CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm liên quan 1. Nông nghiệp, kinh tế nông nghiệp - Nông nghiệp: Theo cuốn Từ điển tiếng Việt do tác giả Hoàng Phê chủ biên: nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản của xã hội, cung cấp sản phẩm trồng trọt và sản phẩm chăn nuôi [92, tr.
Nông nghiệp là ngành sản xuất cơ bản của xã hội, sử dụng đất đai để trồng trọt và chăn nuôi, khai thác cây trồng và vật nuôi làm tư liệu và nguyên liệu lao động chủ yếu để tạo ra lương thực thực phẩm và một số nguyên liệu cho công nghiệp. Ngành nông nghiệp theo nghĩa hẹp gồm có hai tiểu ngành là trồng trọt và chăn nuôi; theo nghĩa rộng, ngành nông nghiệp gồm có các ngành là nông nghiệp (gồm trồng trọt và chăn nuôi), lâm nghiệp và ngư nghiệp. Trồng trọt là ngành sử dụng đất đai với cây trồng làm đối tượng chính để sản xuất ra lương thực, thực phẩm, tư liệu cho công nghiệp và thỏa mãn các nhu cầu về vui chơi giải trí, tạo cảnh quan (hoa viên, cây kiểng, sân banh, sân goft). Chăn nuôi là một trong hai ngành sản xuất chủ yếu của nông nghiệp (theo nghĩa hẹp), với đối tượng sản xuất là các loại động vật nuôi.
Ngành chăn nuôi cung cấp thực phẩm nhiều chất đạm như thịt, trứng, sữa; cung cấp da, len, lông; sản phẩm phụ của chăn nuôi dùng làm phân bón; đại gia súc làm sức kéo. Lâm nghiệp là các hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng và bảo vệ rừng; khai thác, vận chuyển và chế biến các sản phẩm từ rừng; trồng cây, tái tạo rừng, duy trì tác dụng phòng hộ nhiều mặt của rừng. Rừng gồm rừng trồng và rừng tự nhiên trên đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng. Ngư nghiệp bao gồm đánh bắt và nuôi trồng thủy sản.
Đánh bắt là hoạt động có từ lâu đời của con người nhằm cung cấp thực phẩm cho mình thông qua các hình thức đánh bắt cá và các sinh vật thủy sản khác. Nuôi trồng thủy sản là hình thức canh tác thủy sản có kiểm soát, trong đó nuôi cá là hình thức cơ bản của nuôi trồng thủy sản [113, tr. - Kinh tế nông nghiệp: Kinh tế nông nghiệp là các hoạt động kinh tế diễn ra trên địa bàn nông thôn bao gồm các hoạt động sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp tạo ra 8 các sản phẩm vật chất đáp ứng nhu cầu lương thực, thực phẩm của nhân dân, làm nguyên liệu cho các ngành công nghiệp chế biến và làm nguồn hàng xuất khẩu mang lại giá trị. Kinh tế nông nghiệp là một ngành kinh tế của nền kinh tế quốc dân, là ngành sản xuất vật chất đặc biệt quan trọng với sự phát triển của mỗi quốc gia, bao gồm toàn bộ các yếu tố vật chất cấu thành lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tương ứng trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp.
Kinh tế nông nghiệp nghiên cứu các mối quan hệ giữa người với người trong phạm vi nông nghiệp; đồng thời cũng nghiên cứu những nét đặc thù của hoạt động sản xuất nông nghiệp do sự tác động của những điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội mang lại. Kinh tế nông nghiệp nghiên cứu các quan hệ kinh tế, quan hệ sản xuất trong sự tác động qua lại của lực lượng sản xuất và sự phát triển của kỹ thuật, nhất là kỹ thuật nông nghiệp. Chính đây là tiền đề vật chất của sự đổi mới các quan hệ kinh tế, nhằm nâng cao không ngừng năng suất, chất lượng và hiệu quả của sản xuất nông nghiệp, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn. Nông nghiệp đô thị, nông nghiệp công nghệ cao - Nông nghiệp đô thị: Các nhà nghiên cứu thường dùng thuật ngữ “nông nghiệp đô thị” (Urban Argiculture) để gọi chung cho việc sản xuất các sản phẩm nông nghiệp trên các vùng đất và diện tích mặt nước nằm xen kẽ, rải rác trong khu vực nội đô, vùng ven đô thị và vùng ngoại ô.
Sự phát triển của quá trình đô thị hóa ở các đô thị đã dẫn đến sự hình thành và phát triển nền nông nghiệp mới - nông nghiệp đô thị. Nông nghiệp đô thị là một ngành sản xuất ở trung tâm, ngoại ô và vùng lân cận đô thị, có chức năng trồng trọt, chăn nuôi, chế biến và phân phối các loại thực phẩm, lương thực và các sản phẩm khác, sử dụng các nguồn lực tự nhiên và nhân văn, các sản phẩm cùng các dịch vụ ở đô thị và vùng lân cận đô thị để cung cấp trở lại cho đô thị các sản phẩm và dịch vụ cao cấp. Nông nghiệp đô thị bao gồm nông nghiệp nội thị và nông nghiệp ngoại thị với các hoạt động chủ yếu là trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và thủy sản [115]. Nông nghiệp đô thị khác biệt với nông nghiệp nông thôn ở chỗ đó là sự hòa nhập của nông nghiệp vào hệ thống sinh thái và hệ thống kinh tế đô thị.
