Luận án tiến sĩ nghiên cứu lịch sử nông trường quốc doanh miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1955-1975

Luận án tiến sĩ khám phá lịch sử nông trường quốc doanh miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1955-1975, phân tích vai trò và tác động kinh tế - xã hội.

• Tác giả: Phạm Thị Vượng
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Quang Hải
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Lịch Sử Nông Trường Quốc Doanh Ở Miền Bắc Việt Nam Từ Năm 1955 Đến Năm 1975
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2.1. Nhóm công trình nghiên cứu trong nước
• 1.2.2. Nhóm công trình nghiên cứu về nông trường quốc doanh ở nước ngoài
• 1.3. Nhận xét về kết quả nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NÔNG TRƯỜNG QUỐC DOANH Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1955 ĐẾN NĂM 1965
• 2.1. Cơ sở hình thành nông trường quốc doanh ở miền Bắc
• 2.1.1. Tình hình miền Bắc sau năm 1955
• 2.1.2. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh
• 2.1.3. Mô hình nông trường quốc doanh ở Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa
• 2.2. Quá trình xây dựng và phát triển nông trường quốc doanh
• 2.2.1. Quá trình hình thành nông trường quốc doanh
• 2.2.2. Củng cố và phát triển mạng lưới nông trường quốc doanh
• 2.3. Hoạt động của nông trường quốc doanh
• 2.3.1. Chế biến nông sản
• 2.3.2. Một số hoạt động khác
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỞ RỘNG VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG TRƯỜNG QUỐC DOANH Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1965 ĐẾN NĂM 1975
• 3.1. Tình hình miền Bắc và yêu cầu, nhiệm vụ mới đối với nông trường quốc doanh sau năm 1965
• 3.1.1. Tình hình miền Bắc sau năm 1965
• 3.1.2. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh trong tình hình mới
• 3.2. Đẩy mạnh xây dựng nông trường quốc doanh
• 3.2.1. Sự thay đổi về tổ chức phân cấp quản lý
• 3.2.2. Sự phân bố, số lượng và quy mô nông trường
• 3.2.3. Tổ chức bộ máy quản lý
• 3.2.4. Lực lượng lao động
• 3.2.5. Xây dựng cơ sở vật chất
• 3.3. Hoạt động của nông trường quốc doanh
• 3.3.1. Chế biến nông sản
• 3.3.2. Một số hoạt động khác
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• 4.1. Một số nhận xét
• 4.1.1. Về cơ sở hình thành và sự phân bố nông trường quốc doanh
• 4.1.2. Về cơ cấu tổ chức
• 4.1.3. Về tổ chức sản xuất, sở hữu và phân phối sản phẩm của NTQD
• 4.1.4. Về nguồn nhân lực
• 4.1.5. Về cơ sở vật chất
• 4.1.6. Về hoạt động sản xuất, kinh doanh
• 4.2. Đóng góp của nông trường quốc doanh
• 4.2.1. Về kinh tế
• 4.2.2. Về chính trị
• 4.2.3. Quốc phòng, an ninh
• 4.3. Những hạn chế, yếu kém và nguyên nhân
• 4.3.1. Những hạn chế, yếu kém
• 4.3.2. Nguyên nhân của hạn chế, yếu kém
• 4.4. Một số kinh nghiệm
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Luận án tiến sĩ về lịch sử nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955-1975 đã chỉ ra rằng, nghiên cứu về nông trường quốc doanh chưa được quan tâm đúng mức. Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về hợp tác xã nông nghiệp, nông trường quốc doanh vẫn là một lĩnh vực còn thiếu sót trong nghiên cứu lịch sử kinh tế nông nghiệp. Nông trường quốc doanh được xem là xương sống của nền kinh tế nông nghiệp trong giai đoạn này, nhưng chưa có công trình nào phân tích một cách hệ thống và chuyên sâu. Điều này tạo ra một khoảng trống trong nghiên cứu mà luận án này hướng tới lấp đầy. Nghiên cứu sinh đã chỉ ra rằng, nông trường quốc doanh không chỉ là một mô hình kinh tế mà còn là một phần quan trọng trong lịch sử phát triển nông nghiệp Việt Nam. Những thành tựu và hạn chế của mô hình này cần được đánh giá một cách khách quan để có cái nhìn toàn diện hơn về vai trò của nó trong nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam.

1.1. Một số khái niệm

Để hiểu rõ về nông trường quốc doanh, cần làm rõ các khái niệm liên quan. Nông trường quốc doanh được định nghĩa là những xí nghiệp nông nghiệp thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước tổ chức và quản lý. Theo quan điểm của Đảng Lao động Việt Nam, nông trường quốc doanh không chỉ là một hình thức tổ chức sản xuất mà còn là một phần của nền kinh tế xã hội chủ nghĩa. Nghiên cứu sinh đã đưa ra quan điểm riêng về nông trường quốc doanh, nhấn mạnh rằng đây là một mô hình sản xuất tập thể, góp phần phát triển kinh tế nông nghiệp và hướng dẫn nông dân vào con đường làm ăn tập thể. Các khái niệm liên quan như xí nghiệp nông nghiệp xã hội chủ nghĩa và xí nghiệp quốc doanh cũng được làm rõ để tạo nền tảng cho việc phân tích sâu hơn về nông trường quốc doanh.

II. Quá trình xây dựng và hoạt động của nông trường quốc doanh

Giai đoạn từ năm 1955 đến 1965 là thời kỳ hình thành và phát triển nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam. Nông trường quốc doanh được xây dựng dựa trên các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước nhằm phát triển nông nghiệp theo hướng xã hội chủ nghĩa. Trong bối cảnh lịch sử sau năm 1955, miền Bắc cần một mô hình sản xuất lớn để đáp ứng nhu cầu lương thực và phát triển kinh tế. Nông trường quốc doanh được kỳ vọng sẽ là đầu tàu trong việc đưa nông dân vào sản xuất tập thể. Tuy nhiên, quá trình xây dựng nông trường gặp nhiều khó khăn, từ việc tổ chức quản lý đến việc huy động nguồn lực lao động. Hoạt động của nông trường quốc doanh không chỉ dừng lại ở sản xuất nông nghiệp mà còn bao gồm chế biến nông sản và các hoạt động khác nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế. Những thành tựu và hạn chế trong giai đoạn này sẽ được phân tích để rút ra bài học cho các giai đoạn tiếp theo.

