Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và thuật ngữ liên quan đến đề tài Chương 2. Khái quát về vùng đất, con người Nam Bộ và sự hình thành, phát triển của hội quán người Hoa ở Nam Bộ. Hoạt động của hội quán người Hoa ở Nam Bộ từ cuối thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XX.
Đặc điểm, tính chất, vai trò của hội quán đối với cộng đồng người Hoa ở Nam Bộ 7 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ KHÁI NIỆM, THUẬT NGỮ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Ngƣời Hoa tuy không phải là bộ phận cƣ dân chiếm số lƣợng đông đảo nhất tại Việt Nam, nhƣng họ lại là bộ phận cƣ dân rất đặc thù. Do vậy, trong chiều dài lịch sử dân tộc, họ luôn đƣợc chính quyền “ƣu tiên quan tâm”. Trong những năm gần đây, đề tài ngƣời Hoa đƣợc nhiều học giả trong và ngoài nƣớc tiến hành nghiên cứu.
Tính đến nay, có khá nhiều công trình đã đƣợc công bố. Chúng tôi có thể chia theo hai nhóm công trình nhƣ sau: 1. Những công trình có liên quan đến đề tài 1. Những công trình nghiên cứu nước ngoài Trƣớc hết là những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài của các tác giả nƣớc ngoài.
Tài liệu viết tay bằng tiếng Pháp Étude sur la Cochinchine française (Nghiên cứu và điều tra Nam kỳ của thực dân Pháp) (1871) đƣợc lƣu giữ tại Thƣ viện Khoa học Tổng hợp, trình bày khá nhiều lĩnh vực: từ tổ chức hành chính, luật pháp của ngƣời Việt, quyền sở hữu đất đai tại Nam Kỳ, các loại thuế…, cho đến đời sống xã hội và tập quán ở Nam Kỳ. Chúng tôi có sự tiếp thu và trích dẫn những nội dung về “mối quan hệ giống nòi giữa ngƣời An Nam và ngƣời Hoa” (theo cách dùng từ của tác giả), khái quát về sự định cƣ của ngƣời Hoa ở xứ Đàng Trong vào cuối thế kỷ XVII, về tổ chức bang cũng nhƣ những quy định đối với ngƣời Minh Hƣơng từ công trình này. Tác phẩm Les institutions annamites en Basse-Cochinchine avant la conquête francaise (Thể chế của Việt Nam ở vùng Hạ Nam Kỳ trƣớc cuộc chinh phục của ngƣời Pháp) của tác giả Alfred Schreiner (1901) trình bày về làng xã và chức năng làng xã, về giáo dục, tín ngƣỡng, hiếu hỷ, tang ma, sở hữu ruộng đất… ở Việt Nam. Tác giả có dành những trang viết về hiệp hội 8 nghề, ngƣời Hoa và làng Minh Hƣơng, nội dung này đƣợc chúng tôi tham khảo khi thực hiện luận án.
Tại Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, các công trình nghiên cứu về ngƣời Hoa ở Việt Nam vẫn còn khiêm tốn. Tiêu biểu là các công trình nghiên cứu của tác giả Trần Kinh Hòa (Chen Chingho) về cộng đồng Minh Hƣơng ở Hội An nhƣ: “Chú thích Mạc thị gia phả Hà Tiên trấn Hiệp trấn” (Học báo Văn Sử Triết, Đài Loan, số 7 – 1956), “Mấy điều nhận xét về Minh Hương xã và các cổ tích tại Hội An” (1960, 1962), “Phố người Đường và thương nghiệp ở Hội An thế kỷ XVII – XVIII” (Học báo Tân Á, Hƣơng Cảng, số 1, quyển 3, 1969)… Tác giả đã nghiên cứu về lịch sử di cƣ của ngƣời Hoa cũng nhƣ quá trình hình thành các nhóm cộng đồng ngƣời Hoa ở Việt Nam. Ngoài ra, tác giả cũng tiến hành khảo sát các điểm tụ cƣ của ngƣời Hoa từ thời Đàng Trong nhƣ làng Minh Hƣơng, phố Thanh Hà ở Thuận Hóa (Huế), làng Minh Hƣơng ở Hội An, đất Hà Tiên và họ Mạc… Đây là các tác phẩm có nguồn gốc từ việc khảo cứu địa phƣơng có giá trị khoa học. Tác giả Furiwara Riichio đã có bài viết Chính sách đối với dân Trung Hoa di cư của các triều đại Việt Nam (1974) trên tập san Việt Nam khảo cổ.
