Luận án tiến sĩ nghiên cứu lịch sử nông trường quốc doanh miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1955-1975

Luận án tiến sĩ khám phá lịch sử nông trường quốc doanh miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1955-1975, phân tích vai trò và tác động kinh tế - xã hội.

• Tác giả: Phạm Thị Vượng
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Quang Hải
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Lịch Sử Nông Trường Quốc Doanh Ở Miền Bắc Việt Nam Từ Năm 1955 Đến Năm 1975
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2.1. Nhóm công trình nghiên cứu trong nước
• 1.2.2. Nhóm công trình nghiên cứu về nông trường quốc doanh ở nước ngoài
• 1.3. Nhận xét về kết quả nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NÔNG TRƯỜNG QUỐC DOANH Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1955 ĐẾN NĂM 1965
• 2.1. Cơ sở hình thành nông trường quốc doanh ở miền Bắc
• 2.1.1. Tình hình miền Bắc sau năm 1955
• 2.1.2. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh
• 2.1.3. Mô hình nông trường quốc doanh ở Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa
• 2.2. Quá trình xây dựng và phát triển nông trường quốc doanh
• 2.2.1. Quá trình hình thành nông trường quốc doanh
• 2.2.2. Củng cố và phát triển mạng lưới nông trường quốc doanh
• 2.3. Hoạt động của nông trường quốc doanh
• 2.3.1. Chế biến nông sản
• 2.3.2. Một số hoạt động khác
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỞ RỘNG VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG TRƯỜNG QUỐC DOANH Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1965 ĐẾN NĂM 1975
• 3.1. Tình hình miền Bắc và yêu cầu, nhiệm vụ mới đối với nông trường quốc doanh sau năm 1965
• 3.1.1. Tình hình miền Bắc sau năm 1965
• 3.1.2. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh trong tình hình mới
• 3.2. Đẩy mạnh xây dựng nông trường quốc doanh
• 3.2.1. Sự thay đổi về tổ chức phân cấp quản lý
• 3.2.2. Sự phân bố, số lượng và quy mô nông trường
• 3.2.3. Tổ chức bộ máy quản lý
• 3.2.4. Lực lượng lao động
• 3.2.5. Xây dựng cơ sở vật chất
• 3.3. Hoạt động của nông trường quốc doanh
• 3.3.1. Chế biến nông sản
• 3.3.2. Một số hoạt động khác
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• 4.1. Một số nhận xét
• 4.1.1. Về cơ sở hình thành và sự phân bố nông trường quốc doanh
• 4.1.2. Về cơ cấu tổ chức
• 4.1.3. Về tổ chức sản xuất, sở hữu và phân phối sản phẩm của NTQD
• 4.1.4. Về nguồn nhân lực
• 4.1.5. Về cơ sở vật chất
• 4.1.6. Về hoạt động sản xuất, kinh doanh
• 4.2. Đóng góp của nông trường quốc doanh
• 4.2.1. Về kinh tế
• 4.2.2. Về chính trị
• 4.2.3. Quốc phòng, an ninh
• 4.3. Những hạn chế, yếu kém và nguyên nhân
• 4.3.1. Những hạn chế, yếu kém
• 4.3.2. Nguyên nhân của hạn chế, yếu kém
• 4.4. Một số kinh nghiệm
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Luận án tiến sĩ về lịch sử nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955-1975 đã chỉ ra rằng, nghiên cứu về nông trường quốc doanh chưa được quan tâm đúng mức. Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về hợp tác xã nông nghiệp, nông trường quốc doanh vẫn là một lĩnh vực còn thiếu sót trong nghiên cứu lịch sử kinh tế nông nghiệp. Nông trường quốc doanh được xem là xương sống của nền kinh tế nông nghiệp trong giai đoạn này, nhưng chưa có công trình nào phân tích một cách hệ thống và chuyên sâu. Điều này tạo ra một khoảng trống trong nghiên cứu mà luận án này hướng tới lấp đầy. Nghiên cứu sinh đã chỉ ra rằng, nông trường quốc doanh không chỉ là một mô hình kinh tế mà còn là một phần quan trọng trong lịch sử phát triển nông nghiệp Việt Nam. Những thành tựu và hạn chế của mô hình này cần được đánh giá một cách khách quan để có cái nhìn toàn diện hơn về vai trò của nó trong nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam.

1.1. Một số khái niệm

Để hiểu rõ về nông trường quốc doanh, cần làm rõ các khái niệm liên quan. Nông trường quốc doanh được định nghĩa là những xí nghiệp nông nghiệp thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước tổ chức và quản lý. Theo quan điểm của Đảng Lao động Việt Nam, nông trường quốc doanh không chỉ là một hình thức tổ chức sản xuất mà còn là một phần của nền kinh tế xã hội chủ nghĩa. Nghiên cứu sinh đã đưa ra quan điểm riêng về nông trường quốc doanh, nhấn mạnh rằng đây là một mô hình sản xuất tập thể, góp phần phát triển kinh tế nông nghiệp và hướng dẫn nông dân vào con đường làm ăn tập thể. Các khái niệm liên quan như xí nghiệp nông nghiệp xã hội chủ nghĩa và xí nghiệp quốc doanh cũng được làm rõ để tạo nền tảng cho việc phân tích sâu hơn về nông trường quốc doanh.

II. Quá trình xây dựng và hoạt động của nông trường quốc doanh

Giai đoạn từ năm 1955 đến 1965 là thời kỳ hình thành và phát triển nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam. Nông trường quốc doanh được xây dựng dựa trên các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước nhằm phát triển nông nghiệp theo hướng xã hội chủ nghĩa. Trong bối cảnh lịch sử sau năm 1955, miền Bắc cần một mô hình sản xuất lớn để đáp ứng nhu cầu lương thực và phát triển kinh tế. Nông trường quốc doanh được kỳ vọng sẽ là đầu tàu trong việc đưa nông dân vào sản xuất tập thể. Tuy nhiên, quá trình xây dựng nông trường gặp nhiều khó khăn, từ việc tổ chức quản lý đến việc huy động nguồn lực lao động. Hoạt động của nông trường quốc doanh không chỉ dừng lại ở sản xuất nông nghiệp mà còn bao gồm chế biến nông sản và các hoạt động khác nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế. Những thành tựu và hạn chế trong giai đoạn này sẽ được phân tích để rút ra bài học cho các giai đoạn tiếp theo.