2.1. Cơ sở hình thành nông trường quốc doanh

Cơ sở hình thành nông trường quốc doanh ở miền Bắc bắt nguồn từ nhu cầu cấp thiết về lương thực và sự phát triển kinh tế sau chiến tranh. Chính sách của Đảng và Nhà nước đã tạo điều kiện cho việc xây dựng nông trường quốc doanh, với mục tiêu nâng cao năng suất nông nghiệp và mở rộng diện tích gieo trồng. Mô hình nông trường quốc doanh được học hỏi từ các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là Liên Xô. Tuy nhiên, việc áp dụng mô hình này vào thực tiễn Việt Nam gặp nhiều thách thức do điều kiện kinh tế, xã hội và văn hóa khác biệt. Nghiên cứu sinh đã chỉ ra rằng, mặc dù có nhiều khó khăn, nông trường quốc doanh vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển nông nghiệp miền Bắc trong giai đoạn này.

III. Mở rộng và phát triển nông trường quốc doanh

Từ năm 1965 đến 1975, nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam trải qua giai đoạn mở rộng và phát triển mạnh mẽ. Trong bối cảnh chiến tranh leo thang, nông trường quốc doanh không chỉ phải đối mặt với thách thức về sản xuất mà còn phải đảm bảo an ninh lương thực cho miền Bắc. Chính sách của Đảng và Nhà nước đã điều chỉnh để phù hợp với tình hình mới, nhằm đẩy mạnh xây dựng nông trường quốc doanh. Sự thay đổi trong tổ chức quản lý và phân cấp đã giúp nông trường quốc doanh hoạt động hiệu quả hơn. Tuy nhiên, những hạn chế trong quản lý và tổ chức sản xuất vẫn tồn tại, ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của nông trường. Nghiên cứu sinh đã phân tích các hoạt động sản xuất, chế biến nông sản và những đóng góp của nông trường quốc doanh trong giai đoạn này, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho việc phát triển kinh tế nông nghiệp hiện nay.

3.1. Tình hình miền Bắc và yêu cầu mới đối với nông trường quốc doanh

Tình hình miền Bắc sau năm 1965 có nhiều biến động do chiến tranh. Nhu cầu lương thực tăng cao, yêu cầu nông trường quốc doanh phải đáp ứng được sản lượng lớn hơn. Chính sách của Đảng và Nhà nước đã điều chỉnh để phù hợp với tình hình mới, nhằm đẩy mạnh xây dựng nông trường quốc doanh. Sự thay đổi trong tổ chức quản lý và phân cấp đã giúp nông trường quốc doanh hoạt động hiệu quả hơn. Tuy nhiên, những hạn chế trong quản lý và tổ chức sản xuất vẫn tồn tại, ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của nông trường. Nghiên cứu sinh đã chỉ ra rằng, mặc dù có nhiều khó khăn, nông trường quốc doanh vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển nông nghiệp miền Bắc trong giai đoạn này.

IV. Một số nhận xét và kinh nghiệm

Luận án đã đưa ra một số nhận xét về nông trường quốc doanh, từ cơ sở hình thành đến hoạt động sản xuất. Những thành tựu đạt được trong giai đoạn 1955-1975 đã góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế nông nghiệp miền Bắc. Tuy nhiên, những hạn chế và yếu kém trong mô hình nông trường quốc doanh cũng cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn. Nguyên nhân của những hạn chế này chủ yếu đến từ việc tổ chức quản lý, nguồn nhân lực và cơ sở vật chất. Nghiên cứu sinh đã rút ra một số kinh nghiệm quý báu từ quá trình hoạt động của nông trường quốc doanh, có thể áp dụng cho việc phát triển kinh tế nông nghiệp hiện nay. Những kinh nghiệm này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả hoạt động của các công ty nông nghiệp mà còn góp phần nâng cao chất lượng quản lý và sử dụng đất đai.

4.1. Đánh giá về cơ sở hình thành và sự phân bố nông trường quốc doanh

Đánh giá về cơ sở hình thành và sự phân bố nông trường quốc doanh cho thấy, mô hình này đã được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tế của nền kinh tế nông nghiệp miền Bắc. Sự phân bố nông trường quốc doanh không đồng đều, ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất. Nghiên cứu sinh đã chỉ ra rằng, việc phân bố nông trường cần được xem xét lại để tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao hiệu quả sản xuất. Những kinh nghiệm từ giai đoạn này có thể áp dụng cho việc phát triển nông nghiệp hiện nay, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975" do nghiên cứu sinh Phạm Thị Vượng thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đinh Quang Hải, bảo vệ tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam vào năm 2021 (Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam, Mã số: 92 29 013).