Tác giả đã trình bày vắn tắt và đƣa ra những nhận định của mình về một số khía cạnh trong nội dung chính sách của các vƣơng triều Việt Nam đối với di dân Trung Hoa. Đề tài thì rộng mà chỉ đƣợc trình bày trong một bài viết ngắn, cho nên tác giả không tránh khỏi việc thiếu tƣ liệu chứng minh, sơ lƣợc về nội dung, mặc dù nhận định của tác giả tỏ ra khá xác đáng, phần nào cung cấp cho chúng tôi những thông tin về các chính sách của các triều đại Việt Nam đối với ngƣời Hoa. Năm 1992, Hội Sử học Việt Nam cho xuất bản cuốn L'Empire Vietnamien face à la France et à la Chine 1847-1885 (Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa 1847-1885) của Giáo sƣ Tiến sĩ Yoshiharu Tsuboi (Nguyễn Đình Đầu dịch). Tác phẩm vốn là luận án tiến sĩ của tác giả Yoshiharu Tsuboi tại Đại học Khoa học xã hội ở Paris.
Trên nền tảng làm chủ 9 một thƣ mục đồ sộ và hữu ích, tác giả tập trung nghiên cứu nƣớc Đại Nam ở thời kỳ “mấu chốt” - thời vua Tự Đức. Trƣớc những bão táp Âu – Mĩ, nhờ tiến hành cuộc duy tân Minh Trị (1868) mà Nhật Bản vẫn giữ vững độc lập và nhanh chóng trở thành cƣờng quốc ở châu Á; trong khi đó Đại Nam từng bƣớc trở thành nƣớc nửa thuộc địa nửa phong kiến. Tuy đôi chỗ cách lý giải của tác giả còn tỏ ra khiêng cƣỡng, nhƣng nhìn chung đây là một công trình nghiên cứu khoa học nghiêm túc, giúp chúng tôi hểu rõ hơn bối cảnh lịch sử Việt Nam nói chung vào đầu thế kỷ XIX. Năm 1995, tác giả Cheng Lim Keak có công trình nghiên cứu Chinese clan associations in Singapore: Social change and continuity (Các bang hội ngƣời Hoa ở Singapore: tính kế tục và sự biến đổi xã hội).
Cũng trong năm này, tác giả Wang Gungwu viết The Southeast Asian Chinese and development of China (Ngƣời Hoa ở các nƣớc Đông Nam Á và sự phát triển của Trung Quốc). Hai tác phẩm này đã cung cấp những thông tin về tổ chức bang, hội của ngƣời Hoa trong khu vực, ít nhiều giúp chúng tôi có cái nhìn bao quát hơn khi thực hiện đề tài. Nhóm tác giả Vƣơng Triệu Tƣờng – Lƣu Văn Trí xuất bản cuốn “Thương nhân Trung Hoa, họ là ai ?” (1999, Cao Tự Thanh dịch) đã khái quát về sự phát triển, đặc điểm các tổ chức xã hội, đời sống vật chất và tinh thần của giới thƣơng nhân Trung Hoa. Nguồn tài liệu này ít nhiều cung cấp cho chúng tôi những kiến thức cơ bản về nguồn gốc ra đời, chức năng của hội quán, công sở của thƣơng nhân ngƣời Hoa.
Tác giả Choi Byung Wook có công trình nghiên cứu Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng (2011). Bằng phƣơng pháp nghiên cứu thực chứng và phân tích định lƣợng, tác giả đã phục dựng toàn cảnh vùng đất Nam Bộ dƣới triều vua Minh Mạng, một mảnh đất đầy tiềm năng, xung lực nhƣng cũng hàm chứa nhiều mâu thuẫn nội tại. Mặc dù đây chƣa phải là công trình nghiên cứu có nội dung liên quan trực tiếp đến đề tài, nhƣng ít nhiều chúng tôi cũng đã tiếp thu những thông tin về ngƣời Hoa, ngƣời Minh Hƣơng qua góc nhìn của tác giả. 10 Paul Doumer viết Xứ Đông Dương (L‟Indo – Chine francaise), đƣợc xuất bản tại Việt Nam vào năm 2016.
