Luận án tiến sĩ nghiên cứu hoạt động ngoại thương của Việt Nam Cộng Hòa từ năm 1955 đến 1975

Luận án tiến sĩ phân tích hoạt động ngoại thương Việt Nam Cộng hòa giai đoạn 1955-1975, làm rõ chính sách và tác động kinh tế thời kỳ này.

• Tác giả: Kiều Lê Công Sơn
• Người hướng dẫn: TS Trần Vũ Tài
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Hoạt Động Ngoại Thương Của Việt Nam Cộng Hòa Từ 1955 Đến 1975
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các công trình nghiên cứu về chính sách, biện pháp của Việt Nam Cộng hòa đối với hoạt động kinh tế, ngoại thương
• 1.1.1. Tác giả nước ngoài
• 1.1.2. Tác giả trong nước
• 1.2. Các công trình nghiên cứu về hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu của Việt Nam Cộng hòa từ năm 1955 đến năm 1975
• 1.2.1. Tác giả nước ngoài
• 1.2.2. Tác giả trong nước
• 1.3. Các công trình nghiên cứu đánh giá, ý nghĩa, tác động của hoạt động ngoại thương đối với kinh tế, xã hội Việt Nam Cộng hòa ở miền Nam Việt Nam
• 1.3.1. Tác giả nước ngoài
• 1.3.2. Tác giả trong nước
• 1.4. Nhận xét về tình hình nghiên cứu và nhiệm vụ khoa học đặt ra cho Luận án
• 2. CHƯƠNG 2: HOẠT ĐỘNG NGOẠI THƯƠNG CỦA VIỆT NAM CỘNG HÒA TỪ NĂM 1955 ĐẾN NĂM 1964
• 2.1. Bối cảnh lịch sử và những yếu tố tác động đến hoạt động ngoại thương của Việt Nam Cộng hòa
• 2.2. Tình hình chính trị, kinh tế
• 2.3. Chính sách viện trợ của Mỹ
• 2.4. Bộ máy quản lý hoạt động ngoại thương
• 2.5. Chính sách ngoại thương của chính quyền Việt Nam Cộng hòa
• 2.6. Hoạt động xuất khẩu (1955 – 1964)
• 2.6.1. Hàng xuất khẩu
• 2.6.2. Thị trường xuất khẩu
• 2.7. Hoạt động nhập khẩu (1955 – 1964)
• 2.7.1. Hàng nhập khẩu
• 2.7.2. Thị trường nhập khẩu
• 2.8. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: HOẠT ĐỘNG NGOẠI THƯƠNG CỦA VIỆT NAM CỘNG HÒA TỪ NĂM 1965 ĐẾN NĂM 1975
• 3.1. Bối cảnh lịch sử mới và những yếu tố tác động đến hoạt động ngoại thương
• 3.2. Tình hình chính trị, kinh tế
• 3.3. Chính sách viện trợ của Mỹ
• 3.4. Bộ máy quản lý hoạt động ngoại thương
• 3.5. Chính sách ngoại thương của chính quyền Việt Nam Cộng hòa
• 3.6. Hoạt động xuất khẩu (1965 – 1975)
• 3.6.1. Hàng xuất khẩu
• 3.6.2. Thị trường xuất khẩu
• 3.7. Hoạt động nhập khẩu (1965 – 1975)
• 3.7.1. Hàng nhập khẩu
• 3.7.2. Thị trường nhập khẩu
• 3.8. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: TÁC ĐỘNG CỦA HOẠT ĐỘNG NGOẠI THƯƠNG ĐỐI VỚI KINH TẾ VÀ XÃ HỘI VIỆT NAM CỘNG HÒA TỪ NĂM 1955 ĐẾN NĂM 1975
• 4.1. Tác động của hoạt động ngoại thương đến nền kinh tế Việt Nam Cộng hòa
• 4.1.1. Tác động tích cực
• 4.1.2. Tác động tiêu cực
• 4.2. Tác động của hoạt động ngoại thương đối với xã hội của Việt Nam Cộng hòa
• 4.2.1. Tác động tích cực
• 4.2.2. Tác động tiêu cực
• 4.3. Một số nhận xét về hoạt động ngoại thương của Việt Nam Cộng hòa từ năm 1955 đến năm 1975
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu về hoạt động ngoại thương của Việt Nam Cộng Hòa từ năm 1955 đến 1975 đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Các công trình nghiên cứu này thường tập trung vào các khía cạnh như chính sách, biện pháp của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa đối với kinh tế và thương mại quốc tế. Một số tác giả nước ngoài như Timothy Hallinan và Douglas C. Dacy đã có những đánh giá sâu sắc về sự phát triển kinh tế của Việt Nam Cộng Hòa, mặc dù trong bối cảnh chiến tranh. Họ chỉ ra rằng, mặc dù có những nỗ lực trong việc phát triển nông sản để xuất khẩu, nhưng sự phụ thuộc vào viện trợ của Mỹ đã hạn chế khả năng phát triển bền vững của nền kinh tế. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, hoạt động ngoại thương không chỉ là một phần của nền kinh tế mà còn chịu tác động mạnh mẽ từ các yếu tố chính trị và xã hội. Những công trình này đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho việc nghiên cứu sâu hơn về hoạt động ngoại thương của Việt Nam Cộng Hòa.

1.1. Các công trình nghiên cứu về chính sách biện pháp

Nhiều tác giả đã chỉ ra rằng, chính quyền Việt Nam Cộng Hòa đã thực hiện nhiều chính sách nhằm thúc đẩy hoạt động ngoại thương. Các nghiên cứu của tác giả nước ngoài như Gabriel Kolko và Leo Suryadinata đã phân tích sâu sắc về mối quan hệ giữa Việt Nam Cộng Hòa và các nước khác, đặc biệt là trong bối cảnh chiến tranh Việt Nam. Họ đã chỉ ra rằng, mặc dù có những chính sách khuyến khích xuất khẩu, nhưng sự bất ổn chính trị và sự phụ thuộc vào viện trợ nước ngoài đã làm giảm hiệu quả của các chính sách này. Các nghiên cứu này không chỉ cung cấp cái nhìn tổng quan về hoạt động ngoại thương mà còn chỉ ra những thách thức mà Việt Nam Cộng Hòa phải đối mặt trong việc phát triển kinh tế.

II. Hoạt động ngoại thương của Việt Nam Cộng Hòa từ năm 1955 đến 1964

Giai đoạn từ 1955 đến 1964 là thời kỳ quan trọng trong hoạt động ngoại thương của Việt Nam Cộng Hòa. Bối cảnh lịch sử và chính trị đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến thương mại quốc tế của quốc gia này. Chính sách viện trợ của Mỹ đã đóng vai trò quan trọng trong việc định hình kinh tế Việt Nam. Các số liệu cho thấy, xuất khẩu trong giai đoạn này chủ yếu tập trung vào các mặt hàng nông sản như gạo và cà phê. Thị trường xuất khẩu chủ yếu là các nước phương Tây và một số nước châu Á. Tuy nhiên, nhập khẩu cũng chiếm tỷ lệ lớn, với nhiều hàng hóa cần thiết cho nền kinh tế. Sự phụ thuộc vào viện trợ và thương mại quốc tế đã tạo ra một mô hình kinh tế không bền vững, dễ bị tổn thương trước những biến động chính trị và kinh tế toàn cầu.

