mở đầu cho cuộc chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam) của tác giả Phillip E. Catton, University Press of Kansas, năm 2003, cung cấp một bức chân dung về Ngô Đình Diệm nhƣ một ngƣời yêu nƣớc sùng đạo, có những cải cách nỗ lực, xây dựng cơ sở cho chế độ, hiện đại hóa Việt Nam Cộng hòa, xây dựng Việt Nam Cộng hòa phát triển kinh tế, tìm cách vƣợt qua sự phụ thuộc vào hỗ trợ của Mỹ. Nghiên cứu sâu sắc về các chính sách đối ngoại, các mối quan hệ giữa Việt Nam Cộng hòa với Hàn Quốc, Mỹ. Ngƣợc lại, giữa Mỹ với Hàn Quốc, Việt Nam, các nƣớc Đông Nam Á trong bối cảnh của cuộc chiến tranh lạnh.
Cuốn “Vietnam, Korea and US Foreign Policy 1945-1975” (Chính sách đối ngoại của Việt Nam, Hàn Quốc và Hoa Kỳ 1945-1975) của tác giả Christine Bragg, Heinemann Educational Publishers, Halley Court, Jodan Hill, Oxford, 2005, đã nhấn mạnh vào vai trò của Tổng thống Mỹ là Johnson và Nixon, với nhiều chính sách thực hiện ở Việt Nam Cộng hòa, trong đó, chính sách kinh tế đƣợc hai Tổng thống đánh giá quan trọng, với nhiều dự án kinh tế cụ thể, xem trọng xuất khẩu hàng hóa vào Việt Nam Cộng hòa. Cuốn “American Foreign Policy since the Vietnam war” (Chính sách đối ngoại của Mỹ kể từ cuộc chiến tranh Việt Nam), Richard A. Sharpe, Armonk, New York, 2005. Tập trung những tƣ liệu nghiên cứu về chính sách chính trị, kinh tế của các Tổng thống Mỹ đối với chính quyền Việt Nam Cộng hòa trong cuộc chiến tranh Việt Nam, đồng thời, tác giả cũng so sánh, phân tích những nỗ lực của các Tổng thống Mỹ, tiến đến một sự đồng thuận từ chính sách đối ngoại, hỗ trợ thúc đẩy kinh tế, thƣơng mại Việt Nam Cộng hòa cụ thể và rõ ràng.
Đánh giá, phân tích sự chuyển đổi của nền kinh tế Việt Nam Cộng hòa trong lịch sử của Việt Nam, thời kì chiến tranh hỗn loạn, những cải cách kinh tế của chính quyền Việt Nam Cộng hòa trên nhiều lĩnh vực, bao gồm cải cách cụ thể trong nông 10 nghiệp, ngân hàng, và các chính sách thuế đƣợc trình bày trong cuốn “The Vietnamese economy and Its transformation to an open market system” (Nền kinh tế Việt Nam và sự chuyển đổi sang một hệ thống thị trƣờng mở) của tác giả William T. Alpert, Routledge, New York, 2005. Tác giả cũng trình bày những nỗ lực để tạo ra một cơ sở hạ tầng pháp lý, định hƣớng kinh doanh, sự phát triển của thƣơng mại nƣớc ngoài và sự cân bằng khả thi của các khoản thanh toán, các chính sách của Mỹ để phát triển nhanh chóng Việt Nam Cộng hòa. Đƣa ra những nghiên cứu mới về những chính sách của Mỹ hỗ trợ cho chế độ Ngô Đình Diệm ở miền Nam Việt Nam, khuyến khích phát triển kinh tế cho Việt Nam Việt Nam Cộng hòa, trong đó có chính sách về thƣơng mại.
Chính quyền Ngô Đình Diệm bằng những nỗ lực của mình, đã thực hiện những cải cách đƣợc xem là tiên tiến để phát triển kinh tế Việt Nam Cộng hòa, đƣợc thể hiện trong “US Internal Security Assistance to South Vietnam” (Sự hỗ trợ an ninh nội địa của Hoa Kỳ cho miền Nam Việt Nam) của tác giả William Rosenau, Routledge, New York, 2005. Nhận định chính quyền Việt Nam Cộng hòa cũng đã có những biện pháp hạn chế hàng nhập khẩu từ Mỹ, từ chối các hàng hóa không đảm bảo tiêu chuẩn, hoặc những yêu cầu chính sách thuế không hợp lý từ Mỹ, đƣợc làm rõ trong cuốn “Estimative products on Vietnam 1948-1975” (Sự ƣớc tính sản phẩm ở Việt Nam 1948-1975) của tác giả John K. Allen và John Carver, US Government Printing Office, 2005. Tác giả cung cấp những tài liệu liên quan đến cuộc chiến tranh Việt Nam, cách thức mà Mỹ đã thực hiện các chính sách viện trợ quân sự, kinh tế đem lại sự phát triển nhất định cho Việt Nam Cộng hòa.