Đây là những hồi ức sống động của một ngƣời từng cai quản cả Đông Dƣơng với những tƣ liệu giá trị về xứ sở này trong những năm cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Trong chƣơng viết về Nam Kỳ, tác giả có nêu những thông tin về ngƣời Hoa ở Mỹ Tho, Vĩnh Long và đặc biệt là vùng Sài Gòn – Chợ Lớn. Những công trình nghiên cứu trong nước Vấn đề về ngƣời Hoa ở Việt Nam trong khoảng thời gian từ cuối thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XX đã đƣợc những bộ chính sử và những tác giả đƣơng thời đề cập với những mức độ khác nhau. Có thể kể đến Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí (Quốc sử quán triều Nguyễn), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Gia Định thành thông chí (Trịnh Hoài Đức)… Những công trình này đã ghi lại những sự kiện, hiện tƣợng xảy ra dƣới thời Nguyễn, trong đó có một số thông tin liên quan đến ngƣời Hoa.
Một trong những nghiên cứu mang tính tiên phong về đề tài ngƣời Hoa là công trình nghiên cứu Thế lực khách trú và vấn đề di dân vào Nam Kỳ của tác giả Đào Trinh Nhất, xuất bản năm 1924 bằng tiếng Việt. Trong tác phẩm của mình, tác giả Đào Trinh Nhất đã đề cập đến hai vấn đề chính: thời gian ngƣời Hoa sang Nam Kỳ, dân số, tình hình buôn bán, y tế, giáo dục của ngƣời Hoa ở Nam Kỳ; đồng thời tác giả cũng lý giải những nguyên nhân, các giải pháp di dân vào Nam Kỳ. Từ những gì mắt thấy tai nghe cùng những tƣ liệu hết sức phong phú về hoạt động kinh tế của ngƣời Hoa ở Nam Kỳ vào đầu thế kỷ XX, tác giả bƣớc đầu phác họa đƣợc bức tranh về thế lực của ngƣời Hoa ở Việt Nam. Tác giả đã cho thấy sự trù phú của vùng đất Nam Kỳ và chỉ ra mối nguy hại của việc ngƣời Hoa thao túng toàn bộ thị trƣờng Nam Kỳ, nhất là vấn đề độc quyền về lĩnh vực buôn thóc gạo.
Tác giả đồng thời cũng đề ra giải pháp nhằm “kháng cái thực lực của Hoa kiều”. Một công trình nghiên cứu hết sức công phu và đƣợc xem nhƣ nghiên cứu nền tảng về đề tài ngƣời Hoa là Luận án Tiến sĩ Đại học Sorbon Người 11 Hoa ở miền Nam Việt Nam của tác giả Tsai Maw Kuey (Thái Mậu Khuê) (1968). Có thể nói đây là một công trình mang tính chất chuyên luận về ngƣời Hoa ở miền Nam Việt Nam với sự trình bày, phân tích khá sâu sắc. Luận án đề cập đến lịch sử di cƣ, sinh hoạt kinh tế, văn hóa, xã hội của ngƣời Hoa ở miền Nam.
Đặc biệt, tác giả đi sâu vào các hoạt động kinh tế của ngƣời Hoa ở miền Nam Việt Nam trƣớc năm 1955. Thông qua những thống kê từ Phòng thƣơng mại Hoa kiều Chợ Lớn và các ngân hàng của ngƣời Hoa, tác giả khẳng định vị trí về kinh tế của ngƣời Hoa trong xã hội. Ngoài ra, tác giả cũng đề cập đến vấn đề tổ chức xã hội ngƣời Hoa ở miền Nam khi trình bày sự ra đời và hoạt động của 5 nhóm cộng đồng ngôn ngữ: Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ (Hakka), Hải Nam. Vào những năm 60 của thế kỷ XX, trên các tạp chí Nông Cổ Mín Đàm, Lục Tỉnh Tân Văn, Văn hóa nguyệt san, Đại Việt… cũng đã đăng tải nhiều bài viết về Hoa.
Đáng chú ý là tác giả Khuông Việt và Tân Việt Điểu.