2.1. Bối cảnh lịch sử và chính trị

Bối cảnh lịch sử từ 1955 đến 1964 cho thấy sự hình thành của Việt Nam Cộng Hòa trong một môi trường chính trị đầy biến động. Chính quyền Ngô Đình Diệm đã thực hiện nhiều chính sách nhằm củng cố quyền lực và phát triển kinh tế. Tuy nhiên, sự bất ổn chính trị và các cuộc xung đột vũ trang đã ảnh hưởng đến hoạt động ngoại thương. Các chính sách viện trợ của Mỹ không chỉ nhằm mục đích phát triển kinh tế mà còn để duy trì sự ổn định chính trị. Điều này đã tạo ra một mối quan hệ phức tạp giữa Việt Nam Cộng Hòa và các nước khác, đặc biệt là trong bối cảnh chiến tranh Việt Nam.

III. Hoạt động ngoại thương của Việt Nam Cộng Hòa từ năm 1965 đến 1975

Giai đoạn từ 1965 đến 1975 chứng kiến sự thay đổi lớn trong hoạt động ngoại thương của Việt Nam Cộng Hòa. Sự gia tăng của chiến tranh Việt Nam đã làm thay đổi cấu trúc kinh tế và thương mại. Chính quyền Việt Nam Cộng Hòa đã cố gắng mở rộng thị trường xuất khẩu, nhưng sự phụ thuộc vào viện trợ nước ngoài vẫn là một yếu tố quyết định. Các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu vẫn là nông sản, nhưng đã có sự đa dạng hóa nhất định. Thị trường nhập khẩu cũng mở rộng, với nhiều hàng hóa công nghiệp và tiêu dùng. Tuy nhiên, sự bất ổn chính trị và các cuộc tấn công quân sự đã làm giảm hiệu quả của các chính sách này.

3.1. Tình hình chính trị và kinh tế

Tình hình chính trị từ 1965 đến 1975 rất phức tạp, với sự gia tăng của các cuộc xung đột vũ trang và sự can thiệp của nước ngoài. Chính quyền Việt Nam Cộng Hòa đã phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì ổn định kinh tế. Các chính sách viện trợ của Mỹ tiếp tục đóng vai trò quan trọng, nhưng cũng tạo ra sự phụ thuộc lớn. Sự thay đổi trong thương mại quốc tế đã ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của Việt Nam Cộng Hòa trên thị trường toàn cầu. Điều này đã dẫn đến những tác động tiêu cực đến kinh tế và xã hội của quốc gia này.

IV. Tác động của hoạt động ngoại thương đối với kinh tế và xã hội Việt Nam Cộng Hòa từ năm 1955 đến 1975

Hoạt động ngoại thương của Việt Nam Cộng Hòa từ 1955 đến 1975 đã có những tác động sâu sắc đến kinh tế và xã hội. Tác động tích cực bao gồm việc tạo ra nguồn thu từ xuất khẩu, góp phần vào sự phát triển của một số ngành kinh tế. Tuy nhiên, tác động tiêu cực cũng không kém phần nghiêm trọng, khi sự phụ thuộc vào viện trợ nước ngoài và thương mại quốc tế đã làm giảm khả năng tự chủ của nền kinh tế. Các vấn đề xã hội như bất bình đẳng và nghèo đói cũng gia tăng trong bối cảnh chiến tranh. Những bài học từ giai đoạn này có thể giúp ích cho việc hoạch định chính sách ngoại thương hiện nay.

4.1. Tác động tích cực và tiêu cực

Tác động tích cực của hoạt động ngoại thương bao gồm việc tạo ra việc làm và thu nhập cho người dân, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của một số ngành kinh tế. Tuy nhiên, tác động tiêu cực cũng rất rõ ràng, khi sự phụ thuộc vào viện trợ nước ngoài đã làm cho nền kinh tế trở nên mong manh. Các vấn đề xã hội như bất bình đẳng và nghèo đói gia tăng, đặc biệt là trong bối cảnh chiến tranh. Những tác động này đã tạo ra một bức tranh phức tạp về kinh tế và xã hội của Việt Nam Cộng Hòa trong giai đoạn này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ nhu cầu phục dựng một cách toàn diện, khách quan và có hệ thống bức tranh kinh tế - thương mại của chính quyền Sài Gòn trong giai đoạn đầy biến động 1955–1975. Luận án tiến sĩ lịch sử "Hoạt động ngoại thương của Việt Nam Cộng hòa từ 1955 đến 1975" của nghiên cứu sinh Kiều Lê Công Sơn (chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Trường Đại học Vinh, 2018; dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Vũ Tài và TS. Ngô Minh Oanh) là một công trình tiên phong trong việc giải mã bản chất kinh tế chính trị của chế độ Việt Nam Cộng hòa (VNCH) thông qua lăng kính lưu chuyển hàng hóa và dòng vốn ngoại thương.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định xuất phát từ việc các công trình trước đây, như nghiên cứu của Douglas C. Dacy (1986), Đặng Phong (2004) hay Võ Văn Sen (1996), thường tiếp cận ngoại thương một cách phân tán, xem đây là một nhánh phụ thuộc trong bức tranh tổng thể về viện trợ quân sự - kinh tế hoặc chỉ khảo sát trong các giai đoạn ngắn hạn. Chưa có công trình sử học nào xử lý toàn diện tiến trình 20 năm ngoại thương gắn chặt với cơ chế vận hành của dòng viện trợ Mỹ, sự tương tác giữa kinh tế thị trường tư bản với các thiết chế "phi thị trường" phục vụ chiến tranh.

Luận án thiết lập hệ thống 5 câu hỏi nghiên cứu và 5 giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Những nhân tố lịch sử, chính trị và chính sách quốc tế nào đóng vai trò chi phối cấu trúc ngoại thương VNCH giai đoạn 1955–1975?
  H1: Ngoại thương VNCH bị định hình mang tính quyết định bởi chính sách thực dân kiểu mới và viện trợ của Hoa Kỳ thay vì các quy luật kinh tế thị trường tự nhiên.
• RQ2: Bộ máy thể chế và hệ thống công cụ quản lý ngoại thương của VNCH được tổ chức và vận hành như thế nào?
  H2: Thể chế ngoại thương VNCH được thiết kế nhằm mục đích kiểm soát phân phối hàng viện trợ và tối đa hóa nguồn thu thuế quan để bù đắp thâm hụt ngân sách chiến tranh.
• RQ3: Thực trạng lưu chuyển hàng hóa xuất - nhập khẩu diễn biến qua hai giai đoạn 1955–1964 và 1965–1975 có những quy luật biến động nào?
  H3: Xuất khẩu suy thoái nghiêm trọng do nông nghiệp bị chiến tranh tàn phá và sản xuất nội địa tê liệt, dẫn đến tình trạng nhập siêu triền miên và mất cân đối cơ cấu nghiêm trọng.
• RQ4: Mức độ lệ thuộc của ngoại thương VNCH vào nguồn tài trợ của Hoa Kỳ và tác động của nó tới sinh mệnh chính trị của chế độ ra sao?
  H4: Viện trợ thương mại hóa (CIP) và nông phẩm (PL-480) tạo ra nền kinh tế "phồn vinh giả tạo", biến ngoại thương thành công cụ duy trì quyền lực nhưng làm xói mòn khả năng tự chủ kinh tế.
• RQ5: Hoạt động ngoại thương đã để lại những hệ quả kinh tế - xã hội hai mặt nào tại miền Nam Việt Nam?
  H5: Ngoại thương thúc đẩy đô thị hóa cục bộ và hình thành lối sống tiêu dùng phương Tây, nhưng đồng thời phá hủy sản xuất tiểu thủ công nghiệp truyền thống và làm sâu sắc thêm mâu thuẫn giai cấp.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa Kinh tế chính trị học Mác - Lênin, Lý thuyết Phụ thuộc (Dependency Theory) và Lý thuyết Chủ nghĩa thực dân mới (Neo-colonialism). Đóng góp đột phá của công trình được lượng hóa qua việc phân tích và xử lý khối lượng tư liệu lưu trữ đồ sộ: khảo sát nguồn vốn viện trợ thương mại hóa (CIP) đạt 1.582,2 triệu USD và viện trợ nông phẩm PL-480 đạt 222,4 triệu USD trong giai đoạn 1955–1964, bóc tách diễn biến suy giảm xuất khẩu gạo từ 350.000 tấn (1960) xuống còn 48.000 tấn (1964) trước khi hoàn toàn biến thành vùng nhập khẩu lương thực. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ không gian kinh tế miền Nam do VNCH kiểm soát trong suốt khung thời gian 20 năm từ ngày 26/10/1955 đến ngày 30/4/1975.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân tích theo 3 dòng nghiên cứu chính với sự tham gia của các học giả quốc tế và trong nước:

Dòng nghiên cứu về chính sách kinh tế và viện trợ quốc tế nổi bật với công trình của Timothy Hallinan (1969, The RAND Corporation) đánh giá cao năng lực tạo thặng dư nông nghiệp sơ khai nhưng phê phán gay gắt sự thiếu nhất quán trong quy hoạch quốc gia; Douglas C. Dacy (1986, Cambridge University Press) với Foreign Aid, War, and Economic Development: South Vietnam, 1955-1975 phân tích mô hình tài trợ chiến tranh và lạm phát, đặt miền Nam Việt Nam trong thế so sánh với Hàn Quốc, Đài Loan và Israel; Gabriel Kolko (1994) với Anatomy of a War mổ xẻ cơ cấu kinh tế biến dạng dưới tác động của sự can thiệp từ Washington; William T. Alpert (2005) nghiên cứu nỗ lực chuyển dịch sang hệ thống kinh tế thị trường mở. Ở chiều đối trọng, các học giả trong nước như Trương Trung Thứ và Nguyễn Mạnh Đề (1962), Phan Đắc Lực (1963) khẳng định tính chất nô dịch và bóc lột của tư bản lũng đoạn Mỹ thông qua các hiệp định thương mại song phương.

Dòng nghiên cứu về thực trạng xuất nhập khẩu và cấu trúc thị trường quy tụ các công trình của Gene T. Hsiao (1977, University of California Press) về bối cảnh thương mại khu vực; Randolph Barker, Robert W. Herdt và Beth Rose (Resources for the Future, Washington D.C.) trong The Rice Economy of Asia chỉ rõ nghịch lý đứt gãy nguồn cung lúa gạo miền Nam; Bộ Ngoại thương Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1969, 1972) với 2 tập chuyên khảo Tình hình kinh tế ngoại thương miền Nam Việt Nam; Đào Văn Tập (1990) trong 45 năm kinh tế Việt Nam 1945-1990; Trần Văn Thọ (2000) với Kinh tế Việt Nam 1955-2000: Tính toán mới, phân tích mới mổ xẻ sự phát triển của nền kinh tế ngầm giai đoạn 1965–1969; Phạm Thành Tâm (2003) phân tích cơ chế tiêu thụ hàng hóa và thị trường nội địa.

Dòng nghiên cứu về tác động kinh tế - xã hội và di sản lịch sử được làm sáng tỏ bởi Masaya Shiraishi (1990, Cornell University) về dòng hàng hóa và đầu tư của Nhật Bản; Louise Brown (1991) chỉ ra sự thiếu hụt một chiến lược kinh tế mạch lạc; Marvin E. Gettleman (1995) và William C. Gibbons (1995, Princeton) nghiên cứu chính sách phân bổ ngân sách chiến tranh; Melanie Beresford và Đặng Phong (2000) bàn về chuyển đổi thể chế; Đặng Phong (1991, 2004) với các công trình kinh điển về 21 năm viện trợ Mỹ; Lâm Quang Huyên, Trần Du Lịch và Trần Anh Tuấn (1991); Lê Quốc Sử (1998); và Nguyễn Tiến Hưng (2005) trong Khi đồng minh tháo chạy.

Cuộc tranh luận học thuật cốt lõi diễn ra giữa hai trường phái:

• Trường phái Hiện đại hóa và Tự do hóa (Modernization & Liberal Market Approach): Đại diện bởi Frank Senauth (2012), Phillip E. Catton (2003) và Nguyễn Huy (1972), cho rằng VNCH đã xây dựng được nền móng kinh tế thị trường tự do năng động, thúc đẩy sản xuất công nghiệp tăng bình quân 6,9%/năm và sản lượng điện năng tăng 14 lần (1955–1973), sự thất bại chủ yếu do áp lực chiến tranh phá hoại.
• Trường phái Kinh tế Chính trị Phê phán và Lý thuyết Phụ thuộc (Critical Political Economy & Dependency Approach): Đại diện bởi Gabriel Kolko (1994), Võ Văn Sen (1996) và Đặng Phong (2004), lập luận rằng nền kinh tế Sài Gòn thực chất là một cấu trúc "nhập cảng tiêu thụ", phụ thuộc ký sinh vào đồng USD và hàng hóa thặng dư của Mỹ, không tạo ra tích lũy tư bản tự thân và hoàn toàn bất lực trong việc tự chủ tài chính.

Luận án tự định vị ở điểm giao thoa lịch sử - kinh tế khách quan: vừa thừa nhận các nỗ lực thiết lập thể chế kỹ trị, cải cách hải cảng và xúc tiến thương mại của chính quyền Sài Gòn, vừa chứng minh bằng bằng chứng tư liệu rằng toàn bộ cấu trúc ngoại thương này bị trói chặt vào quỹ đạo chính trị - quân sự của Hoa Kỳ. So với các trường hợp quốc tế cùng thời kỳ nhận viện trợ ồ ạt từ Mỹ như Hàn Quốc (dưới thời Park Chung-hee tập trung vào công nghiệp hóa định hướng xuất khẩu - EOI) và Đài Loan (chuyển đổi thành công từ thay thế nhập khẩu sang xuất khẩu hàng chế tạo), VNCH đã rơi vào "bẫy viện trợ thương mại hóa" khi không thể chuyển hóa nguồn vốn ngoại sinh thành năng lực sản xuất nội sinh bền vững.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết phát triển kinh tế trong điều kiện chiến tranh:

1. Mở rộng Lý thuyết Phụ thuộc (Raúl Prebisch, André Gunder Frank): Công trình chứng minh cơ chế phụ thuộc trung tâm - ngoại vi (core-periphery) không chỉ diễn ra qua trao đổi thương mại bất bình đẳng thông thường mà được thể chế hóa thông qua "Quỹ đối giá" (Counterpart Fund) và các chương trình viện trợ thặng dư nông nghiệp (PL-480), tạo ra một cấu trúc kinh tế ngoại vi nhân tạo không thể tự vận hành nếu thiếu nguồn cung từ trung tâm.
2. Làm sâu sắc Lý thuyết Chủ nghĩa thực dân mới (Kwame Nkrumah): Khẳng định ngoại thương là công cụ hàng đầu để chuyển giao sự lệ thuộc kinh tế mà không cần thiết lập bộ máy cai trị trực tiếp, biến tầng lớp tư sản thương nghiệp bản địa thành tư sản mại bản phục vụ tiêu thụ hàng hóa phương Tây.
3. Thách thức Lý thuyết Các giai đoạn tăng trưởng kinh tế (W.W. Rostow): Nghiên cứu chỉ ra rằng việc bơm vốn quy mô lớn vào một nền kinh tế chiến tranh không dẫn tới giai đoạn "cất cánh" (take-off) nếu dòng vốn bị phân bổ vào hàng hóa tiêu dùng xa xỉ và các hoạt động đầu cơ thương mại phi sản xuất.