2.1. Cơ sở hình thành nông trường quốc doanh

Cơ sở hình thành nông trường quốc doanh ở miền Bắc bắt nguồn từ nhu cầu cấp thiết về lương thực và sự phát triển kinh tế sau chiến tranh. Chính sách của Đảng và Nhà nước đã tạo điều kiện cho việc xây dựng nông trường quốc doanh, với mục tiêu nâng cao năng suất nông nghiệp và mở rộng diện tích gieo trồng. Mô hình nông trường quốc doanh được học hỏi từ các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là Liên Xô. Tuy nhiên, việc áp dụng mô hình này vào thực tiễn Việt Nam gặp nhiều thách thức do điều kiện kinh tế, xã hội và văn hóa khác biệt. Nghiên cứu sinh đã chỉ ra rằng, mặc dù có nhiều khó khăn, nông trường quốc doanh vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển nông nghiệp miền Bắc trong giai đoạn này.

III. Mở rộng và phát triển nông trường quốc doanh

Từ năm 1965 đến 1975, nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam trải qua giai đoạn mở rộng và phát triển mạnh mẽ. Trong bối cảnh chiến tranh leo thang, nông trường quốc doanh không chỉ phải đối mặt với thách thức về sản xuất mà còn phải đảm bảo an ninh lương thực cho miền Bắc. Chính sách của Đảng và Nhà nước đã điều chỉnh để phù hợp với tình hình mới, nhằm đẩy mạnh xây dựng nông trường quốc doanh. Sự thay đổi trong tổ chức quản lý và phân cấp đã giúp nông trường quốc doanh hoạt động hiệu quả hơn. Tuy nhiên, những hạn chế trong quản lý và tổ chức sản xuất vẫn tồn tại, ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của nông trường. Nghiên cứu sinh đã phân tích các hoạt động sản xuất, chế biến nông sản và những đóng góp của nông trường quốc doanh trong giai đoạn này, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho việc phát triển kinh tế nông nghiệp hiện nay.

3.1. Tình hình miền Bắc và yêu cầu mới đối với nông trường quốc doanh

Tình hình miền Bắc sau năm 1965 có nhiều biến động do chiến tranh. Nhu cầu lương thực tăng cao, yêu cầu nông trường quốc doanh phải đáp ứng được sản lượng lớn hơn. Chính sách của Đảng và Nhà nước đã điều chỉnh để phù hợp với tình hình mới, nhằm đẩy mạnh xây dựng nông trường quốc doanh. Sự thay đổi trong tổ chức quản lý và phân cấp đã giúp nông trường quốc doanh hoạt động hiệu quả hơn. Tuy nhiên, những hạn chế trong quản lý và tổ chức sản xuất vẫn tồn tại, ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của nông trường. Nghiên cứu sinh đã chỉ ra rằng, mặc dù có nhiều khó khăn, nông trường quốc doanh vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển nông nghiệp miền Bắc trong giai đoạn này.

IV. Một số nhận xét và kinh nghiệm

Luận án đã đưa ra một số nhận xét về nông trường quốc doanh, từ cơ sở hình thành đến hoạt động sản xuất. Những thành tựu đạt được trong giai đoạn 1955-1975 đã góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế nông nghiệp miền Bắc. Tuy nhiên, những hạn chế và yếu kém trong mô hình nông trường quốc doanh cũng cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn. Nguyên nhân của những hạn chế này chủ yếu đến từ việc tổ chức quản lý, nguồn nhân lực và cơ sở vật chất. Nghiên cứu sinh đã rút ra một số kinh nghiệm quý báu từ quá trình hoạt động của nông trường quốc doanh, có thể áp dụng cho việc phát triển kinh tế nông nghiệp hiện nay. Những kinh nghiệm này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả hoạt động của các công ty nông nghiệp mà còn góp phần nâng cao chất lượng quản lý và sử dụng đất đai.

4.1. Đánh giá về cơ sở hình thành và sự phân bố nông trường quốc doanh

Đánh giá về cơ sở hình thành và sự phân bố nông trường quốc doanh cho thấy, mô hình này đã được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tế của nền kinh tế nông nghiệp miền Bắc. Sự phân bố nông trường quốc doanh không đồng đều, ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất. Nghiên cứu sinh đã chỉ ra rằng, việc phân bố nông trường cần được xem xét lại để tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao hiệu quả sản xuất. Những kinh nghiệm từ giai đoạn này có thể áp dụng cho việc phát triển nông nghiệp hiện nay, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử "Nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975" của nghiên cứu sinh Phạm Thị Vượng (chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Mã số: 92 29 013, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam - Học viện Khoa học Xã hội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đinh Quang Hải) là công trình nghiên cứu chuyên khảo có tính hệ thống và tiên phong đầu tiên giải mã toàn diện diện mạo, cơ cấu vận hành, hiệu quả kinh tế và vai trò địa chính trị - quân sự của hệ thống nông trường quốc doanh (NTQD) tại miền Bắc trong suốt hai thập niên kháng chiến và xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH).

Trong lịch sử kinh tế nông nghiệp Việt Nam giai đoạn 1955–1986, kinh tế nông nghiệp được định hình bởi hai trụ cột sở hữu: kinh tế tập thể (Hợp tác xã nông nghiệp - HTX) và kinh tế toàn dân (Nông trường quốc doanh - NTQD). Tuy nhiên, trong khi HTX nhận được sự quan tâm nghiên cứu đồ sộ qua hàng trăm công trình chuyên sâu, NTQD lại tồn tại một research gap (khoảng trống nghiên cứu) nghiêm trọng khi chỉ được đề cập tản mạn như một bộ phận phụ lục trong các khảo cứu kinh tế chung hoặc trong phạm vi hẹp của từng địa phương đơn lẻ.

Nghiên cứu được định vị nhằm trả lời 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 2 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Quá trình thể chế hóa, xác lập cơ sở kinh tế - kỹ thuật và sáp nhập ba nguồn lực (NTQD dân sự, Nông trường quân đội, Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam) diễn ra theo quy luật lịch sử nào?
• RQ2: Phương thức tổ chức bộ máy, huy động nguồn nhân lực và hạch toán kinh tế tại các NTQD trong hai giai đoạn 1955–1965 và 1965–1975 đã bộc lộ những thành tựu cùng xung đột nội tại nào?
• RQ3: Đâu là bản chất của hiện tượng kém hiệu quả kinh tế nhưng lại đạt được những thành tựu chiến lược đột phá về chính trị - an ninh quốc phòng?
• H1: NTQD miền Bắc đóng vai trò là "chốt chặn chiến lược" và công cụ tái phân bổ dân thái - không gian sinh tồn kinh tế hơn là một thực thể kinh doanh tự chủ mang lại thặng dư kinh tế thuần túy.
• H2: Cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp và sự lúng túng trong xác lập phương thức hạch toán kinh tế XHCN tại NTQD chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hiện tượng suy giảm hiệu quả, đặt nền móng lịch sử tất yếu cho công cuộc Đổi mới thể chế kinh tế năm 1986.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng trên cơ sở lý luận Kinh tế chính trị Mác - Lênin về xí nghiệp nông nghiệp XHCN, lý thuyết kinh tế chỉ huy (Command Economy Theory), lý thuyết thể chế lịch sử (Historical Institutionalism) và lý thuyết phát triển vùng biên cương (Frontier Colonization Theory).