Tên đề tài:     Nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975
Tác giả:        Phạm Thị Vượng
Người hướng dẫn: PGS. Đinh Quang Hải
Cơ sở đào tạo:  Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
Chuyên ngành:   Lịch sử Việt Nam (Mã số: 92 29 013)
Năm bảo vệ:     2021

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong giai đoạn từ năm 1955 đến năm 1986, nông trường quốc doanh (NTQD) và hợp tác xã (HTX) nông nghiệp từng được xem là hai trụ cột căn bản của nền kinh tế nông nghiệp miền Bắc Việt Nam. Trong đó, NTQD đại diện cho hình thức sở hữu toàn dân (sở hữu nhà nước), còn HTX đại diện cho hình thức sở hữu tập thể. Tuy nhiên, trong khi kinh tế hợp tác xã nhận được sự quan tâm nghiên cứu chuyên sâu của nhiều học giả, thì mảng NTQD lại ít được tiếp cận một cách độc lập và toàn diện. NTQD chủ yếu chỉ được điểm qua như một bộ phận nhỏ trong các công trình kinh tế tổng quát hoặc được khảo sát riêng lẻ tại từng nông trường, từng địa phương cụ thể. Cho đến trước khi luận án này được thực hiện, chưa có một công trình nghiên cứu lịch sử chuyên khảo nào phục dựng một cách có hệ thống, tổng thể quá trình hình thành, xây dựng và hoạt động của hệ thống NTQD trên toàn miền Bắc trong giai đoạn lịch sử 1955–1975. Luận án giải quyết trực tiếp khoảng trống học thuật này nhằm đánh giá khách quan, toàn diện những thành tựu, đóng góp cũng như các hạn chế, yếu kém và nguyên nhân của mô hình kinh tế nông trường quốc doanh trước thềm Đổi mới năm 1986.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu tổng quát của luận án là làm rõ quá trình hình thành, xây dựng và hoạt động của NTQD ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975, đưa ra các nhận xét về thành tựu và hạn chế của mô hình, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội và quản lý đất đai hiện nay.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 5 nhiệm vụ cụ thể:

1. Làm rõ bối cảnh lịch sử và các yếu tố tác động đến sự ra đời của NTQD ở miền Bắc trong những năm 1955–1975.
2. Phân tích quá trình hình thành và xây dựng mạng lưới NTQD ở miền Bắc qua các thời kỳ.
3. Trình bày và phân tích các hoạt động của NTQD ở miền Bắc từ năm 1955 đến năm 1975, trọng tâm là hoạt động sản xuất kinh tế (khai hoang, trồng trọt, chăn nuôi và chế biến nông sản).
4. Nhận xét về những thành tựu, đóng góp cũng như hạn chế, yếu kém và nguyên nhân của mô hình NTQD.
5. Rút ra các bài học kinh nghiệm lịch sử phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Nông trường quốc doanh, cụ thể là quá trình hình thành, xây dựng và hoạt động của NTQD ở miền Bắc Việt Nam trong giai đoạn 1955–1975.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ miền Bắc Việt Nam theo giới tuyến quân sự tạm thời của Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954 (từ vĩ tuyến 17 trở ra, lấy sông Bến Hải làm ranh giới).
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1955 (thời điểm Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 7 mở rộng Khóa II ra Nghị quyết bắt đầu xây dựng NTQD) đến năm 1975 (thời điểm kết thúc cuộc kháng chiến chống Mỹ, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước). Luận án phân kỳ thành 2 giai đoạn nghiên cứu:
  • Giai đoạn 1955–1965: Giai đoạn khôi phục kinh tế, cải tạo xã hội chủ nghĩa và thực hiện Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất.
  • Giai đoạn 1965–1975: Giai đoạn đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh leo thang phá hoại ra miền Bắc, NTQD vừa sản xuất vừa chiến đấu phục vụ hậu phương lớn.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào tổ chức bộ máy, cơ chế quản lý, lực lượng lao động, cơ sở vật chất - kỹ thuật và các hoạt động sản xuất cốt lõi (khai hoang, trồng trọt, chăn nuôi, chế biến nông sản). Nghiên cứu bao hàm cả 3 loại hình ban đầu: NTQD do Bộ Nông lâm quản lý, Nông trường quân đội do Bộ Quốc phòng quản lý, và các Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam do Ủy ban Thống nhất Trung ương chỉ đạo, trước khi hợp nhất trực thuộc Bộ Nông trường vào tháng 10 năm 1960.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan và phân loại nguồn tài liệu nghiên cứu liên quan thành các nhóm công trình chủ yếu:

Nhóm công trình	Tác giả / Cơ quan tiêu biểu	Nội dung và giá trị kế thừa
Nghiên cứu về đồn điền thời Pháp thuộc	Tạ Thị Thúy, Nguyễn Trọng Văn (chủ biên), Hồ Công Lưu	Khảo cứu hệ thống đồn điền Bắc Kỳ giai đoạn 1884–1945 và tại Thanh Hóa; cung cấp số liệu về diện tích, cơ cấu sử dụng đất và phương thức tổ chức - tiền đề chuyển giao đất đai sang NTQD sau 1954.
Kinh tế nông nghiệp XHCN & NTQD	Đại học Nông nghiệp I, Phạm Văn Đồng, Nguyễn Đình Nam, Thế Đạt, Nguyễn Huy, Đào Văn Tập, Trương Thị Tiến, Đặng Phong, Nguyễn Đình Hợi	Phân tích lý luận kinh tế nông nghiệp XHCN, vị trí kinh tế quốc doanh, tổ chức quản lý, hạch toán và chỉ ra thực trạng sản xuất kém hiệu quả, "lãi giả lỗ thật" do cơ chế tập trung quan liêu bao cấp.
Lịch sử địa phương & Đơn vị NTQD	Đảng bộ Ninh Bình, Nghệ An, Nghĩa Đàn, TT. Rạng Đông; Nguyễn Đăng Trình, Nguyễn Hòa Bình, Lê Hồng Sơn, Nguyễn Đình Dũng	Cung cấp tài liệu thực chứng, số liệu cụ thể về các nông trường: Đồng Giao, Rạng Đông, Nông trường 1-5, Nông trường 3-2, Tây Hiếu, Đông Hiếu, Sông Con, Trịnh Môn.
Bài báo khoa học & Luận văn, Luận án	Hoàng Thị Yến, Đinh Quang Hải, Trần Kim Xuyến, Lê Nam Thắng, Trần Hồ Nam, Vũ Thị Nhung, Vi Hữu Thụ, Lê Văn Anh, Vũ Khắc Doanh, Nguyễn Thị Liếu	Nghiên cứu về nông trường quân đội, lực lượng lao động nữ/thanh niên, NTQD miền Tây Nghệ An (1956–2015), NTQD Bắc Sơn, Phúc Do, Vân Lĩnh, Đồng Giao.
Tài liệu tham khảo nước ngoài	Jannermann & Karl-Diether Gussek, S. Cô-lét-snhép, X. Hồ Sỹ Phấn, I. Việt Hà, U. Vân Nùng	Giới thiệu mô hình, cơ chế quản lý, hạch toán kinh tế và tổ chức sản xuất của hệ thống nông trường quốc doanh, nông trang tập thể tại Liên Xô và Cộng hòa Dân chủ Đức.