Mô hình lý thuyết được lượng hóa qua các mệnh đề logic:

• Mệnh đề P1: Mức độ tài trợ ngoại thương thông qua viện trợ thương mại hóa (CIP) tỷ lệ thuận với mức độ thâm hụt cán cân vãng lai và suy giảm năng lực tự chủ tài chính.
• Mệnh đề P2: Việc neo giữ tỷ giá hối đoái danh nghĩa nhân tạo (35 VNĐ/USD theo Đạo dụ số 15 năm 1955 so với tỷ giá thực tế 90 VNĐ/USD trên thị trường tự do) làm triệt tiêu động lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu truyền thống (lúa gạo, cao su).
• Mệnh đề P3: Sự phồn vinh giả tạo của kinh tế đô thị miền Nam là hàm số của khối lượng hàng hóa nhập cảng phi dự án, tạo ra ảo ảnh phát triển nhưng bào mòn gốc rễ nông nghiệp và công nghiệp chế biến sơ khai.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CHÍNH SÁCH VIỆN TRỢ HOA KỲ                             |
|          [Viện trợ CIP (52%)]  +  [Công luật PL-480 (20%)]              |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                    TRUNG TÂM THANH TOÁN NGOẠI TỆ                        |
|        Quỹ Đối Giá (Counterpart Fund) -> Tài trợ 70% ngân sách          |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+------------------------------------+------------------------------------+
|               BỘ MÁY QUẢN LÝ THỂ CHẾ VNCH                               |
|   Bộ Kinh tế (Nha Ngoại thương) | Bộ Tài chính (Tổng nha Quan thuế)     |
|   Viện Hối đoái                 | Ngân hàng Quốc gia (Nha Ngoại viện)   |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+------------------------------------+------------------------------------+
|               CƠ CHẾ NGOẠI THƯƠNG ĐẶC THÙ                               |
|   - Tỷ giá nhân tạo: 35 VNĐ / 1 USD (Đạo dụ 15)                         |
|   - Chế độ "Xuất phí phụ" (15% ngoại tệ lưu giữ)                        |
|   - Chế độ "Mậu dịch tương tiêu" (Bù trừ 30-50%)                        |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                  +------------------+------------------+
                  |                                     |
                  v                                     v
+---------------------------------+   +----------------------------------+
|      HOẠT ĐỘNG NHẬP KHẨU        |   |       HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU        |
| - Nhập cảng tiêu thụ (>85%)     |   | - Lúa gạo, cao su sụt giảm mạnh  |
| - Hàng tiêu dùng, nông phẩm Mỹ  |   | - Tỷ lệ bù đắp:                  |
| - Lệ thuộc thị trường Mỹ, Nhật  |   |   1960: 34%  ---> 1965: 10%      |
+---------------------------------+   +----------------------------------+
                  |                                     |
                  +------------------+------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                   HỆ QUẢ KINH TẾ - XÃ HỘI TỔNG THỂ                      |
| - Cán cân thương mại thâm hụt nghiêm trọng (Nhập siêu kinh niên)        |
| - Nông nghiệp tự túc và tiểu thủ công nghiệp nội địa bị bóp nghẹt       |
| - Phân hóa xã hội sâu sắc, đô thị phồn vinh giả tạo                     |
| - Sụp đổ hoàn toàn khi viện trợ Mỹ bị cắt giảm (1973 - 1975)            |
+-------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa: (1) Thể chế kinh tế chính trị học lịch sử; (2) Cơ chế tài chính - tiền tệ vi mô của dòng viện trợ; và (3) Địa chính trị Chiến tranh Lạnh tại Đông Nam Á. Cách tiếp cận này giúp nhận diện rõ các "điều kiện biên" (boundary conditions): ngoại thương VNCH không vận hành trong môi trường thị trường cạnh tranh thuần túy mà bị giới hạn tuyệt đối bởi các quy tắc của Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID), luật pháp thương mại Mỹ (Buy American Act) và điều kiện an ninh quân sự trên chiến trường.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với quan điểm sử học Mác-xít để đánh giá khách quan các sự kiện kinh tế trong tính vận động liên tục. Thiết kế nghiên cứu là sự phối hợp đa phương pháp (mixed-methods research design) giữa phương pháp nghiên cứu lịch sử chuyên ngành và các công cụ phân tích định lượng kinh tế học.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng bao gồm:

• Tầng vĩ mô: Phân tích cấu trúc địa chính trị, chính sách ngoại giao và viện trợ của chính phủ Hoa Kỳ (Washington D.C.) tác động lên các hiệp định thương mại song phương.
• Tầng trung mô: Khảo sát hệ thống thể chế quản lý nhà nước tại Sài Gòn, bao gồm Bộ Kinh tế, Bộ Tài chính, Ngân hàng Quốc gia Việt Nam và các sắc lệnh, đạo dụ điều hành tỷ giá, thuế quan.
• Tầng vi mô: Khảo cứu hoạt động của các nghiệp đoàn thương nhân, các nhà nhập khẩu tư nhân, Phòng Thương mại và Công Kỹ nghệ Sài Gòn, cùng cấu trúc luân chuyển của từng nhóm mặt hàng xuất nhập khẩu cụ thể.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực sử liệu học:

• Chiến lược lấy mẫu và thu thập tài liệu: Tiếp cận trực tiếp và khai thác có chọn lọc các phông tài liệu lưu trữ gốc bằng tiếng Việt, tiếng Pháp và tiếng Anh tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP. Hồ Chí Minh), Thư viện Khoa học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh.
• Hệ thống văn bản pháp quy gốc: Các Sắc lệnh, Đạo dụ, Nghị định của Phủ Tổng thống và các Bộ chuyên ngành VNCH (Sắc lệnh số 28/KT ngày 10/9/1951; Sắc lệnh số 4-TTP ngày 29/10/1955; Đạo dụ số 15 ngày 17/12/1955; Sắc lệnh số 31/KT ngày 7/12/1955; Nghị định số 246-KT ngày 15/8/1956; Nghị định số 356-BKT/NC/NĐ ngày 25/6/1957; Nghị định số 835, 836-BTC/NV ngày 16/6/1959; Sắc lệnh số 345/KT ngày 26/11/1964 thành lập Trung tâm Khuếch trương Xuất cảng).
• Ấn phẩm kinh tế định kỳ đương thời: Tạp chí Chấn hưng Kinh tế, Tuần san Phòng Thương mại và Công Kỹ nghệ Sài Gòn, Nguyệt san Cải tiến Nông nghiệp, Tập san Phát triển Xã hội.
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Đối chiếu chéo dữ liệu thống kê từ 3 nguồn độc lập: (1) Số liệu lưu trữ của chính quyền Sài Gòn (Tổng nha Quan thuế, Viện Hối đoái); (2) Báo cáo của các cơ quan tình báo, thống kê và viện trợ Hoa Kỳ (USAID, US Department of Commerce, Bureau of the Census, The RAND Corporation); (3) Các công trình khảo sát của Ủy ban Kinh tế Liên Hợp Quốc (UN Economic Survey Mission) và tài liệu giải mật của Bộ Ngoại thương Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Data và phân tích