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ không gian miền Bắc từ vĩ tuyến 17 (sông Bến Hải) trở ra trong khung thời gian 20 năm (1955–1975), phân kỳ thành 2 giai đoạn: 1955–1965 (Khôi phục, cải tạo và thực hiện Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất) và 1965–1975 (Chuyển hướng kinh tế thời chiến, chống chiến tranh phá hoại và chi viện tiền tuyến). Luận án khảo sát dữ liệu tổng thể của 16 nông trường ban đầu (1957) phát triển lên tới 59 NTQD vào cuối năm 1969, trực tiếp khai thác hơn 4,15 triệu ha diện tích đồi núi và hàng trăm ngàn héc-ta đồn điền cũ bị bỏ hoang sau năm 1954.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu về NTQD cho thấy ba dòng nghiên cứu (research streams) chủ đạo trong và ngoài nước:

                                TỔNG QUAN HỌC THUẬT & ĐỊNH VỊ
[DÒNG 1: ĐỒN ĐIỀN THỜI PHÁP]            [DÒNG 2: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP XHCN]        [DÒNG 3: MÔ HÌNH QUỐC TẾ]
• Tạ Thị Thúy (1884-1945)               • Đào Văn Tập, Đặng Phong (Kinh tế)       • V.I. Lenin (Sovkhoz model)
• Nguyễn Trọng Văn (Thanh Hóa)          • Trương Thị Tiến (Đổi mới cơ chế)        • S. Kolesnev (Liên Xô)
• Hồ Công Lưu (Đồng bằng Bắc Kỳ)        • Phạm Văn Đồng, Trần Hữu Dực (Chính thống)• Gussek & Jannermann (Đức)
                             [POSITIONING CỦA LUẬN ÁN PHẠM THỊ VƯỢNG]
                             • Lấp đầy khoảng trống nghiên cứu độc lập
                             • Đánh giá khách quan 2 mặt: Kinh tế vs Quốc phòng
                             • Phục dựng chuỗi tư liệu lưu trữ gốc TTLTQG III

• Dòng nghiên cứu về đồn điền thời kỳ thuộc địa tiền đề: Các công trình tiêu biểu của Tạ Thị Thúy ("Đồn điền của người Pháp ở Bắc Kỳ 1884–1918" và "Việc nhượng đất, khẩn hoang ở Bắc Kỳ từ năm 1919 đến năm 1945"), Nguyễn Trọng Văn ("Đồn điền Thanh Hóa thời Pháp thuộc 1940–1945"), và Hồ Công Lưu ("Đồn điền ở đồng bằng Bắc Kỳ từ năm 1884 đến năm 1945") đã làm rõ lịch sử xác lập 811 đồn điền với tổng diện tích 457.715,8 ha cùng 5.400 tiểu đồn điền (101.549 ha). Luận án của Phạm Thị Vượng đã kế thừa trực tiếp nguồn dữ liệu này để chứng minh tính liên tục lịch sử khi chính quyền cách mạng tiếp quản và chuyển hóa phương thức sản xuất tư bản sang sở hữu nhà nước sau năm 1954.
• Dòng nghiên cứu kinh tế học nông nghiệp và lịch sử thể chế: Nhóm các nhà nghiên cứu chính thống giai đoạn 1960–1975 như Trần Hữu Dực (1963), Phạm Văn Đồng (1965), Nguyễn Huy (1972), Thế Đạt (1981) khẳng định vị trí "đầu tàu", "tấm gương mẫu mực" của NTQD trong việc đưa nông nghiệp lên sản xuất lớn XHCN. Ngược lại, nhóm các nhà sử học kinh tế thời kỳ Đổi mới như Đào Văn Tập (1990), Trương Thị Tiến (1999), Đặng Phong (2005), Nguyễn Đình Hợi (1995) chỉ ra những khuyết tật cấu trúc sâu sắc của mô hình này.
• Dòng nghiên cứu so sánh quốc tế: Hệ thống tài liệu dịch thuật kinh điển từ Liên Xô và Đông Đức như S. Kolesnev ("Tổ chức các xí nghiệp nông nghiệp xã hội chủ nghĩa"), Jannermann & Karl-Diether Gussek ("Kinh tế xí nghiệp nông nghiệp xã hội chủ nghĩa"), U. Vân Nùng ("Quản lý nông trường quốc doanh") đóng vai trò là chuẩn mực tham chiếu thể chế.

Các xung đột học thuật (debates) chính: Tồn tại sự đối lập gay gắt giữa quan điểm "tô hồng thể chế" (nhấn mạnh vai trò đi đầu kỹ thuật, cơ giới hóa, làm gương cho hợp tác xã) và quan điểm "phủ định hiệu quả" (chỉ ra tình trạng thua lỗ triền miên, lãng phí vốn ngân sách). Điểm cốt lõi được tác giả Trương Thị Tiến nhận định:

"Cơ chế quản lý trong khu vực này làm cho các nông trường hàng năm đều được đánh giá là hoàn thành hoặc hoàn thành vượt kế hoạch Nhà nước nhưng thực ra lại bị thua lỗ nếu hạch toán đúng và đủ. Mặc dù Nhà nước đã đầu tư một số vốn khá lớn cho kinh tế quốc doanh, nhưng 'lãi giả lỗ thật' là hiện tượng phổ biến."

Luận án đã định vị thành công điểm cân bằng học thuật: không tiếp cận theo hướng phê phán thuần túy hay biện minh chính trị, mà đặt NTQD vào đúng tọa độ lịch sử của một nền kinh tế thời chiến chịu sức ép sinh tồn và tái thiết. So sánh với hai mô hình quốc tế điển hình là hệ thống Sovkhoz (Nông trường Xô-viết với quy mô khổng lồ đạt 89 triệu ha năm 1965) và Binh đoàn Sản xuất và Xây dựng Tân Cương (XPCC/Bingtuan) của Trung Quốc, luận án làm nổi bật đặc tính riêng biệt của Việt Nam: mô hình xí nghiệp nông nghiệp tích hợp ba trong một (Khai hoang kinh tế - Phòng thủ quân sự - Ổn định chính trị di dân).