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Qua khảo sát, các công trình trước đây phần lớn chỉ tiếp cận NTQD ở dung lượng rất nhỏ trong các chuyên khảo kinh tế tổng quát (như công trình của Đặng Phong chỉ dành khoảng 4–5 trang trên tổng số 1.178 trang; công trình của Thế Đạt dành khoảng 14 trang trên 280 trang), hoặc chỉ đi sâu vào một đơn vị/địa phương cụ thể. Đa số các tài liệu đều nhận định NTQD làm ăn thua lỗ nhưng chưa đi sâu phân tích toàn diện quá trình vận hành lịch sử, căn nguyên thể chế và những đóng góp thực tế trên các mặt kinh tế, chính trị, quốc phòng - an ninh. Luận án của Phạm Thị Vượng xác lập vị trí là công trình chuyên khảo lịch sử đầu tiên nghiên cứu toàn diện, bao quát toàn bộ hệ thống NTQD miền Bắc xuyên suốt hai thập kỷ 1955–1975 dựa trên nguồn tài liệu lưu trữ quốc gia.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và hệ thống khái niệm

Luận án vận dụng các khái niệm kinh tế - chính trị học mác-xít và đường lối của Đảng Lao động Việt Nam để định hình khung phân tích:

• Khái niệm Nông trường quốc doanh: Xuất phát từ quan điểm của V.I. Lênin (nông trường quốc doanh được tổ chức nhằm tăng sản phẩm bằng năng suất cao, tạo điều kiện chuyển sang nông nghiệp cộng sản chủ nghĩa và là trung tâm văn hóa - kỹ thuật), kết hợp với Nghị quyết số 26-NQ/TW (tháng 7-1961) và Thông tư số 348-TTg (ngày 30-8-1961), luận án xác định: NTQD là xí nghiệp nông nghiệp quốc doanh dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước tổ chức, quản lý và phân phối sản phẩm, gồm tập thể những người lao động được Nhà nước trang bị tư liệu sản xuất để tiến hành sản xuất với quy mô lớn theo kế hoạch của Nhà nước, có sự phân công và hợp tác lao động trong quá trình sản xuất, góp phần phát triển phong trào hợp tác hóa và hướng dẫn người nông dân vào con đường làm ăn tập thể, nhằm phát triển kinh tế - xã hội ở vùng nông thôn, miền núi.
• Khái niệm liên quan: Xí nghiệp nông nghiệp xã hội chủ nghĩa và Xí nghiệp quốc doanh.

Phương pháp tiếp cận và kỹ thuật nghiên cứu

• Phương pháp luận: Dựa trên phương pháp luận sử học mác-xít, chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, tư tưởng Hồ Chí Minh cùng các nghị quyết, chủ trương của Đảng Lao động Việt Nam về xây dựng chủ nghĩa xã hội và kinh tế nông nghiệp.
• Phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:
  • Phương pháp lịch sử: Đóng vai trò chủ đạo nhằm phục dựng trung thực, khách quan và có hệ thống tiến trình hình thành, phát triển và hoạt động của NTQD theo đúng trình tự thời gian và bối cảnh lịch sử cụ thể.
  • Phương pháp logic: Làm rõ mối quan hệ nhân quả giữa bối cảnh chính trị - xã hội, đường lối kinh tế với cơ chế vận hành, sự biến đổi tổ chức và kết quả sản xuất của hệ thống nông trường.
  • Phương pháp bổ trợ: Thống kê, so sánh lịch sử, phân tích - tổng hợp, phỏng vấn nhân chứng lịch sử, khảo sát điền dã thực địa và tham vấn ý kiến chuyên gia.

Nguồn tư liệu và cứ liệu thực chứng

Hệ thống cứ liệu của luận án được khai thác từ 4 nguồn chính:

1. Tài liệu lưu trữ gốc: Nguồn văn bản hành chính, báo cáo tài chính, tổng kết sản xuất bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III (phông Bộ Nông lâm, Bộ Nông trường, Cục Nông trường quân đội, Cục Quản lý nông trường quốc doanh, Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Bộ Tài chính, Ủy ban Thống nhất Chính phủ...).
2. Tài liệu cơ quan ban ngành: Tư liệu khai thác tại Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Văn phòng Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
3. Văn kiện Đảng và Nhà nước: Các nghị quyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng (Khóa II, Khóa III), thông tư, chỉ thị, nghị định của Chính phủ từ năm 1954 đến năm 1975.
4. Tư liệu điền dã, nhân chứng: Khảo sát thực địa và phỏng vấn trực tiếp các cựu cán bộ, công nhân viên từng công tác tại các nông trường quốc doanh miền Bắc thời kỳ 1955–1975.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này dành 29 trang hệ thống hóa cơ sở lý luận, lịch sử nghiên cứu và xác lập các khái niệm công cụ.

