủ cho cây đậu tương có thể sinh trưởng bình thường. Do vậy, cây đậu tương có thể trồng xen với nhiều loại cây trồng khác. Khi cường độ ánh sáng giảm 50% so với bình thường thì cây sẽ giảm số cành, số đốt hữu hiệu và có thể giảm đến 50% năng suất [100].

Tại vùng Đồng bằng và Trung du miền núi phía Bắc có sự biến đổi về số giờ nắng trung bình/tháng như sau: Từ tháng 2 - 6, số giờ nắng/tháng tăng dần và giảm dần từ tháng 6 - 12. Số giờ nắng trong năm trung bình từ 1350 - 1950 giờ. Tháng 7, 8 có số giờ nắng cao nhất là 140 - 190 giờ, tháng 2 và tháng 12 có giờ nắng thấp nhất 45 - 151 giờ, số giờ nắng trung bình ngày từ tháng 2 đến tháng 10 là 4 - 5 giờ/ngày [6], [7], [8].