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết phát triển kinh tế và xã hội học nông thôn trong bối cảnh xã hội thuộc địa chuyển đổi:

• Lý thuyết Xí nghiệp Nông nghiệp XHCN của V.I. Lenin: Luận án làm rõ việc vận dụng luận điểm của Lênin — coi NTQD là nơi "tạo điều kiện để chuyển hoàn toàn sang nền nông nghiệp cộng sản chủ nghĩa, xây dựng và phát triển những trung tâm văn hoá - kỹ thuật nông nghiệp" — vào một quốc gia có nền tảng tiểu nông lạc hậu, công nghiệp chưa phát triển.
• Lý thuyết Ngân sách Mềm (Soft Budget Constraint) của János Kornai: Luận án cung cấp minh chứng lịch sử xác thực về cơ chế rót vốn bao cấp một chiều, nơi các chỉ tiêu sản lượng hiện vật xóa nhòa ranh giới giữa chi phí sản xuất thực tế và giá thành hoàn chỉnh, dẫn đến hiện tượng triệt tiêu động lực tự chủ vi mô.
• Lý thuyết Di dân và Thích ứng Biên cương: Làm sáng tỏ quy luật dịch chuyển nhân khẩu học từ đồng bằng sang vùng núi nhằm giải quyết mâu thuẫn nhân khẩu - tài nguyên đất đai.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của công trình tích hợp ba nhánh lý thuyết: (1) Lý thuyết Thể chế Lịch sử, (2) Kinh tế Chính trị Mác-Lênin, và (3) Địa chính trị An ninh Lương thực Thời chiến.

                                  KHUNG PHÂN TÍCH TÍCH HỢP
[THỂ CHẾ KINH TẾ CHỈ HUY]           [ĐỊA CHÍNH TRỊ - BIÊN CƯƠNG]         [XÃ HỘI HỌC LAO ĐỘNG]
• Chỉ tiêu pháp lệnh                • Vành đai an ninh biên giới         • Phá vỡ "Xiềng 3 sào"
• Nhà nước bao cấp vốn              • Trấn giữ tuyến phòng thủ           • Di dân từ ĐB lên miền núi
• Phân phối sản phẩm thống nhất     • Hợp nhất 3 nguồn lực 10/1960       • Đời sống công nhân nông trường
                    [ĐÁNH GIÁ ĐA DIỆN: THÀNH TỰU TOÀN DIỆN VÀ NGHỊCH LÝ VI MÔ]

Cách tiếp cận này giúp nhận diện NTQD không chỉ như một đơn vị kinh doanh nông nghiệp thuần túy (Enterprise Level), mà là một đơn vị xã hội - quân sự toàn diện (Total Social-Military Institution), sở hữu cấu trúc bao gồm trường học, bệnh viện, lực lượng tự vệ vũ trang, trạm cơ khí và nhà máy chế biến nông sản tại chỗ.

Boundary conditions (điều kiện biên) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho nền kinh tế chỉ huy khép kín trong điều kiện chiến tranh phá hoại ác liệt, viện trợ kỹ thuật từ phe XHCN (máy kéo, thiết bị chế biến) và sự ưu tiên tuyệt đối của nhà nước cho an ninh lương thực và cây công nghiệp chiến lược (cao su, chè, cà phê, cam).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, lấy phương pháp lịch sử và phương pháp logic làm công cụ chủ đạo xuyên suốt. Phương pháp lịch sử đảm nhận chức năng phục dựng bức tranh khách quan, liên tục theo trục thời gian lịch đại; phương pháp logic bóc tách mối quan hệ nhân quả giữa chủ trương chính sách thể chế và kết quả kinh tế thực tế.

                           QUY TRÌNH PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
[LƯU TRỮ LỊCH SỬ GỐC]           [ĐIỀN DÃ & PHỎNG VẤN SÂU]         [THỐNG KÊ KINH TẾ LỊCH SỬ]
• TTLTQG III                    • Nông trường Đồng Giao (Ninh Bình)• Chuỗi số liệu 1955-1975
• Phông Bộ Nông trường          • Nông trường Rạng Đông (Nam Định) • Năng suất cơ giới (Bảng 2.1)
• Phông Bộ Nông lâm             • Nông trường Tây Hiếu (Nghệ An)   • Diện tích cây trồng (Biểu đồ 2.1)
• Cục Nông trường Quân đội      • Nông trường Vân Lĩnh (Phú Thọ)   • Bom đạn tàn phá (Bảng 3.7)
                      [TRIANGULATION & CRITICAL HISTORIOGRAPHY]
                      Đối chiếu chéo - Thẩm định sử liệu - Khách quan hóa

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Triangulation (Đối chiếu tam giác hóa tư liệu): Kết hợp và kiểm chứng chéo ba nguồn dữ liệu độc lập: (1) Hồ sơ lưu trữ hành chính quốc gia, (2) Khảo sát thực địa và phỏng vấn nhân chứng lịch sử, (3) Tác phẩm nghiên cứu và số liệu hồi ký của cán bộ quản lý tiền bối.
• Giao thức thu thập tư liệu lưu trữ: Khai thác khối lượng tư liệu gốc đồ sộ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III (TTLTQG III), tập trung vào các phông lưu trữ:
  • Bộ Nông trường, Bộ Nông lâm, Cục Nông trường Quân đội, Cục Quản lý Nông trường Quốc doanh.
  • Hồ sơ Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Bộ Tài chính, Ủy ban Thống nhất Chính phủ.
  • Văn bản chỉ đạo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam.
• Điền dã và Oral History: Thực hiện khảo sát thực tế tại các nông trường tiêu biểu như Nông trường Đồng Giao (Ninh Bình), Nông trường Rạng Đông (Nam Định), Nông trường Tây Hiếu 1 (Nghệ An), Nông trường Vân Lĩnh (Phú Thọ), Nông trường Phúc Do (Thanh Hóa). Phỏng vấn trực tiếp các cựu cán bộ, thương bệnh binh, thanh niên xung phong và con em công nhân nông trường qua hai thế hệ.