• Trình bày nguồn gốc tư tưởng xây dựng NTQD của V.I. Lênin qua Sắc lệnh tháng 2-1919 và Nghị quyết về quy hoạch đất đai XHCN tại Liên Xô; nêu các định nghĩa thể chế của Đảng Lao động Việt Nam qua Nghị quyết số 26-NQ/TW và Thông tư 348-TTg.
• Điểm cứu toàn diện các công trình về đồn điền thời Pháp thuộc (Tạ Thị Thúy, Nguyễn Trọng Văn, Hồ Công Lưu), khẳng định tính chất kế thừa tư liệu sản xuất và đất đai từ đồn điền sang NTQD sau năm 1954.
• Khảo sát các công trình kinh tế XHCN, các bài báo tạp chí chuyên ngành quân sự - lịch sử và các luận văn, luận án nghiên cứu về các nông trường cụ thể (Đồng Giao, Vân Lĩnh, Phúc Do, Bắc Sơn, 3-2, Tây Nghệ An).
• Khảo cứu hệ thống tài liệu dịch thuật về kinh nghiệm quản lý, cơ chế khoán và tổ chức sản xuất nông trường quốc doanh của Liên Xô và Cộng hòa Dân chủ Đức.
• Đánh giá tổng thuật: Các nghiên cứu trước chủ yếu mang tính khái quát, phân tán, nặng tính mô tả hoặc tuyên truyền cổ động theo thời điểm, chưa có công trình nào đánh giá toàn diện cả hệ thống NTQD miền Bắc giai đoạn 1955–1975 trên bình diện lịch sử kinh tế - xã hội.

Chương 2: Quá trình xây dựng và hoạt động của nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1965

Chương 2 (trang 30–80) tái hiện chặng đường 10 năm đầu hình thành và xây dựng mạng lưới NTQD gắn liền với công cuộc khôi phục kinh tế và Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất.

• Cơ sở hình thành:
  • Tình hình kinh tế - xã hội sau năm 1954: Miền Bắc sau 9 năm kháng chiến bị tàn phá nặng nề; 140.000 ha ruộng đất bị bỏ hoang (chiếm 1/7 diện tích); 1/4 trâu bò bị giết hại; 1/3 diện tích không có nước tưới; công nghiệp chỉ còn 1,5% tổng sản lượng; 95% dân số mù chữ và trên 85% người dân thiếu đói.
  • Tiềm năng đất đai: Miền núi chiếm 4,15 triệu ha (2/3 diện tích miền Bắc) nhưng đất canh tác mới có 21,6 vạn ha (khoảng 5%), mật độ dân số chỉ 24 người/km2 (Khu Tây Bắc chỉ 13 người/km2). Ngược lại, đồng bằng chiếm 1/4 diện tích nhưng mật độ lên tới 212–864 người/km2 (nhiều nơi 1.200 người/km2), bình quân ruộng đất chỉ 0,11 ha/người ("xiềng 3 sào").
  • Thực trạng đồn điền cũ: Giai đoạn 1884–1945 để lại 811 đồn điền lớn với 457.715,8 ha cùng hơn 5.400 tiểu đồn điền (101.549 ha), đa phần bị hoang hóa trong kháng chiến.
  • Chủ trương chính sách: "10 chính sách khuyến khích sản xuất nông nghiệp" (1954), "8 chính sách khuyến khích sản xuất" (tháng 5-1955) với quy định miễn thuế 5 năm cho đất khai hoang, 3 năm cho đất phục hóa. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7 (tháng 3-1955), Nghị quyết Trung ương 12 (1957), Nghị quyết Trung ương 14 (1958) và Nghị quyết Đại hội III (1960) đặt mục tiêu khai hoang 55 vạn ha trong giai đoạn 1961–1965 (NTQD đảm nhận 20 vạn ha).
• Quá trình hình thành 3 loại hình cơ sở:
  • NTQD dân sự: Năm 1951 thành lập Sở Doanh điền Quốc gia giữ lại 7 cơ sở cũ (Sông Lô, Sông Cầu, Hữu Viện, Yên Mỹ, Phú Quý, Sông Con...). Năm 1955 đổi thành Sở Quốc doanh Nông nghiệp, năm 1958 thành Cục Quản lý nông trường quốc doanh. Đến cuối năm 1957 đã xây dựng 16 NTQD đầu tiên (năm 1958 sắp xếp lại thành 15 NTQD).
  • Nông trường quân đội: Thành lập Cục Nông binh (sau là Cục Nông trường quân đội), chuyển các đơn vị quân đội sang làm kinh tế khai hoang.
  • Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam: Tiếp nhận cán bộ, chiến sĩ và đồng bào miền Nam tập kết ra Bắc.
  • Hợp nhất tháng 10-1960: Thành lập Bộ Nông trường, thống nhất quản lý toàn bộ 3 lực lượng trên.
• Hoạt động sản xuất: Mở rộng khai hoang vùng trung du, miền núi; trồng các loại cây công nghiệp (chè, cà phê, cao su) và cây ăn quả kết hợp chăn nuôi gia súc lớn (trâu, bò) và chế biến nông sản sơ cấp.

Chương 3: Mở rộng và phát triển nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1965 đến năm 1975

Chương 3 (trang 81–124) tập trung phân tích sự thích ứng và chuyển hướng hoạt động của hệ thống NTQD trong bối cảnh chiến tranh phá hoại ác liệt của đế quốc Mỹ.

• Bối cảnh và nhiệm vụ mới: Miền Bắc chuyển trạng thái từ thời bình sang thời chiến, vừa duy trì sản xuất kinh tế, vừa trực tiếp chiến đấu và chi viện sức người, sức của cho chiến trường miền Nam.
• Tổ chức bộ máy và quản lý: Phân cấp quản lý giữa trung ương (Bộ Nông trường) và các địa phương; điều chỉnh cơ cấu phân bố nông trường theo các vùng chiến lược (Việt Bắc, Tây Bắc, Khu IV).
• Lực lượng lao động và cơ sở vật chất: Tăng cường cơ giới hóa nông nghiệp, đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học - kỹ thuật, giải quyết biến động lực lượng lao động (nam công nhân tòng quân, gia tăng tỷ lệ lao động nữ).
• Hoạt động sản xuất và chiến đấu:
  • Sản xuất trồng trọt, chăn nuôi trong điều kiện sơ tán, ngụy trang, chống bom đạn (dẫn chứng Bảng 3.7 về số lần bắn phá và khối lượng bom ném xuống các nông trường trong tháng 7–8/1968).
  • Hoạt động chế biến nông sản, cung cấp nguyên liệu và giao nộp sản phẩm hàng hóa cho Nhà nước phục vụ quân sự và dân sinh (theo số liệu các Bảng 3.4, 3.5, 3.6 giai đoạn 1972–1975).