Luận án xử lý hệ thống dữ liệu kinh tế gồm 16 bảng thống kê chi tiết và 13 biểu đồ trực quan hóa chuỗi thời gian 1955–1975:

• Thống kê xuất khẩu: Phân tích chuỗi giá trị và cơ cấu mặt hàng (cao su, lúa gạo, trà, cà phê, hải sản, phế liệu chiến tranh) và thị trường xuất khẩu chính (Pháp, Tây Đức, Anh, Nhật Bản, Hồng Kông).
• Thống kê nhập khẩu: Phân loại chi tiết hàng hóa cập bến theo phương thức tài trợ (ngoại tệ sở hữu vs. ngoại tệ viện trợ CIP, PL-480); cơ cấu hàng tư liệu sản xuất vs. hàng tiêu dùng; thị trường nhập khẩu chủ lực (Hoa Kỳ, Nhật Bản, Đài Loan, Pháp).
• Phân tích chuỗi thời gian: Đo lường mức độ biến động kim ngạch xuất nhập khẩu qua hai giai đoạn chiến lược (1955–1964: Giai đoạn thiết lập chế độ và viện trợ thâm nhập; 1965–1975: Giai đoạn quốc tế hóa chiến tranh, quân đội Mỹ đổ bộ và sự sụp đổ kinh tế).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Cơ chế "Quỹ đối giá" và bản chất lệ thuộc của ngân sách: Luận án chứng minh nguồn thu chủ yếu của chế độ VNCH không đến từ thặng dư sản xuất nội địa mà bắt nguồn từ việc bán hàng viện trợ thương mại Mỹ ra thị trường nội địa để thu tiền đồng đổ vào Quỹ đối giá (Counterpart Fund). Viện trợ CIP (1.582,2 triệu USD) kết hợp cùng PL-480 (222,4 triệu USD) giai đoạn 1955–1964 đã đóng góp tới 70% Quỹ đối giá, tài trợ cho hơn 80% ngân sách quân sự và duy trì bộ máy hành chính Sài Gòn.
2. Sự suy vong của năng lực xuất khẩu truyền thống: Từ một vựa lúa xuất khẩu hàng đầu Đông Nam Á dưới thời thuộc địa, xuất khẩu gạo của VNCH giảm mạnh từ 350.000 tấn năm 1960 xuống 48.000 tấn năm 1964, và năm 1964 là năm cuối cùng miền Nam có gạo xuất khẩu. Từ năm 1965 trở đi, miền Nam biến thành thị trường tiêu thụ nông phẩm dư thừa của Mỹ thông qua chương trình PL-480, với hàng trăm ngàn tấn gạo và sữa nhập khẩu mỗi năm.
3. Sự sụp đổ của tỷ lệ che phủ xuất/nhập khẩu: Năm 1960, kim ngạch xuất khẩu đạt 84,5 triệu USD, bù đắp được 34% kim ngạch nhập khẩu. Đến năm 1964, xuất khẩu giảm xuống 48,4 triệu USD (tỷ lệ bù đắp còn 16%), và sang năm 1965 chỉ còn 35,5 triệu USD (tỷ lệ bù đắp tụt dốc xuống mức 10%). Tình trạng nhập siêu kinh niên ngày càng trầm trọng, đẩy nền kinh tế vào trạng thái tê liệt hoàn toàn khi nguồn viện trợ ngoại tệ bị cắt giảm.
4. Sự bất bình đẳng sâu sắc trong quan hệ thương mại song phương: Dù Mỹ và Nhật Bản là hai quốc gia xuất khẩu hàng hóa lớn nhất vào miền Nam Việt Nam, nhưng hai thị trường này gần như khép kín đối với hàng hóa của VNCH. Năm 1960, Mỹ chỉ nhập khẩu từ miền Nam lượng hàng bằng 1/16 giá trị hàng Mỹ xuất sang; tỷ lệ này đối với Nhật Bản là 1/22. Cả Mỹ và Nhật chỉ tập trung thu mua các nguồn nguyên liệu thô cần thiết cho công nghiệp chính quốc.
5. Nghịch lý thể chế điều hành ngoại thương: Chính quyền Sài Gòn đã ban hành nhiều chính sách nhằm kích thích xuất khẩu như "Chế độ xuất phí phụ" (cho phép thương nhân giữ lại 15% ngoại tệ - gồm 12% nhập nguyên liệu và 3% tự do), "Chế độ mậu dịch tương tiêu" (bù trừ hàng hóa 30–50% không qua thanh toán ngoại tệ) và thành lập Trung tâm Khuếch trương Xuất cảng (1964). Tuy nhiên, các biện pháp này hoàn toàn bị vô hiệu hóa bởi chính sách duy trì tỷ giá hối đoái danh nghĩa định giá quá cao đồng tiền miền Nam (35 VNĐ = 1 USD theo Đạo dụ số 15) nhằm mục đích tạo điều kiện cho hàng tiêu dùng Mỹ tràn ngập thị trường.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án khẳng định rằng trong một nền kinh tế chịu sự chi phối của chiến tranh và chủ nghĩa thực dân mới, các công cụ ngoại thương (thuế quan, tỷ giá, hạn ngạch) không thể phát huy vai trò điều tiết kinh tế lành mạnh mà biến thành công cụ chuyển giao lợi ích cho tư bản ngoại bang và tầng lớp tư sản mại bản.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp một quy trình phân tích sử học kinh tế mẫu mực, kết hợp xử lý hồ sơ lưu trữ hành chính với phân tích chuỗi số liệu tài chính - ngoại tệ, có thể ứng dụng cho các nghiên cứu lịch sử kinh tế thời chiến khác.
• Về mặt thực tiễn và hoạch định chính sách: Rút ra bài học lịch sử sâu sắc cho công cuộc phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam hiện nay:
  • Kiên định giữ vững độc lập, tự chủ kinh tế, đa phương hóa, đa dạng hóa thị trường ngoại thương, tránh để nền kinh tế rơi vào tình trạng lệ thuộc đơn phương vào bất kỳ một đối tác hoặc một dòng vốn tài trợ nào.
  • Xây dựng chính sách tỷ giá linh hoạt, phản ánh đúng sức mua thực tế để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia của hàng hóa xuất khẩu.
  • Kết hợp hài hòa giữa thương mại và bảo hộ sản xuất nội địa, chuyển hóa nguồn lực ngoại sinh thành tích lũy vốn và công nghệ bền vững cho các ngành công nghiệp chế biến chế tạo.