Data và phân tích

Nghiên cứu xử lý hệ thống bảng biểu thống kê định lượng về năng suất, sản lượng và tài chính (như Bảng 2.1 so sánh năng suất sử dụng máy móc nông nghiệp giữa Liên Xô và miền Bắc; Bảng 3.3 về tỷ lệ cơ giới hóa 1965–1970; Bảng 3.6 về sản phẩm giao nộp Nhà nước 1972–1975). Các chỉ số kinh tế được xử lý và phân tích cấu trúc chuỗi thời gian (time-series structural analysis), chuẩn hóa các đơn vị đo lường nông nghiệp lịch sử (sào Bắc Bộ, tấn/ha, ngàn đồng vốn đầu tư) nhằm đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy tuyệt đối của các kết luận khoa học.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Cơ chế hình thành độc nhất vô nhị từ sự hợp nhất ba nguồn lực lịch sử: Luận án chứng minh hệ thống NTQD miền Bắc không đơn thuần là sự rập khuôn mô hình Sovkhoz, mà là một sáng tạo thể chế xuất phát từ yêu cầu thực tiễn giải quyết bài toán nhân lực sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954. Hệ thống được tích hợp vào tháng 10/1960 từ ba nhánh:
   • Các nông trường dân sự thuộc Bộ Nông lâm (cải tổ từ 7 đồn điền cũ của Sở Doanh điền và lập mới 16 nông trường đến năm 1957).
   • Nông trường quân đội (thành lập từ các sư đoàn, trung đoàn bộ đội chuyển ngành làm kinh tế dưới sự chỉ đạo của Cục Nông binh/Cục Nông trường Quân đội).
   • Các Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam (gồm cán bộ, chiến sĩ và đồng bào miền Nam tập kết ra Bắc).
2. Đột phá giải tỏa áp lực nhân khẩu và phá vỡ cấu trúc "Xiềng 3 sào": Luận án đưa ra các cứ liệu thống kê lịch sử ấn tượng: năm 1955, miền núi chiếm 2/3 diện tích miền Bắc (4,15 triệu ha) nhưng chỉ có mật độ dân số 24 người/km² (Khu tự trị Thái - Mèo chỉ 13 người/km²), trong khi đồng bằng chiếm 1/4 diện tích nhưng mật độ lên tới 864 người/km² (Thái Bình) và có nơi đạt 1.200 người/km², bình quân đất canh tác chỉ có 0,11 ha/người (nhiều nơi ở Hưng Yên chỉ đạt 11–150 m²/người, bị ví như chiếc "xiềng 3 sào" trói buộc người nông dân trong cảnh đói nghèo). Thông qua quốc doanh khai hoang, chỉ trong giai đoạn 1961–1965, miền Bắc đã khai hoang khoảng 55 vạn ha (riêng NTQD khai hoang 20 vạn ha), di chuyển hàng chục vạn lao động kiến tạo nên các trung tâm văn hóa - kinh tế sầm uất ở vùng trung du, miền núi và ven biển (quai đê lấn biển lập Nông trường Rạng Đông).
3. Vai trò kép: Pháo đài quốc phòng và hậu phương chiến lược thời chiến: Luận án chứng minh NTQD là mắt xích sống còn bảo đảm an ninh quốc gia dọc tuyến biên giới Việt - Trung, Việt - Lào, Tây Nguyên và đặc biệt là khu vực giới tuyến quân sự tạm thời vĩ tuyến 17 (Nông trường Phú Quý, Quyết Thắng ở Vĩnh Linh - Quảng Bình). Trong chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ, các NTQD vừa duy trì sản xuất chè, cà phê xuất khẩu đổi vũ khí, vừa trực tiếp cầm súng chiến đấu, hứng chịu hàng ngàn tấn bom đạn (minh chứng qua số liệu Bảng 3.7 về tần suất oanh tạc ác liệt tháng 7–8/1968).
4. Làm sáng tỏ nghịch lý "Lãi giả, lỗ thật" và giới hạn của mô hình chỉ huy: Mặc dù được trang bị máy móc nông nghiệp hiện đại nhất miền Bắc và ưu đãi tối đa nguồn vốn ngân sách, năng suất sử dụng máy móc của NTQD Việt Nam năm 1958 chỉ bằng một phần nhỏ so với Liên Xô (Bảng 2.1). Trừ một số ít nông trường chè có hiệu quả, phần lớn các nông trường đều rơi vào tình trạng sản xuất thua lỗ kéo dài. Nguyên nhân cốt lõi được Đào Văn Tập và nhóm nghiên cứu chỉ rõ: "Các nông lâm trường tuy có những thành tựu nhất định, song chưa tương xứng với số vốn đầu tư nhà nước bỏ ra... trước hết là do cơ chế tập trung quan liêu bao cấp từ trên xuống đã làm cho hoạt động kinh tế của nông trường kém hiệu quả." Mô hình trả lương theo thời gian, quản lý định mức lỏng lẻo và cơ chế "Nhà nước cấp vốn, bao tiêu toàn bộ sản phẩm" đã triệt tiêu động lực tăng năng suất lao động.

                  SO SÁNH CÁC MÔ HÌNH NÔNG TRƯỜNG TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp cơ sở khoa học giải thích tại sao mô hình kinh tế chỉ huy trong nông nghiệp tất yếu dẫn đến khủng hoảng hiệu quả vi mô, giải thích nguyên nhân sâu xa thúc đẩy Đảng và Nhà nước tiến hành bước ngoặt Đổi mới năm 1986.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Cung cấp luận cứ lịch sử vô giá cho các nhà hoạch định chính sách hiện nay trong việc xử lý các tranh chấp đất đai phức tạp, thu hồi và chuyển đổi mô hình các Công ty nông/lâm nghiệp có nguồn gốc từ nông trường quốc doanh theo tinh thần Nghị quyết số 30-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị định số 118/2014/NĐ-CP.

---

Limitations và Future Research

• Hạn chế về nguồn sử liệu thời chiến: Nhiều tài liệu kế toán chi tiết, sổ sách tài chính nguyên bản của một số nông trường tại vùng "tọa độ lửa" Quân khu IV bị bom đạn phá hủy, gây khó khăn cho việc tái lập chuỗi dữ liệu tài chính liên tục theo từng năm.
• Định lượng chi phí cơ hội: Chưa thể tính toán tuyệt đối chi phí cơ hội của nguồn vốn đầu tư công do hệ thống giá cả thời kỳ bao cấp là giá kế hoạch phi thị trường.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):
  1. Mở rộng nghiên cứu so sánh định lượng (Comparative Quantitative Analysis) giữa quá trình cổ phần hóa NTQD Việt Nam sau 1986 với quá trình giải thể/chuyển đổi Sovkhoz tại Nga và Đông Âu thời kỳ hậu Xô-viết.
  2. Nghiên cứu lịch sử môi trường (Environmental History) về tác động của các đợt khai hoang đại quy mô giai đoạn 1955–1975 đối với biến đổi hệ sinh thái rừng nhiệt đới và thảm phủ thực vật miền Bắc.
  3. Phân tích xã hội học lịch sử về sự chuyển đổi vai trò giới và biến động cấu trúc gia đình của nữ công nhân nông trường sau chiến tranh.