Việt Nam Cộng hòa nhận viện trợ từ Mỹ, dƣới hình thức tài trợ chủ yếu là đồng đô la, hàng hóa từ Mỹ nhập khẩu vào miền Nam Việt Nam với tiêu chuẩn tƣơng đối cao, nâng cao chất lƣợng cuộc sống. Nhƣng điều này không đƣợc kéo dài, đặc biệt là giai đoạn chiến tranh diễn ra liên tục. Chính điều này đã đẩy chính quyền Việt Nam Cộng hòa vào tình thế “giậm chân tại chỗ”, chƣa có sự quyết liệt hoặc không có khả năng thực hiện các chính sách đến cùng, để đặt một nền móng cho sự phát triển kinh tế trong tƣơng lai. 11 Trình bày các chính sách thực hiện phát triển kinh tế của chính quyền Việt Nam Cộng hòa, phân tích, đánh giá các yếu tố của kế hoạch phát triển, xuất nhập khẩu đƣợc xem là vấn đề trọng tâm, để hƣớng tới sự phát triển kinh tế của Việt Nam Cộng hòa, đƣợc làm rõ trong công trình “Toward the economic development of the Republic of Vietnam” (Hƣớng tới sự phát triển kinh tế của Việt Nam Cộng hòa), của United Nations, Economic Survey Mission to the Republic of Viet Nam, the University of Michigan, 2009.
Khái quát chính quyền Việt Nam Cộng hòa giai đoạn 1955-1975, đồng thời nhận định chính quyền miền Nam Việt Nam đã duy trì một nền kinh tế thị trƣờng tự do và thực hiện các chính sách ngoại thƣơng với phƣơng Tây, đã đƣợc tác giả Frank Senauth làm rõ trong “The Making of Vietnam” (Sản xuất hàng hóa của Việt Nam), Publisher: AuthorHouse, Bloomington, IN, 2012. Trong đó, những lĩnh vực hợp tác đầu tƣ thƣơng mại nổi bật là thành lập một hãng hàng không có tên là Vietnam Air, đầu tƣ sản xuất điện tăng mƣời bốn lần từ năm 1955 đến năm 1973, trong cùng thời gian đó, sản lƣợng công nghiệp tăng bình quân 6,9 phần trăm mỗi năm, riêng sản lƣợng lúa đã tăng 203 phần trăm. Tuy nhiên, tác giả cũng cho rằng, Việt Nam Cộng hòa có sự tiến bộ kinh tế đáng kể, do đƣợc sự hỗ trợ kinh tế rất nhiều bởi ngƣời Mỹ đặc biệt từ năm 1961 đến năm 1973. Tác giả trong nƣớc Trong cuốn “Chính sách kinh tế thực dân kiểu mới của Mỹ ở miền Nam Việt Nam”, của Trƣơng Trung Thứ, Nguyễn Mạnh Đề, NXB Sự thật Hà Nội, năm 1962, đã đề cập tổng quát về chính sách ngoại thƣơng của Việt Nam Cộng hòa đặt dƣới chính sách kinh tế của Mỹ ở miền Nam Việt Nam, từ đó, tác giả đã nhận định tính chất nô dịch và mục đích phục vụ chiến tranh của nền kinh tế miền Nam Việt Nam, biến miền Nam trở thành thuộc địa kiểu mới của đế quốc Mỹ.