Limitations và Future Research

• Hạn chế về nguồn tư liệu thống kê: Do điều kiện chiến tranh kéo dài, việc kiểm soát số liệu ngoại thương qua các cảng quân sự đặc quyền của quân đội Mỹ (như Tân Cảng, Cam Ranh, Đà Nẵng) không được ghi nhận đầy đủ trong hệ thống hải quan của Tổng nha Quan thuế VNCH.
• Giới hạn không gian khảo sát: Luận án tập trung vào vùng do chính quyền Sài Gòn kiểm soát, chưa đi sâu so sánh đối chiếu quy mô giao thương và tiếp tế kinh tế tại các vùng giải phóng do Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam làm chủ.
• Định hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Ứng dụng các mô hình kinh tế lượng lịch sử (Cliometrics) để định lượng chính xác tác động của tỷ giá hối đoái ngầm đối với lạm phát và dòng chảy hàng buôn lậu qua biên giới Campuchia - Lào.
  2. Khai thác thêm các kho lưu trữ mật quốc tế (National Archives and Records Administration - NARA tại Mỹ, Lưu trữ Ngoại giao Pháp) để làm rõ các thỏa thuận tài chính ngầm giữa Washington và chính quyền Ngô Đình Diệm - Nguyễn Văn Thiệu.
  3. Mở rộng nghiên cứu so sánh chuyên sâu giữa ngoại thương miền Nam Việt Nam và các nền kinh tế chiến tranh khác ở châu Á thế kỷ 20.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu sắc trong giới nghiên cứu Lịch sử Việt Nam và Lịch sử Kinh tế, cung cấp một hệ thống dữ liệu quy chuẩn phục vụ giảng dạy bậc đại học và sau đại học chuyên ngành Lịch sử, Kinh tế đối ngoại và Quan hệ quốc tế. Công trình đặt nền móng sử liệu vững chắc để phản bác các luận điệu phi lịch sử cố tình ca ngợi sự "phồn vinh" của nền kinh tế Sài Gòn trước năm 1975, làm sáng tỏ bản chất dễ tổn thương và sự sụp đổ tất yếu của mô hình kinh tế phi tự chủ khi bị cắt đứt nguồn viện trợ nước ngoài.

Về mặt thực tiễn, các kết luận khoa học của luận án cung cấp luận cứ lịch sử tham khảo cho Bộ Công Thương, Ban Kinh tế Trung ương trong việc hoạch định chiến lược an ninh kinh tế, quản trị rủi ro chuỗi cung ứng toàn cầu và xây dựng năng lực tự chủ chiến lược trong bối cảnh địa chính trị quốc tế nhiều biến động phức tạp.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Khai thác cơ sở dữ liệu lưu trữ phong phú, phương pháp luận kết hợp sử học - kinh tế và các trích dẫn tài liệu gốc quý giá tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu lịch sử kinh tế: Sử dụng làm giáo trình chuyên đề, tài liệu tham khảo chuẩn mực về giai đoạn 1955–1975 tại miền Nam Việt Nam.
• Nhà hoạch định chính sách kinh tế và ngoại giao: Rút ra các bài học kinh nghiệm về quản trị ngoại thương, điều hành tỷ giá hối đoái, kiểm soát nhập siêu và phòng ngừa rủi ro phụ thuộc kinh tế quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã kiểm chứng và phát triển Lý thuyết Phụ thuộc (Dependency Theory) trong bối cảnh đặc thù của cuộc chiến tranh cục bộ quy mô lớn. Công trình làm rõ luận điểm: sự phụ thuộc kinh tế không chỉ dừng lại ở các kênh thương mại bóc lột cổ điển mà được thiết chế hóa thông qua "cơ chế Quỹ đối giá" và "viện trợ thương mại hóa" (CIP, PL-480). Đây là mô hình biến toàn bộ thị trường ngoại thương thành công cụ phục vụ chiến tranh và tiêu thụ nông phẩm dư thừa của chính quốc, làm biến dạng hoàn toàn động lực phát triển nội tại của nền kinh tế bản địa.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các công trình đi trước?
So với nghiên cứu của Douglas C. Dacy (1986) vốn thiên về phân tích kinh tế lượng nhưng thiếu kiểm chứng văn bản hành chính bản địa, và công trình của Đặng Phong (2004) mang tính chất phác thảo lịch sử kinh tế tổng quan, luận án của Kiều Lê Công Sơn đã thực hiện quy trình "sử liệu học chuyên sâu kết hợp định lượng ngoại thương". Nghiên cứu đã bóc tách trực tiếp hàng trăm văn bản quy phạm pháp luật gốc (Sắc lệnh, Dụ, Nghị định của Bộ Kinh tế, Bộ Tài chính, Viện Hối đoái VNCH) và đối chiếu trực tiếp với hồ sơ viện trợ của USAID, mang lại độ tin cậy và chuẩn xác khoa học vượt trội.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thống kê của luận án là gì?
Phát hiện nổi bật là sự sụp đổ hoàn toàn và nhanh chóng của ngành sản xuất và xuất khẩu lúa gạo - vốn là trụ cột kinh tế sống còn của miền Nam. Chỉ trong vòng 4 năm (1960–1964), từ vị thế xuất khẩu 350.000 tấn gạo, VNCH đã đánh mất hoàn toàn khả năng tự cung tự cấp, biến năm 1964 thành năm xuất khẩu gạo cuối cùng, và nhanh chóng trở thành vùng đất phải nhập khẩu hàng trăm ngàn tấn gạo cứu đói từ Mỹ mỗi năm dưới đạo luật PL-480.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?
Có. Luận án cung cấp danh mục mã hồ sơ lưu trữ chi tiết, xuất xứ phông tư liệu tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP.HCM), Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, cùng hệ thống 16 bảng thống kê có chú giải phương pháp tính toán và nguồn gốc dữ liệu nguyên bản, cho phép các nhà khoa học độc lập kiểm chứng và tái lập quy trình phân tích.

5. Luận án vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Chương trình nghiên cứu mở rộng định hướng vào việc: (1) Số hóa và giải mã toàn diện cơ sở dữ liệu quan thuế và hải quan Sài Gòn giai đoạn 1955–1975; (2) Thực hiện nghiên cứu so sánh đối chiếu (Comparative historical analysis) mô hình ngoại thương của VNCH với các chính quyền thân Mỹ cùng thời kỳ tại châu Á (Hàn Quốc thời Park Chung-hee, Philippines thời Ferdinand Marcos, Đài Loan thời Tưởng Giới Thạch); (3) Đánh giá định lượng tác động di sản của dòng hàng hóa viện trợ đối với thói quen tiêu dùng và cấu trúc xã hội miền Nam sau năm 1975.

Kết luận

Công trình nghiên cứu đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu khoa học đặt ra với 6 đóng góp cụ thể:

1. Phục dựng thành công bức tranh toàn cảnh, chi tiết và có hệ thống đầu tiên về tiến trình 20 năm hoạt động ngoại thương của Việt Nam Cộng hòa (1955–1975).
2. Giải mã bản chất và cơ chế vận hành của dòng viện trợ thương mại hóa Mỹ (CIP, PL-480) cùng hệ thống Quỹ đối giá - nguồn sống cốt lõi duy trì chế độ Sài Gòn.
3. Làm sáng tỏ cơ cấu tổ chức và chức năng của bộ máy thể chế quản lý ngoại thương (Bộ Kinh tế, Bộ Tài chính, Tổng nha Quan thuế, Viện Hối đoái, Ngân hàng Quốc gia).
4. Phân tích chi tiết quy luật biến động của các dòng hàng hóa và thị trường xuất nhập khẩu qua hai giai đoạn lịch sử bản lề (1955–1964 và 1965–1975), chứng minh sự sụp đổ của tỷ lệ che phủ xuất/nhập khẩu từ 34% (1960) xuống còn 10% (1965).
5. Đánh giá khách quan, toàn diện hệ quả hai mặt của ngoại thương đối với cấu trúc kinh tế và phân hóa xã hội tại miền Nam Việt Nam.
6. Đúc kết hệ thống bài học lịch sử sâu sắc, có giá trị thực tiễn cao cho công cuộc xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế của Việt Nam hiện nay.