---

Tác động và ảnh hưởng

                                 HỆ THỐNG TÁC ĐỘNG ĐA LĨNH VỰC
[HỌC THUẬT & ĐÀO TẠO]               [HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH]               [GIÁ TRỊ XÃ HỘI & LỊCH SỬ]
• Giáo trình Lịch sử Kinh tế        • Quản lý đất đai nông lâm trường     • Tôn vinh cống hiến lịch sử
• Nguồn trích dẫn chuyên khảo       • Hoàn thiện Luật Đất đai             • Đô thị hóa nông thôn
• Tiêu chuẩn nghiên cứu sử liệu     • Cơ cấu lại DNNN Nông nghiệp         • Di sản văn hóa công nhân NT

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình lấp đầy khoảng trống lớn trong bức tranh lịch sử kinh tế Việt Nam hiện đại; trở thành tài liệu tham khảo bắt buộc cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Lịch sử, Kinh tế phát triển, Chính sách công tại Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội và Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.
• Tác động chính sách và quản trị quốc gia: Đóng góp trực tiếp vào cơ sở dữ liệu lịch sử đất đai của Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn nhằm giải quyết căn bản các tồn đọng pháp lý về ranh giới đất nông lâm trường.
• Tác động xã hội và ghi nhận lịch sử: Khôi phục sự tôn vinh xứng đáng cho hàng vạn cựu chiến binh, thanh niên xung phong, đồng bào miền Nam tập kết đã hiến dâng tuổi thanh xuân quai đê lấn biển, bám trụ vành đai biên cương bảo vệ Tổ quốc.

---

Đối tượng hưởng lợi

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã đóng góp luận điểm: Mô hình xí nghiệp nông nghiệp nhà nước trong điều kiện chiến tranh giải phóng dân tộc không vận hành thuần túy theo quy luật kinh tế giá trị hay quy luật tối đa hóa lợi nhuận XHCN, mà vận hành theo "Học thuyết thể chế đa mục tiêu" (Multi-objective Institutional Theory). Trong đó, mục tiêu an ninh quốc phòng, phòng thủ biên cương và ổn định nhân khẩu học giữ vai trò chi phối tuyệt đối, chấp nhận phi kinh tế hóa hiệu quả tài chính vi mô để đổi lấy sự bền vững của hậu phương chiến lược.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

Khác với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ dựa vào báo cáo tổng kết ngành mang tính tuyên truyền hoặc nghiên cứu một địa phương cắt khúc, luận án đã thực hiện phương pháp Historiographical Triangulation (Tam giác hóa sử liệu học). Tác giả đối chiếu trực tiếp hồ sơ giải mật tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III (báo cáo thanh tra tài chính, biên bản phân bổ ngân sách) với dữ liệu điền dã phỏng vấn sâu nhân chứng lịch sử tại 5 nông trường trọng điểm, đảm bảo loại trừ hoàn toàn các định kiến chủ quan.

3. Phát hiện bất ngờ nhất (Most surprising finding) có số liệu chứng minh?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Mặc dù được kỳ vọng là "đầu tàu cơ giới hóa" làm gương cho hợp tác xã, tỷ suất hiệu quả sử dụng máy kéo và trang thiết bị hiện đại tại các NTQD miền Bắc lại rất thấp. Bảng 2.1 của luận án chứng minh định mức khai thác công suất máy nông nghiệp tại miền Bắc năm 1958 chỉ đạt dưới 35% so với mức chuẩn tại Liên Xô cùng thời kỳ do thiếu hụt công nhân kỹ thuật, thiếu phụ tùng thay thế và sự thiếu đồng bộ của hệ thống giao thông thủy lợi nội đồng.

4. Quy trình sao chép nghiên cứu (Replication protocol) được thiết lập thế nào?

Luận án cung cấp hệ thống tra cứu lưu trữ chuẩn mực: Toàn bộ danh mục tài liệu tham khảo gồm 325 đầu mục được mã hóa rõ ràng theo mã phông, mục lục và hộp lưu trữ tại TTLTQG III (như Phông Bộ Nông trường, Phông Cục Quản lý NTQD). Bất kỳ nhà nghiên cứu độc lập nào cũng có thể tái lập quy trình thu thập và kiểm tra chéo tính chính xác của các số liệu kinh tế - lịch sử này.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?

Tác giả đề xuất lộ trình ba giai đoạn: (1) Số hóa và xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu GIS lịch sử về ranh giới đất đai của 59 NTQD miền Bắc; (2) Thực hiện nghiên cứu so sánh liên quốc gia giữa NTQD Việt Nam, Sovkhoz Liên Xô và Binh đoàn Tân Cương Trung Quốc; (3) Khảo cứu chuyên sâu quá trình chuyển đổi thể chế kinh tế của các nông trường từ sau Nghị định 01/CP (1995) đến các tập đoàn nông nghiệp hiện đại.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phạm Thị Vượng là công trình khoa học mẫu mực, xuất sắc xác lập các đóng góp nền tảng:

1. Phục dựng toàn diện và hệ thống: Trở thành công trình đầu tiên tái hiện một cách khoa học, khách quan và chi tiết toàn bộ lịch sử hình thành, mở rộng và hoạt động của hệ thống NTQD miền Bắc trong hai thập kỷ bản lề (1955–1975).
2. Khám phá bản chất hình thành thể chế: Chứng minh sự kết tinh độc đáo từ ba nguồn lực lịch sử (Dân sự, Quân đội, Miền Nam tập kết), tạo nên mô hình tổ chức nông - công nghiệp bán quân sự đặc thù.
3. Lượng hóa thành tựu địa kinh tế: Minh chứng vai trò mở rộng không gian sinh tồn của đất nước qua công cuộc khai hoang hơn 55 vạn ha, phân bổ lại lực lượng sản xuất, giải phóng người nông dân khỏi mâu thuẫn nhân khẩu học "xiềng 3 sào".
4. Tôn vinh giá trị địa chính trị - quốc phòng: Định vị NTQD là pháo đài bảo vệ biên giới và tuyến đầu vĩ tuyến 17, vừa sản xuất vừa chiến đấu bảo vệ vững chắc hậu phương lớn miền Bắc.
5. Dũng cảm chỉ rõ các khuyết tật thể chế: Làm sáng tỏ bản chất của tình trạng "lãi giả, lỗ thật" và nguyên nhân dẫn đến sự kém hiệu quả kinh tế do cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, góp phần luận giải căn nguyên lịch sử của đường lối Đổi mới năm 1986.
6. Giá trị ứng dụng thực tiễn lâu dài: Cung cấp bài học kinh nghiệm sâu sắc về tổ chức sản xuất, phân phối sản phẩm, hạch toán chi phí và quản lý tài nguyên đất đai cho công cuộc tái cơ cấu nông nghiệp và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I, mục III “Mô hình tổ chức quản lý trong các xí nghiệp quốc doanh nông nghiệp”, từ trang 49 đến trang 53, tác giả tập trung phân tích và đánh giá về tổ chức quản lý của hệ thống NTQD ở miền Bắc. Từ nghiên cứu của mình, tác giả đưa ra quan điểm như sau: “Cơ chế quản lý trong khu 15 vực này làm cho các nông trường hàng năm đều được đánh giá là hoàn thành hoặc hoàn thành vượt kế hoạch Nhà nước nhưng thực ra lại bị thua lỗ nếu hạch toán đúng và đủ. Mặc dù Nhà nước đã đầu tư một số vốn khá lớn cho kinh tế quốc doanh, nhưng “lãi giả lỗ thật” là hiện tượng phổ biến” [235, tr. Nhận định này được nghiên cứu sinh kế thừa trong đề tài nghiên cứu.

Tuy nhiên số trang viết về nông trường là rất ít ỏi, khoảng 4/260 trang. Đó là những nhận định, đánh giá chung nhất, khái quát nhất về hiệu quả sản xuất, kinh doanh của NTQD. Từ kết quả nghiên cứu, tác giả đưa ra một số kết luận: “Trong nông nghiệp, thành phần kinh tế tập thể đại diện là các HTX nông nghiệp quản lý phần lớn đất đai và lao động ở nông thôn, thành phần kinh tế quốc doanh đại diện là các NTQD, trại trạm chỉ chiếm một tỷ trọng nhỏ. Các đơn vị kinh tế cơ sở không được quyền tự chủ trong sản xuất, kinh doanh và chịu sự quản lý của cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp ở cả cấp vi mô lẫn vĩ mô-một cơ chế quản lý chủ yếu bằng mệnh lệnh hành chính.

Cơ chế này đã trói buộc sức sản xuất, triệt tiêu động lực phát triển của nền kinh tế. Vì vậy, nông nghiệp đã rơi vào tình trạng khủng hoảng. Theo quan điểm của tác giả, đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nói chung, nông nghiệp nói riêng trở thành nhu cầu bức xúc [235, tr. Công trình là một tài liệu tham khảo rất quan trọng của luận án.

Công trình “Lịch sử kinh tế Việt Nam (1945 - 2000)”, tập II (1955 - 1975). Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội do Đặng Phong chủ biên. Đây là một công trình nghiên cứu rất công phu và đồ sộ với tổng số 1. NTQD được nhóm tác giả tập trung viết ở mục 2.

“Thành lập các NTQD” (từ trang 280 đến trang 282), mục 3. “Tổ chức ở các NTQD” (trang 288) và mục 5. Các tác giả khái quát quá trình thành lập NTQD ở miền Bắc. Theo đó, NTQD được hình thành trên ba cơ sở: NTQD-xây dựng trên cơ sở các doanh điền tịch thu được trong cải cách ruộng đất; Nông trường quân đội-thành lập theo chủ trương chuyển ngành hàng loạt bộ đội sang làm kinh tế; Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam-tổ chức từ lực lượng cán bộ, nhân dân miền Nam tập kết ra miền Bắc.

Các tác giả phân tích sơ lược về vốn đầu tư cho nông trường và hiệu quả kinh tế của các NTQD. 16 Từ nghiên cứu, nhóm các giả đã chỉ ra một số nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng sản xuất kém hiệu quả. Theo quan điểm của nhóm tác giả, về tổ chức, NTQD tổ chức sản xuất hoàn toàn theo những chỉ tiêu kế hoạch được Bộ Nông trường (Nhà nước) giao cho, tức là được cung cấp toàn bộ vốn đầu vào và bao tiêu sản phẩm; Sự chuẩn bị các điều kiện tiền đề xây dựng NTQD không được chu đáo. Về vị trí của các NTQD không thuận lợi, giao thông đi lại khó khăn, chi phí đầu tư đều tăng lên; Lực lượng lao động trong các NTQD không quen với sản xuất nông nghiệp nên không thể có năng suất cao; Việc đầu tư không tập trung, dàn trải nên không đem lại lợi ích kinh tế; Việc quản lý ngày công lao động không nghiêm túc; bộ máy tổ chức thì cồng kềnh.

Vì vậy, NTQD không đem lại hiệu quả kinh tế như mong muốn. Những nhận định này của các tác giả giúp cho nghiên cứu sinh có thêm cơ sở để nhận xét, đánh giá về NTQD. Do NTQD không phải là đối tượng chính của công trình, nên không tập trung nghiên cứu, phân tích chuyên sâu. Nội dung viết về NTQD chiếm khoảng 4-5/1.178 trang, còn rất nhiều nội dung cần nghiên cứu chuyên sâu.

Những công trình kể trên, NTQD có được các tác giả đề cập đến, nhưng đều chiếm dung lượng rất ít ỏi, chủ yếu là giới thiệu khái quát, sơ lược về NTQD. Tuy vậy, đó là những phân tích, đánh giá về NTQD rất có giá trị để tác giả luận án tham khảo và kế thừa. Nghiên cứu về NTQD khá tản mạn ở một số công trình lịch sử địa phương như Lịch sử Đảng bộ tỉnh, Lịch sử Đảng bộ huyện, thị trấn, xã. Có thể kể đến như: Công trình “Lịch sử Đảng bộ tỉnh Ninh B nh, tập 1, (1930-1975)”.

Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Ninh Bình xuất bản. Công trình không trực tiếp viết về lịch sử Nông trường Đồng Giao giai đoạn 1955-1975 nhưng có nội dung viết về sự chỉ đạo của Đảng bộ tỉnh Ninh Bình với Đảng bộ Nông trường Đồng Giao. Công trình “Lịch sử Đảng bộ Nghệ An, (1954-1975)”. tập 2, Nxb Nghệ An, của các tác giả.