Trong đó, hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu đƣợc các tác giả trình bày khái quát với nhiều số liệu đƣợc thống kê về giá trị hàng xuất khẩu, nhập khẩu của miền Nam Việt Nam theo từng chính sách thƣơng nghiệp cụ thể của Mỹ. 12 Tác giả Phan Đắc Lực với công trình nghiên cứu “Vị trí của tư bản lũng đoạn nước ngoài trong nền kinh tế miền Nam Việt Nam”, NXB Khoa học Hà Nội, năm 1963, đã phê phán mục đích và viện trợ của Mỹ, làm rõ thực trạng đời sống kinh tế miền Nam dƣới chính sách viện trợ của Mỹ, đó là một công cụ xâm lƣợc và một thủ đoạn xuất khẩu hàng hóa tƣ bản Mỹ vào miền Nam Việt Nam, biến miền Nam Việt Nam thành thị trƣờng tiêu thụ hàng thừa ế của Mỹ, là nơi xuất khẩu tƣ bản vững chắc cho Mỹ. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã thực hiện chính sách mở rộng cửa cho tƣ bản lũng đoạn nƣớc ngoài đầu tƣ vào miền Nam Việt Nam, làm cho nguồn tài nguyên phong phú của miền Nam Việt Nam rơi vào tay tƣ bản Mỹ, Pháp, Nhật, đẩy nền sản xuất Miền Nam Việt Nam rơi vào tình trạng bế tắc có nguy cơ diệt vong. Đó là một trong những nguyên nhân chủ yếu làm cho mâu thuẫn giữa nhân dân miền Nam Việt Nam với đế quốc Mỹ và tay sai ngày càng sâu sắc.
Cuốn “Hiện tình kinh tế Việt Nam” của tác giả Nguyễn Huy, NXB Lửa Thiêng, Sài Gòn, năm 1972, nêu rõ vai trò của chính phủ Việt Nam Cộng hòa trong sự phát triển kinh tế, các chính sách kinh tế, ngoại thƣơng của chính quyền Việt Nam Cộng hòa đƣợc thể hiện rõ qua việc triển khai kế hoạch kinh tế 5 năm, từ năm 1957 tới 1962 (Kế hoạch Ngũ niên I) và từ năm 1962 tới 1966 (Kế hoạch Ngũ niên II). Ngoài ra, chính quyền Việt Nam Cộng hòa còn thành lập khu công nghiệp (hay khu kỹ nghệ) để tạo thuận lợi cho nhà đầu tƣ vào lĩnh vực chế tạo. Mặt khác, tác giả cũng rút ra đặc điểm nền kinh tế Việt Nam Cộng hòa là “nhập cảng tiêu thụ”, nhập cảng là hoạt động thƣơng mại chính yếu, tuy nhiên, tác giả chƣa đánh giá đƣợc vai trò của xuất cảng hàng hóa đối với nền kinh tế Việt Nam Cộng hòa. Tác giả Nguyễn Văn Ngôn với cuốn “Kinh tế Việt Nam Cộng hòa”, NXB Cấp Tiến, Sài Gòn, năm 1972 đã trình một cách khái quát về vấn đề khuyến khích đầu tƣ tƣ nhân, chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã có các biện pháp hỗ trợ về xuất cảng, nhập cảng chẳng hạn nhƣ thành lập Quốc gia Doanh tế Cuộc vào năm 1955 mà sau đó đƣợc thay thế bằng Trung tâm Khuếch trƣơng Kỹ nghệ vào năm 1958, để hỗ trợ các doanh nghiệp mới, hƣớng dẫn cho các doanh nghiệp về mặt công nghệ và tài chính, cho doanh nghiệp vay với lãi suất thấp.
13 Trong cuốn “Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở miền Nam Việt Nam (1954-1975)”, NXB TP. HCM của Võ Văn Sen, năm 1996, đã đề cập tới những nét căn bản và mức độ phát triển của chủ nghĩa tƣ bản ở miền Nam từ năm 1954 đến năn 1975 trên khắp các ngành công nghiệp, nông nghiệp, thƣơng nghiệp, dịch vụ, ngân hàng, tài chính…, trong đó, chính sách ngoại thƣơng của chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã đƣợc tác giả trình bày khái quát, đƣa ra một số những biện pháp về xuất khẩu, nhập khẩu mà chính quyền Việt Nam Cộng hòa thực hiện trong ngoại thƣơng, và nó là một trong những yếu tố tác động tới quá trình phát triển chủ nghĩa tƣ bản ở miền Nam Việt Nam trong giai đoạn này, mặt khác, tác giả cũng tập trung khảo sát sự hình thành và phát triển của nền sản xuất hàng hóa trong kinh tế ở miền Nam Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975. Đề cập đến chiến lƣợc phát triển kinh tế dài hạn trong 4 năm 1972-1975 của chính quyền Việt Nam Cộng hòa mà hoạt động ngoại thƣơng là một trong những tiêu điểm của kế hoạch, đã đƣợc thể hiện trong cuốn “Four-year National Economic Development Plan, 1972-1975, Republic of Vietnam” (Kế hoạch phát triển kinh tế quốc dân trong 4 năm 1972-1975 của Việt Nam Cộng hòa) của Nha Tổng Giám đốc kế hoạch Việt Nam Cộng hòa, the University of Michigan, 2006.