Chương 4: Một số nhận xét và kinh nghiệm

Chương 4 (trang 125–169) tổng kết toàn bộ bức tranh lịch sử về NTQD qua 20 năm xây dựng:

• Nhận xét chuyên đề:
  • Về phân bố địa bàn và tổ chức: Phân bố chủ yếu ở địa bàn rừng núi hiểm trở, giao thông khó khăn; bộ máy tổ chức cồng kềnh, phân tán.
  • Về sở hữu và phân phối: Duy trì cơ chế bao cấp hoàn toàn từ vốn đầu vào đến tiêu thụ đầu ra, triệt tiêu động lực tự chủ của đơn vị cơ sở.
  • Về nguồn nhân lực và thiết bị: Công nhân phần lớn xuất thân từ bộ đội chuyển ngành hoặc người miền xuôi chưa quen canh tác đồi rừng; trình độ quản lý kỹ thuật còn hạn chế; trang thiết bị cơ giới thiếu đồng bộ.
• Đóng góp lịch sử:
  • Kinh tế: Khai phá hàng vạn ha đất hoang hóa, hình thành các vùng chuyên canh cây công nghiệp (chè, cà phê, cao su), tạo nguồn hàng hóa nông sản cho Nhà nước và bước đầu thử nghiệm cơ giới hóa nông nghiệp.
  • Chính trị - xã hội: Tạo việc làm, ổn định đời sống cho lực lượng bộ đội phục viên, cán bộ đồng bào miền Nam tập kết; củng cố khối liên minh công - nông, xây dựng các hạt nhân văn hóa - xã hội tại vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số.
  • Quốc phòng - an ninh: Giữ vững địa bàn chiến lược biên giới, vùng giới tuyến quân sự (Vĩnh Linh), vừa sản xuất vừa trực tiếp chiến đấu bắn rơi máy bay địch, bảo vệ hậu phương.
• Hạn chế, yếu kém và nguyên nhân:
  • Hạn chế: Năng suất lao động thấp, chi phí sản xuất cao, phần lớn các nông trường rơi vào tình trạng thua lỗ triền miên ("lãi giả lỗ thật"), sản phẩm giao nộp chưa tương xứng với vốn đầu tư nhà nước, chưa thực hiện được vai trò "đầu tàu làm gương" cho hợp tác xã.
  • Nguyên nhân: Do áp dụng cơ chế quản lý kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp bằng mệnh lệnh hành chính; chuẩn bị tiền đề khảo sát quy hoạch chưa chu đáo; quản lý định mức lao động lỏng lẻo; bệnh chủ quan duy ý chí muốn đưa nhanh nông nghiệp lên sản xuất lớn XHCN khi chưa đủ điều kiện vật chất.
• Bài học kinh nghiệm: Luận án đúc kết các bài học về quy hoạch sử dụng đất đai, phân cấp quản lý kinh tế, xác lập cơ chế tự chủ tài chính cho doanh nghiệp nông nghiệp và chính sách an sinh đối với lao động nông trường.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học lịch sử

• Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên trong sử học Việt Nam tái hiện một cách toàn diện, hoàn chỉnh và có hệ thống quá trình ra đời, xây dựng và hoạt động của toàn bộ mạng lưới NTQD miền Bắc từ năm 1955 đến năm 1975.
• Làm rõ cơ sở kinh tế - xã hội và quá trình chuyển đổi thể chế từ hệ thống đồn điền thời kỳ thuộc địa Pháp sang mô hình xí nghiệp nông nghiệp quốc doanh XHCN.
• Luận giải khách quan, khoa học về sự tương tác giữa 3 lực lượng sản xuất ban đầu (dân sự, quân đội, miền Nam tập kết) đi đến sự thống nhất về tổ chức dưới sự quản lý của Bộ Nông trường từ tháng 10 năm 1960.
• Cung cấp luận cứ lịch sử sâu sắc lý giải thực trạng khủng hoảng nông nghiệp trước năm 1986, giải thích vì sao Đảng và Nhà nước Việt Nam tất yếu phải ban hành đường lối Đổi mới toàn diện nền kinh tế tại Đại hội VI (1986).

Đóng góp về mặt thực tiễn và tư liệu học thuật

• Bổ sung vào kho tàng sử liệu nguồn tài liệu lưu trữ gốc có giá trị cao, được xử lý khoa học từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III và các bộ ngành liên quan, thiết lập hệ thống dữ liệu tin cậy về diện tích, cơ cấu cây trồng, tỷ lệ cơ giới hóa và năng suất thực tế của các NTQD qua từng giai đoạn.
• Cung cấp cơ sở thực tiễn và các bài học lịch sử sâu sắc cho công tác quản lý, sắp xếp, đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động của các công ty nông - lâm nghiệp, cũng như công tác quy hoạch, sử dụng đất đai có nguồn gốc từ nông trường quốc doanh trong giai đoạn hiện nay.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do độ lùi thời gian và phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ hệ thống NTQD trên toàn miền Bắc trong suốt 20 năm thời chiến, một số số liệu thống kê chi tiết về từng tiểu mục sản xuất phụ, chỉ tiêu kinh tế nội bộ của một số nông trường nhỏ lẻ ở vùng sâu vùng xa chưa thể bao quát trọn vẹn. Mặt khác, nguồn tư liệu phỏng vấn nhân chứng sống bị giới hạn do nhiều cán bộ, công nhân thời kỳ 1955–1965 đã qua đời.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Luận án mở ra hướng nghiên cứu tiếp nối về quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý của các NTQD giai đoạn sau năm 1975 (khi thống nhất đất nước) đến thời kỳ thực hiện Đổi mới (Khoán 100, Khoán 10 và Nghị định 01/CP) và chuyển đổi thành công ty trách nhiệm hữu hạn nông nghiệp một thành viên trong thời kỳ kinh tế thị trường định hướng XHCN.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị cao đối với nhiều nhóm đối tượng học thuật và thực tiễn:

1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Lịch sử: Cung cấp phương pháp luận xử lý tư liệu lưu trữ kinh tế - xã hội hiện đại, nguồn trích dẫn gốc về lịch sử kinh tế nông nghiệp Việt Nam thời kỳ 1954–1975.
2. Giảng viên đại học: Phục vụ trực tiếp việc biên soạn bài giảng, giáo trình các môn Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Kinh tế Việt Nam, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.
3. Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Phục vụ công tác tham vấn chính sách của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường trong việc xử lý các tồn tại lịch sử về đất đai nông lâm trường, sắp xếp lại các công ty nông nghiệp quốc doanh hiện nay.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Ba loại hình cơ sở sản xuất nào đã hợp nhất để hình thành hệ thống nông trường quốc doanh do Bộ Nông trường quản lý vào tháng 10 năm 1960?

Trước tháng 10 năm 1960, nông trường quốc doanh ở miền Bắc được hình thành từ 3 loại hình khác nhau:

• Các Nông trường quốc doanh dân sự do Bộ Nông lâm quản lý (thành lập trên cơ sở các đồn điền cũ tiếp quản từ năm 1954).
• Các Nông trường quân đội do Cục Nông trường quân đội (Bộ Quốc phòng) quản lý (thành lập từ chủ trương chuyển hàng loạt đơn vị bộ đội sang làm kinh tế).
• Các Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam do Ủy ban Thống nhất Trung ương chỉ đạo (tổ chức từ lực lượng cán bộ, chiến sĩ và đồng bào miền Nam tập kết ra Bắc). Đến tháng 10 năm 1960, Nhà nước quyết định sáp nhập cả 3 loại hình này về Bộ Nông trường để quản lý tập trung, thống nhất.

2. Tiềm năng đất đai và thực trạng các đồn điền cũ ở miền Bắc năm 1955 có đặc điểm gì thúc đẩy việc xây dựng nông trường quốc doanh?

Năm 1955, miền Bắc có sự mất cân đối nghiêm trọng về phân bố đất đai và dân cư:

• Vùng miền núi rộng 4,15 triệu ha (chiếm 2/3 diện tích tự nhiên miền Bắc) nhưng đất canh tác mới có khoảng 21,6 vạn ha (khoảng 5%), còn lại 95% là rừng và đất đồi núi trọc; mật độ dân số chỉ 24 người/km2.
• Vùng đồng bằng chiếm 1/4 diện tích nhưng tập trung mật độ dân số rất cao (212–864 người/km2), bình quân đất canh tác chỉ đạt 0,11 ha/người ("xiềng 3 sào").
• Thời kỳ Pháp thuộc để lại 811 đồn điền lớn với tổng diện tích 457.715,8 ha và hơn 5.400 tiểu đồn điền (101.549 ha), phần lớn bị bỏ hoang hóa trong 9 năm kháng chiến chống Pháp. Thực trạng trên đòi hỏi Đảng và Nhà nước phải tổ chức đưa lực lượng lao động lên trung du, miền núi khai hoang, phục hóa các đồn điền cũ để mở rộng diện tích sản xuất lớn thông qua mô hình NTQD.

3. Đến cuối năm 1957, Bộ Nông lâm đã xây dựng được bao nhiêu nông trường quốc doanh và bao gồm những đơn vị nào?

Đến cuối năm 1957, Bộ Nông lâm đã xây dựng được 16 nông trường quốc doanh đầu tiên trên cơ sở khôi phục các đồn điền cũ (đến năm 1958 sắp xếp lại thành 15 đơn vị), bao gồm:

1. Nông trường Phú Quý (Quảng Bình)
2. Nông trường Thạch Ngọc (Hà Tĩnh)
3. Nông trường Bố Hạ (Bắc Giang)
4. Nông trường Sông Lô (Tuyên Quang)
5. Nông trường Ninh Hải (Kiến An, nay thuộc Hải Phòng)
6. Nông trường Đông Hiếu (Nghệ An)
7. Nông trường Tây Hiếu (Nghệ An)
8. Nông trường Sông Con (Nghệ An)
9. Nông trường Trịnh Môn (Nghệ An)
10. Nông trường Yên Mỹ (Thanh Hóa)
11. Nông trường Vân Du (Thanh Hóa)
12. Nông trường Mỹ Cái (Nghệ An)
13. Nông trường Phúc Do (Thanh Hóa / Nghệ An)
14. Nông trường Tam Đảo (Vĩnh Phúc)
15. Nông trường Sông Bôi (Hòa Bình)
16. Nông trường Đồng Giao (Ninh Bình)

4. Những chính sách ưu đãi đầu tiên của Đảng và Nhà nước sau năm 1954 về khai hoang, phục hóa được quy định như thế nào?

Nhà nước đã ban hành các chính sách khuyến khích sản xuất nông nghiệp cụ thể:

• "10 chính sách khuyến khích sản xuất nông nghiệp ở những xã chưa cải cách" (năm 1954): Điều 2 quy định người cày cấy trên đất bỏ hoang được thu toàn bộ hoa lợi và miễn thuế nông nghiệp 3 năm; đất chưa khai phá nếu khai phá chưa đầy 3 năm khi chia ruộng đất sẽ không tính vào mức đã có và được miễn thuế nông nghiệp 5 năm.
• "8 chính sách khuyến khích sản xuất" (tháng 5-1955): Quy định miễn giảm thuế 5 năm đối với ruộng đất khai hoang mới, miễn thuế 3 năm đối với ruộng đất phục hóa; đồng thời phần sản lượng gia tăng do tăng vụ, tăng năng suất không phải đóng thuế.