Công trình có viết về NTQD ở miền Tây Nghệ An trong giai đoạn 1955-1975, cụ thể là viết về Nông trường Tây Hiếu I. Công trình “Lịch sử Nghệ An từ năm 1945 đến năm 2000”. Nxb Chính trị Quốc gia, của nhóm tác giả do Trần Văn Thức 17 chủ biên, có đề cập một cách sơ lược về sự ra đời của các NTQD ở miền Tây Nghệ An: Nông trường Đông Hiếu, Nông trường Tây Hiếu, Nông trường Trình Môn, Nông trường Bãi Phủ, Nông trường Sông Con. Nhóm tác giả mới chỉ trình bày khái quát về sự ra đời của các nông trường.

Những nội dung như: tổ chức bộ máy, lực lượng lao động, hoạt động sản xuất, quan hệ sản xuất, đóng góp. của các nông trường chưa được đề cập đến. Công trình “Lịch sử Đảng bộ huyện Nghĩa Đàn (1930-2008)”. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

Chương IV và chương VI khái quát về sự ra đời của các nông trường ở Nghĩa Đàn; vai trò của nông trường Tây Hiếu trong cuộc chiến tranh chống Mỹ; sự chuyển đổi cơ chế của các NTQD ở Nghĩa Đàn. Tuy nhiên, công trình chỉ dừng lại ở mức sơ lược quá trình ra đời của các nông trường, chưa có sự phân tích, đánh giá cụ thể các hoạt động sản xuất kinh doanh, cũng như hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của các nông trường. Công trình “Lịch sử Đảng bộ và nhân dân thị trấn Rạng Đông (1958-2017)”. Nxb Nam Định.

Công trình phục dựng lại quá trình hình thành, xây dựng và phát triển của thị trấn Rạng Đông theo tiến trình lịch sử từ năm 1958 đến năm 2017. Chương I và chương II viết về Nông trường Rạng Đông giai đoạn 1958-1975 liên quan trực tiếp đến luận án. Đối với những công trình này, do NTQD không phải là đối tượng nghiên cứu chính nên thường chiếm dung lượng rất khiêm tốn. Tuy nhiên, đây cũng là một nguồn tài liệu có giá trị giúp cho tác giả luận án tham khảo.

* Nh m công tr nh nghiên cứu tr c tiếp về NTQD Công trình “Ra sức xây d ng và củng cố nông trường quốc doanh”. Nxb Sự Thật, Hà Nội, của Trần Hữu Dực. Tác giả tập trung phân tích các nội dung sau: Tính chất và vai trò NTQD trong sự nghiệp công nghiệp hóa XHCN; Ba nhiệm vụ lớn của NTQD; Trên cơ sở những thắng lợi bước đầu, ra sức xây dựng và củng cố NTQD; Tăng cường chỉ đạo NTQD. Công trình có một số nội dung liên quan trực tiếp đến luận án.

Tác giả đã chỉ ra tính chất căn bản của NTQD là cơ sở kinh tế nông nghiệp hoàn toàn XHCN, các tài sản và tư liệu sản xuất đều thuộc sở hữu Nhà nước. Về vai trò của NTQD, tác giả kh ng định các NTQD có vai trò rất lớn về mặt chính trị, làm “tăng cường lực lượng đội ngũ giai cấp công nhân, xây dựng hạt nhân 18 lãnh đạo trong nông nghiệp”, về kinh tế “góp phần xóa bỏ tính chất nhiều thành phần trong nền kinh tế quốc dân”, là nhân tố quan trọng để thực hiện thắng lợi kế hoạch kinh tế 5 năm lần thứ nhất (1961-1965), góp phần bố trí lực lượng lao động giữa miền núi và đồng bằng [139, tr. Tác giả phân tích rất kĩ ba nhiệm vụ trọng tâm của NTQD, cơ sở hình thành NTQD ở miền Bắc Việt Nam và một số kết quả NTQD đạt được từ năm 1955 đến năm 1962. Công trình cũng cung cấp nhiều số liệu về NTQD có nguồn tin cậy cao.

Có thể nói đây là công trình nghiên cứu ít ỏi, có tính chuyên sâu về đề tài NTQD và là nguồn tài liệu tham khảo quý cho luận án. Song với dung lượng 50 trang, công trình mới chỉ dừng lại ở việc giới thiệu, trình bày một cách khái quát, cơ bản nhất về NTQD và hoạt động sản xuất, kinh doanh của NTQD từ năm 1955 đến năm 1962. Công trình công bố vào năm 1963, thời điểm miền Bắc đang thực hiện kế hoạch 5 năm lần thứ nhất, NTQD được đẩy mạnh xây dựng. Do vậy, cuốn sách chủ yếu nhằm mục đích tuyên truyền việc xây dựng và mở rộng NTQD.

Công trình “Nông trường Đồng Giao 30 năm xây d ng và trưởng thành”. Nông trường Đồng Giao xuất bản, Hà Nam Ninh, của Nguyễn Đăng Trình. Công trình nghiên cứu về sự ra đời và phát triển của Nông trường Đồng Giao thuộc tỉnh Ninh Bình từ năm 1955 đến năm 1985. Công trình gồm 12 chương, bắt đầu từ năm 1955, tỉnh đón 105 người đầu tiên về xây dựng nông trường Đồng Giao trên cơ sở Doanh điền Hữu Viện.

Bên cạnh đó hoạt động sản xuất, tác giả còn phân tích, hoạt động chiến đấu của nông trường. Đây là cuốn sách viết theo thể ký sự lịch sử. Bản thân Nguyễn Đăng Trình là cựu cán bộ, công nhân viên của Nông trường Đồng Giao, từng có một thời gian dài tuổi trẻ làm việc tại và gắn nông trường cho nên không tránh được cảm xúc cá nhân của tác giả. Công trình “Công tác hạch toán trong nông trường quốc doanh”.

Nxb Thống kê, Hà Nội, của Nguyễn Hòa Bình, đã giới thiệu về các cách thức hạch toán tại một NTQD. Nội dung gồm 6 chương: Hạch toán lao động và tiền lương; hạch toán tài sản cố định; hạch toán vật liệu và công cụ lao động thuộc tài sản lưu động; hạch toán chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm; hạch toán thành phẩm, tiêu thụ, kết quả tài chính và lãi nộp ngân sách; hạch toán các loại vốn, quỹ của xí nghiệp.