Luận án khẳng định bước tiến quan trọng về mặt nhận thức lịch sử: nền kinh tế VNCH không phải là một hình mẫu phát triển thị trường tự do bền vững mà là một cấu trúc kinh tế phụ thuộc sâu sắc vào viện trợ ngoại bang, phục vụ mục tiêu chiến tranh. Công trình đã mở ra các hướng nghiên cứu mới về lịch sử tài chính - tiền tệ thời chiến, đóng góp một di sản học thuật chuẩn mực và có giá trị trường tồn trong kho tàng sử học Việt Nam hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho cuộc chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam) của tác giả Phillip E. Catton, University Press of Kansas, năm 2003, cung cấp một bức chân dung về Ngô Đình Diệm nhƣ một ngƣời yêu nƣớc sùng đạo, có những cải cách nỗ lực, xây dựng cơ sở cho chế độ, hiện đại hóa Việt Nam Cộng hòa, xây dựng Việt Nam Cộng hòa phát triển kinh tế, tìm cách vƣợt qua sự phụ thuộc vào hỗ trợ của Mỹ. Nghiên cứu sâu sắc về các chính sách đối ngoại, các mối quan hệ giữa Việt Nam Cộng hòa với Hàn Quốc, Mỹ. Ngƣợc lại, giữa Mỹ với Hàn Quốc, Việt Nam, các nƣớc Đông Nam Á trong bối cảnh của cuộc chiến tranh lạnh.

Cuốn “Vietnam, Korea and US Foreign Policy 1945-1975” (Chính sách đối ngoại của Việt Nam, Hàn Quốc và Hoa Kỳ 1945-1975) của tác giả Christine Bragg, Heinemann Educational Publishers, Halley Court, Jodan Hill, Oxford, 2005, đã nhấn mạnh vào vai trò của Tổng thống Mỹ là Johnson và Nixon, với nhiều chính sách thực hiện ở Việt Nam Cộng hòa, trong đó, chính sách kinh tế đƣợc hai Tổng thống đánh giá quan trọng, với nhiều dự án kinh tế cụ thể, xem trọng xuất khẩu hàng hóa vào Việt Nam Cộng hòa. Cuốn “American Foreign Policy since the Vietnam war” (Chính sách đối ngoại của Mỹ kể từ cuộc chiến tranh Việt Nam), Richard A. Sharpe, Armonk, New York, 2005. Tập trung những tƣ liệu nghiên cứu về chính sách chính trị, kinh tế của các Tổng thống Mỹ đối với chính quyền Việt Nam Cộng hòa trong cuộc chiến tranh Việt Nam, đồng thời, tác giả cũng so sánh, phân tích những nỗ lực của các Tổng thống Mỹ, tiến đến một sự đồng thuận từ chính sách đối ngoại, hỗ trợ thúc đẩy kinh tế, thƣơng mại Việt Nam Cộng hòa cụ thể và rõ ràng.

Đánh giá, phân tích sự chuyển đổi của nền kinh tế Việt Nam Cộng hòa trong lịch sử của Việt Nam, thời kì chiến tranh hỗn loạn, những cải cách kinh tế của chính quyền Việt Nam Cộng hòa trên nhiều lĩnh vực, bao gồm cải cách cụ thể trong nông 10 nghiệp, ngân hàng, và các chính sách thuế đƣợc trình bày trong cuốn “The Vietnamese economy and Its transformation to an open market system” (Nền kinh tế Việt Nam và sự chuyển đổi sang một hệ thống thị trƣờng mở) của tác giả William T. Alpert, Routledge, New York, 2005. Tác giả cũng trình bày những nỗ lực để tạo ra một cơ sở hạ tầng pháp lý, định hƣớng kinh doanh, sự phát triển của thƣơng mại nƣớc ngoài và sự cân bằng khả thi của các khoản thanh toán, các chính sách của Mỹ để phát triển nhanh chóng Việt Nam Cộng hòa. Đƣa ra những nghiên cứu mới về những chính sách của Mỹ hỗ trợ cho chế độ Ngô Đình Diệm ở miền Nam Việt Nam, khuyến khích phát triển kinh tế cho Việt Nam Việt Nam Cộng hòa, trong đó có chính sách về thƣơng mại.

Chính quyền Ngô Đình Diệm bằng những nỗ lực của mình, đã thực hiện những cải cách đƣợc xem là tiên tiến để phát triển kinh tế Việt Nam Cộng hòa, đƣợc thể hiện trong “US Internal Security Assistance to South Vietnam” (Sự hỗ trợ an ninh nội địa của Hoa Kỳ cho miền Nam Việt Nam) của tác giả William Rosenau, Routledge, New York, 2005. Nhận định chính quyền Việt Nam Cộng hòa cũng đã có những biện pháp hạn chế hàng nhập khẩu từ Mỹ, từ chối các hàng hóa không đảm bảo tiêu chuẩn, hoặc những yêu cầu chính sách thuế không hợp lý từ Mỹ, đƣợc làm rõ trong cuốn “Estimative products on Vietnam 1948-1975” (Sự ƣớc tính sản phẩm ở Việt Nam 1948-1975) của tác giả John K. Allen và John Carver, US Government Printing Office, 2005. Tác giả cung cấp những tài liệu liên quan đến cuộc chiến tranh Việt Nam, cách thức mà Mỹ đã thực hiện các chính sách viện trợ quân sự, kinh tế đem lại sự phát triển nhất định cho Việt Nam Cộng hòa.

Việt Nam Cộng hòa nhận viện trợ từ Mỹ, dƣới hình thức tài trợ chủ yếu là đồng đô la, hàng hóa từ Mỹ nhập khẩu vào miền Nam Việt Nam với tiêu chuẩn tƣơng đối cao, nâng cao chất lƣợng cuộc sống. Nhƣng điều này không đƣợc kéo dài, đặc biệt là giai đoạn chiến tranh diễn ra liên tục. Chính điều này đã đẩy chính quyền Việt Nam Cộng hòa vào tình thế “giậm chân tại chỗ”, chƣa có sự quyết liệt hoặc không có khả năng thực hiện các chính sách đến cùng, để đặt một nền móng cho sự phát triển kinh tế trong tƣơng lai. 11 Trình bày các chính sách thực hiện phát triển kinh tế của chính quyền Việt Nam Cộng hòa, phân tích, đánh giá các yếu tố của kế hoạch phát triển, xuất nhập khẩu đƣợc xem là vấn đề trọng tâm, để hƣớng tới sự phát triển kinh tế của Việt Nam Cộng hòa, đƣợc làm rõ trong công trình “Toward the economic development of the Republic of Vietnam” (Hƣớng tới sự phát triển kinh tế của Việt Nam Cộng hòa), của United Nations, Economic Survey Mission to the Republic of Viet Nam, the University of Michigan, 2009.