Các mối liên kết đó bao gồm việc sử dụng các cư dân đô thị như lao động phổ thông, sử dụng các nguồn lực đô thị đặc trưng như rác thải hữu cơ làm phân bón và nước thải đô thị làm tưới tiêu. Các mối liên kết trực tiếp tới sự tiêu dùng đô thị, tác động trực tiếp lên sinh thái đô thị và sự sống còn của hệ thống thực phẩm đô thị. Sự cạnh tranh về đất và các chức năng đô thị khác, đang bị tác động bởi các quy hoạch đô thị và chính sách đô thị [103, tr. 9 - Nông nghiệp công nghệ cao: Nông nghiệp công nghệ cao là nền nông nghiệp được áp dụng những công nghệ mới vào sản xuất, bao gồm: công nghiệp hóa nông nghiệp (cơ giới hóa các khâu của quá trình sản xuất), tự động hóa, công nghệ thông tin, công nghệ vật liệu mới, công nghệ sinh học và các giống cây trồng, giống vật nuôi có năng suất và chất lượng cao, đạt hiệu quả kinh tế cao trên một đơn vị diện tích và phát triển bền vững trên cơ sở canh tác hữu cơ [21, tr.
Mục tiêu của nông nghiệp công nghệ cao là giải quyết mâu thuẫn giữa năng suất nông nghiệp thấp, sản phẩm chất lượng thấp, đầu tư công lao động nhiều, hiệu quả kinh tế thấp với việc áp dụng những thành tựu khoa học - công nghệ hiện đại để đảm bảo nông nghiệp tăng trưởng ổn định với năng suất và sản lượng cao, hiệu quả vả chất lượng cao, bảo vệ môi trường; đồng thời, nông nghiệp công nghệ cao giúp người nông dân chủ động trong sản xuất, khắc phục được tính mùa vụ, giảm sự lệ thuộc vào thời tiết, khí hậu, đáp ứng nhu cầu thị trường về chất lượng nông sản. Như vậy, có thể thấy rằng nông nghiệp công nghệ cao là một thuộc tính của nông nghiệp hiện đại; nông nghiệp đô thị trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay là nông nghiệp công nghệ cao. Vấn đề nghiên cứu Trong luận án này, “Kinh tế nông nghiệp TPHCM trong 30 năm đổi mới (1986 - 2015)”, chúng tôi sẽ nghiên cứu nông nghiệp đô thị của TPHCM theo hướng tiếp cận một loại hình kinh tế ở một đô thị lớn. Chúng tôi tiếp cận nông nghiệp theo nghĩa rộng, gồm nông nghiệp (trồng trọt và chăn nuôi), lâm nghiệp và ngư nghiệp.
Cách tiếp cận nghiên cứu ngành nông nghiệp theo nghĩa rộng sẽ phù hợp với chính sách phát triển nông nghiệp của Việt Nam hiện nay. Ở một thành phố lớn nhất cả nước về kinh tế, với những thuộc tính của kinh tế nông nghiệp như trên, chúng tôi tiếp cận theo hướng: Đó là nền nông nghiệp đô thị, nông nghiệp có sử dụng công nghệ ngày càng cao phù hợp với xu thế hiện đại hóa. Với một đô thị lớn và đang trong quá trình đô thị hóa diễn ra ngày càng nhanh và mạnh mẽ như TPHCM, kinh tế nông nghiệp sẽ đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức để duy trì tốc độ tăng trưởng và gia tăng giá trị sản xuất nông nghiệp trong cơ cấu GDP của Thành phố, khi diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp, chịu ảnh hưởng từ những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu, dân số tăng nên nhu cầu về lương thực, thực phẩm ngày càng lớn. Do đó, phát triển nông nghiệp công nghệ cao được coi là một trong những giải pháp chủ yếu để phát triển nông nghiệp, đặc biệt là nông nghiệp đô thị.
Ưu điểm của nông nghiệp đô thị là diện tích sản xuất nhỏ, phù hợp với điều kiện 10 ở thành thị; để phát triển nông nghiệp đô thị phải gắn liền với khoa học kỹ thuật và công nghệ hiện đại nhằm mở rộng quy mô sản xuất và gia tăng giá trị cho kinh tế nông nghiệp. Ứng dụng khoa học công nghệ sẽ giải quyết được các thách thức trong phát triển nông nghiệp bằng các thành tựu của công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ nhà kính, công nghệ cảm biến, tự động hóa, internet vạn vật (IoT),… giúp sản xuất nông nghiệp tiết kiệm chi phí, tăng năng suất, hạ giá thành và nâng cao chất lượng nông sản, bảo vệ môi trường. Mặt khác, nông nghiệp công nghệ cao giúp nông dân chủ động trong sản xuất, khắc phục được tính mùa vụ, giảm sự lệ thuộc vào thời tiết, khí hậu, đáp ứng nhu cầu thị trường về chất lượng nông sản. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.
Những công trình nghiên cứu chung về kinh tế nông nghiệp của thế giới và Việt Nam 1. Các kết quả nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp thế giới của các tác giả công bố ở nước ngoài Tác giả Kuznets S. (1975) trong cuốn Agriculture and Structural Transformation, Economic Strategies in Late-Developing Countries (Nông nghiệp và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, các chiến lược kinh tế ở những nước đang phát triển) [150] đã đề cập đến vấn đề về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp ở các nước đang phát triển. Kết quả nghiên cứu của các công trình này đã chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ giữa các chiến lược phát triển nông nghiệp, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp với sự phát triển nông nghiệp một cách bền vững.
Powers và Robert McSorley (1998) trong cuốn Ecological Principles of Agriculture (Các nguyên lý sinh thái trong nông nghiệp) [152] đã đề cập đến lý thuyết sinh thái trong nông nghiệp và vấn đề phát triển bền vững nông nghiệp.