5. Khái niệm nông trường quốc doanh được luận án xác định dựa trên những căn cứ thể chế nào?

Khái niệm NTQD trong luận án được xây dựng dựa trên sự kế thừa tư tưởng của V.I. Lênin (Sắc lệnh tháng 2-1919) kết hợp với các văn bản pháp quy của Đảng Lao động Việt Nam và Chính phủ:

• Nghị quyết số 26-NQ/TW (Hội nghị Trung ương lần thứ 5, tháng 7-1961): Xác định NTQD là "xí nghiệp xã hội chủ nghĩa thuộc sở hữu toàn dân".
• Thông tư số 348-TTg (ngày 30-8-1961): Quy định NTQD là những đơn vị xí nghiệp của Nhà nước, quản lý theo chế độ kinh tế hạch toán, được Nhà nước cấp vốn để sản xuất theo kế hoạch của Nhà nước. Từ đó, tác giả định nghĩa NTQD là xí nghiệp nông nghiệp quốc doanh dưới chế độ XHCN, thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước tổ chức, quản lý và phân phối sản phẩm theo kế hoạch tập trung, thực hiện nhiệm vụ sản xuất lớn và làm nòng cốt định hướng cho phong trào hợp tác hóa nông nghiệp.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phạm Thị Vượng là công trình khoa học chuyên khảo có hệ thống đầu tiên phục dựng bức tranh lịch sử toàn diện về mô hình nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1955–1975. Thông qua nguồn tài liệu lưu trữ phong phú và phương pháp lịch sử kết hợp logic, luận án đã làm rõ tiến trình xây dựng, phương thức tổ chức và hoạt động sản xuất, chiến đấu của các nông trường qua hai giai đoạn hòa bình và chiến tranh. Công trình khẳng định những đóng góp to lớn của NTQD về khai hoang đất đai, củng cố an ninh quốc phòng vùng biên giới, đồng thời phân tích thẳng thắn những hạn chế kinh tế do cơ chế tập trung quan liêu bao cấp gây ra. Kết quả nghiên cứu cung cấp những luận cứ khoa học thực chứng sâu sắc, lý giải tiền đề lịch sử của công cuộc Đổi mới năm 1986 và mang lại nhiều bài học kinh nghiệm giá trị cho việc quản lý đất đai nông lâm trường trong giai đoạn hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I, mục III “Mô hình tổ chức quản lý trong các xí nghiệp quốc doanh nông nghiệp”, từ trang 49 đến trang 53, tác giả tập trung phân tích và đánh giá về tổ chức quản lý của hệ thống NTQD ở miền Bắc. Từ nghiên cứu của mình, tác giả đưa ra quan điểm như sau: “Cơ chế quản lý trong khu 15 vực này làm cho các nông trường hàng năm đều được đánh giá là hoàn thành hoặc hoàn thành vượt kế hoạch Nhà nước nhưng thực ra lại bị thua lỗ nếu hạch toán đúng và đủ. Mặc dù Nhà nước đã đầu tư một số vốn khá lớn cho kinh tế quốc doanh, nhưng “lãi giả lỗ thật” là hiện tượng phổ biến” [235, tr. Nhận định này được nghiên cứu sinh kế thừa trong đề tài nghiên cứu.

Tuy nhiên số trang viết về nông trường là rất ít ỏi, khoảng 4/260 trang. Đó là những nhận định, đánh giá chung nhất, khái quát nhất về hiệu quả sản xuất, kinh doanh của NTQD. Từ kết quả nghiên cứu, tác giả đưa ra một số kết luận: “Trong nông nghiệp, thành phần kinh tế tập thể đại diện là các HTX nông nghiệp quản lý phần lớn đất đai và lao động ở nông thôn, thành phần kinh tế quốc doanh đại diện là các NTQD, trại trạm chỉ chiếm một tỷ trọng nhỏ. Các đơn vị kinh tế cơ sở không được quyền tự chủ trong sản xuất, kinh doanh và chịu sự quản lý của cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp ở cả cấp vi mô lẫn vĩ mô-một cơ chế quản lý chủ yếu bằng mệnh lệnh hành chính.

Cơ chế này đã trói buộc sức sản xuất, triệt tiêu động lực phát triển của nền kinh tế. Vì vậy, nông nghiệp đã rơi vào tình trạng khủng hoảng. Theo quan điểm của tác giả, đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nói chung, nông nghiệp nói riêng trở thành nhu cầu bức xúc [235, tr. Công trình là một tài liệu tham khảo rất quan trọng của luận án.

Công trình “Lịch sử kinh tế Việt Nam (1945 - 2000)”, tập II (1955 - 1975). Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội do Đặng Phong chủ biên. Đây là một công trình nghiên cứu rất công phu và đồ sộ với tổng số 1. NTQD được nhóm tác giả tập trung viết ở mục 2.

“Thành lập các NTQD” (từ trang 280 đến trang 282), mục 3. “Tổ chức ở các NTQD” (trang 288) và mục 5. Các tác giả khái quát quá trình thành lập NTQD ở miền Bắc. Theo đó, NTQD được hình thành trên ba cơ sở: NTQD-xây dựng trên cơ sở các doanh điền tịch thu được trong cải cách ruộng đất; Nông trường quân đội-thành lập theo chủ trương chuyển ngành hàng loạt bộ đội sang làm kinh tế; Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam-tổ chức từ lực lượng cán bộ, nhân dân miền Nam tập kết ra miền Bắc.

Các tác giả phân tích sơ lược về vốn đầu tư cho nông trường và hiệu quả kinh tế của các NTQD. 16 Từ nghiên cứu, nhóm các giả đã chỉ ra một số nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng sản xuất kém hiệu quả. Theo quan điểm của nhóm tác giả, về tổ chức, NTQD tổ chức sản xuất hoàn toàn theo những chỉ tiêu kế hoạch được Bộ Nông trường (Nhà nước) giao cho, tức là được cung cấp toàn bộ vốn đầu vào và bao tiêu sản phẩm; Sự chuẩn bị các điều kiện tiền đề xây dựng NTQD không được chu đáo.