Khái quát chính quyền Việt Nam Cộng hòa giai đoạn 1955-1975, đồng thời nhận định chính quyền miền Nam Việt Nam đã duy trì một nền kinh tế thị trƣờng tự do và thực hiện các chính sách ngoại thƣơng với phƣơng Tây, đã đƣợc tác giả Frank Senauth làm rõ trong “The Making of Vietnam” (Sản xuất hàng hóa của Việt Nam), Publisher: AuthorHouse, Bloomington, IN, 2012. Trong đó, những lĩnh vực hợp tác đầu tƣ thƣơng mại nổi bật là thành lập một hãng hàng không có tên là Vietnam Air, đầu tƣ sản xuất điện tăng mƣời bốn lần từ năm 1955 đến năm 1973, trong cùng thời gian đó, sản lƣợng công nghiệp tăng bình quân 6,9 phần trăm mỗi năm, riêng sản lƣợng lúa đã tăng 203 phần trăm. Tuy nhiên, tác giả cũng cho rằng, Việt Nam Cộng hòa có sự tiến bộ kinh tế đáng kể, do đƣợc sự hỗ trợ kinh tế rất nhiều bởi ngƣời Mỹ đặc biệt từ năm 1961 đến năm 1973. Tác giả trong nƣớc Trong cuốn “Chính sách kinh tế thực dân kiểu mới của Mỹ ở miền Nam Việt Nam”, của Trƣơng Trung Thứ, Nguyễn Mạnh Đề, NXB Sự thật Hà Nội, năm 1962, đã đề cập tổng quát về chính sách ngoại thƣơng của Việt Nam Cộng hòa đặt dƣới chính sách kinh tế của Mỹ ở miền Nam Việt Nam, từ đó, tác giả đã nhận định tính chất nô dịch và mục đích phục vụ chiến tranh của nền kinh tế miền Nam Việt Nam, biến miền Nam trở thành thuộc địa kiểu mới của đế quốc Mỹ.

Trong đó, hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu đƣợc các tác giả trình bày khái quát với nhiều số liệu đƣợc thống kê về giá trị hàng xuất khẩu, nhập khẩu của miền Nam Việt Nam theo từng chính sách thƣơng nghiệp cụ thể của Mỹ. 12 Tác giả Phan Đắc Lực với công trình nghiên cứu “Vị trí của tư bản lũng đoạn nước ngoài trong nền kinh tế miền Nam Việt Nam”, NXB Khoa học Hà Nội, năm 1963, đã phê phán mục đích và viện trợ của Mỹ, làm rõ thực trạng đời sống kinh tế miền Nam dƣới chính sách viện trợ của Mỹ, đó là một công cụ xâm lƣợc và một thủ đoạn xuất khẩu hàng hóa tƣ bản Mỹ vào miền Nam Việt Nam, biến miền Nam Việt Nam thành thị trƣờng tiêu thụ hàng thừa ế của Mỹ, là nơi xuất khẩu tƣ bản vững chắc cho Mỹ. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã thực hiện chính sách mở rộng cửa cho tƣ bản lũng đoạn nƣớc ngoài đầu tƣ vào miền Nam Việt Nam, làm cho nguồn tài nguyên phong phú của miền Nam Việt Nam rơi vào tay tƣ bản Mỹ, Pháp, Nhật, đẩy nền sản xuất Miền Nam Việt Nam rơi vào tình trạng bế tắc có nguy cơ diệt vong. Đó là một trong những nguyên nhân chủ yếu làm cho mâu thuẫn giữa nhân dân miền Nam Việt Nam với đế quốc Mỹ và tay sai ngày càng sâu sắc.

Cuốn “Hiện tình kinh tế Việt Nam” của tác giả Nguyễn Huy, NXB Lửa Thiêng, Sài Gòn, năm 1972, nêu rõ vai trò của chính phủ Việt Nam Cộng hòa trong sự phát triển kinh tế, các chính sách kinh tế, ngoại thƣơng của chính quyền Việt Nam Cộng hòa đƣợc thể hiện rõ qua việc triển khai kế hoạch kinh tế 5 năm, từ năm 1957 tới 1962 (Kế hoạch Ngũ niên I) và từ năm 1962 tới 1966 (Kế hoạch Ngũ niên II). Ngoài ra, chính quyền Việt Nam Cộng hòa còn thành lập khu công nghiệp (hay khu kỹ nghệ) để tạo thuận lợi cho nhà đầu tƣ vào lĩnh vực chế tạo. Mặt khác, tác giả cũng rút ra đặc điểm nền kinh tế Việt Nam Cộng hòa là “nhập cảng tiêu thụ”, nhập cảng là hoạt động thƣơng mại chính yếu, tuy nhiên, tác giả chƣa đánh giá đƣợc vai trò của xuất cảng hàng hóa đối với nền kinh tế Việt Nam Cộng hòa. Tác giả Nguyễn Văn Ngôn với cuốn “Kinh tế Việt Nam Cộng hòa”, NXB Cấp Tiến, Sài Gòn, năm 1972 đã trình một cách khái quát về vấn đề khuyến khích đầu tƣ tƣ nhân, chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã có các biện pháp hỗ trợ về xuất cảng, nhập cảng chẳng hạn nhƣ thành lập Quốc gia Doanh tế Cuộc vào năm 1955 mà sau đó đƣợc thay thế bằng Trung tâm Khuếch trƣơng Kỹ nghệ vào năm 1958, để hỗ trợ các doanh nghiệp mới, hƣớng dẫn cho các doanh nghiệp về mặt công nghệ và tài chính, cho doanh nghiệp vay với lãi suất thấp.

13 Trong cuốn “Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở miền Nam Việt Nam (1954-1975)”, NXB TP. HCM của Võ Văn Sen, năm 1996, đã đề cập tới những nét căn bản và mức độ phát triển của chủ nghĩa tƣ bản ở miền Nam từ năm 1954 đến năn 1975 trên khắp các ngành công nghiệp, nông nghiệp, thƣơng nghiệp, dịch vụ, ngân hàng, tài chính…, trong đó, chính sách ngoại thƣơng của chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã đƣợc tác giả trình bày khái quát, đƣa ra một số những biện pháp về xuất khẩu, nhập khẩu mà chính quyền Việt Nam Cộng hòa thực hiện trong ngoại thƣơng, và nó là một trong những yếu tố tác động tới quá trình phát triển chủ nghĩa tƣ bản ở miền Nam Việt Nam trong giai đoạn này, mặt khác, tác giả cũng tập trung khảo sát sự hình thành và phát triển của nền sản xuất hàng hóa trong kinh tế ở miền Nam Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975. Đề cập đến chiến lƣợc phát triển kinh tế dài hạn trong 4 năm 1972-1975 của chính quyền Việt Nam Cộng hòa mà hoạt động ngoại thƣơng là một trong những tiêu điểm của kế hoạch, đã đƣợc thể hiện trong cuốn “Four-year National Economic Development Plan, 1972-1975, Republic of Vietnam” (Kế hoạch phát triển kinh tế quốc dân trong 4 năm 1972-1975 của Việt Nam Cộng hòa) của Nha Tổng Giám đốc kế hoạch Việt Nam Cộng hòa, the University of Michigan, 2006.