Luận án tiến sĩ: Hình phạt chính không giam giữ trong luật hình sự Việt Nam

**Luận án tiến sĩ hình phạt chính không giam giữ trong luật hình sự Việt Nam** Luận án nghiên cứu sâu về hình phạt chính không giam giữ trong luật hình sự Việt Nam, phân tích ...

• Tác giả: Nguyễn Thị Ánh Hồng
• Người hướng dẫn: Trần Thị Quang Vinh
• Trường học: Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hình sự - Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Hình phạt chính không giam giữ trong Luật Hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2. PHẦN NỘI DUNG LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG GIAM GIỮ
• 1.1. Khái niệm, đặc trưng, mục đích và phân loại hình phạt
• 1.1.1. Khái niệm, các đặc trưng của hình phạt
• 1.1.2. Các đặc trưng của hình phạt
• 1.1.3. Mục đích của hình phạt
• 1.1.4. Phân loại hình phạt
• 1.2. Khái niệm, đặc điểm và cơ sở của hình phạt chính không giam giữ
• 1.2.1. Khái niệm hình phạt chính không giam giữ
• 1.2.2. Đặc điểm của hình phạt chính không giam giữ
• 1.2.3. Cơ sở của hình phạt chính không giam giữ
• 1.3. Vai trò, vị trí và ý nghĩa của hình phạt chính không giam giữ
• 1.4. Hình thức của hình phạt chính không giam giữ và phân biệt các hình phạt chính không giam giữ với các biện pháp cưỡng chế khác
• 1.4.1. Hình thức của hình phạt chính không giam giữ
• 1.4.2. Phân biệt các hình phạt chính không giam giữ với các biện pháp cưỡng chế khác
• 1.5. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG GIAM GIỮ
• 2.1. Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về các hình phạt chính không giam giữ
• 2.1.1. Sự phát triển trong quy định của pháp luật hình sự Việt Nam đến trước khi ban hành BLHS 2015 về các hình phạt chính không giam giữ
• 2.1.1.1. Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam thời kỳ Phong kiến
• 2.1.1.2. Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam trong giai đoạn từ năm 1945 đến trước khi ban hành BLHS năm 1985
• 2.1.1.3. Quy định của BLHS năm 1985
• 2.1.1.4. Quy định của BLHS năm 1999
• 2.1.2. Quy định của BLHS năm 2015 về các hình phạt chính không giam giữ
• 2.1.2.1. Quy định Phần chung BLHS năm 2015 về các hình phạt chính không giam giữ
• 2.1.2.2. Quy định của Phần các tội phạm BLHS năm 2015 về các hình phạt chính không giam giữ
• 2.1.2.3. Các hạn chế và nguyên nhân của các hạn chế trong quy định của BLHS năm 2015 về các hình phạt chính không giam giữ
• 2.2. Thực tiễn áp dụng các hình phạt chính không giam giữ
• 2.2.1. Thực tiễn áp dụng các hình phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ và trục xuất
• 2.2.1.1. Thực tiễn áp dụng hình phạt cảnh cáo
• 2.2.1.2. Thực tiễn áp dụng hình phạt tiền
• 2.2.1.3. Thực tiễn áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ
• 2.2.1.4. Thực tiễn áp dụng hình phạt trục xuất
• 2.2.2. Các hạn chế và nguyên nhân của các hạn chế trong thực tiễn áp dụng các hình phạt chính không giam giữ
• 2.3. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KINH NGHIỆM CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ QUỐC TẾ VÀ MỘT SỐ NƯỚC VỀ HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG GIAM GIỮ
• 3.1. Kinh nghiệm của pháp luật hình sự quốc tế về hình phạt chính không giam giữ
• 3.1.1. Những vấn đề chung về hình phạt chính không giam giữ trong pháp luật hình sự quốc tế
• 3.1.2. Kinh nghiệm của pháp luật hình sự quốc tế về quy định nguyên tắc và biện pháp bảo đảm áp dụng hình phạt chính không giam giữ
• 3.1.3. Kinh nghiệm của pháp luật hình sự quốc tế về quy định các hình phạt chính không giam giữ cụ thể
• 3.2. Kinh nghiệm của pháp luật hình sự một số nước về các hình phạt chính không giam giữ
• 3.2.1. Kinh nghiệm của pháp luật hình sự Hiệp chủng quốc Hoa Kỳ
• 3.2.2. Kinh nghiệm của pháp luật hình sự Cộng hòa Pháp
• 3.2.3. Kinh nghiệm của pháp luật hình sự Liên bang Nga
• 3.3. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG CÁC HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG GIAM GIỮ
• 4.1. Cải cách tư pháp và định hướng hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả của các hình phạt chính không giam giữ
• 4.2. Các kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả của hình phạt chính không giam giữ
• 4.2.1. Kiến nghị hoàn thiện lý luận về hình phạt chính không giam giữ
• 4.2.2. Kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật hình sự về các hình phạt chính không giam giữ
• 4.2.3. Kiến nghị nhằm nâng cao nhận thức và biện pháp bảo đảm thi hành các hình phạt chính không giam giữ
• 4.3. Kiến nghị những hướng nghiên cứu tiếp theo
• 4.4. Kết luận Chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Lý luận về hình phạt chính không giam giữ

Luận án tiến sĩ này tập trung phân tích hình phạt chính không giam giữ trong luật hình sự Việt Nam. Phần lý luận làm rõ khái niệm, đặc điểm, cơ sở, và vai trò của hình phạt không giam giữ. Hình phạt không giam giữ được định nghĩa là nhóm hình phạt chính không cách ly người phạm tội khỏi cộng đồng, bao gồm cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, và trục xuất. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc nghiên cứu chuyên sâu để hoàn thiện lý luận và quy định pháp luật về hình phạt không giam giữ, phù hợp với xu hướng nhân đạo hóa và bảo vệ quyền con người.

1.1 Khái niệm và đặc điểm

Hình phạt chính không giam giữ là nhóm hình phạt không tước tự do, không cách ly người phạm tội khỏi cộng đồng. Luận án phân tích các đặc điểm như tính nhân đạo, tính linh hoạt, và khả năng tái hòa nhập xã hội của người phạm tội. Đây là hình phạt phù hợp với xu hướng giảm thiểu việc áp dụng hình phạt tù, đặc biệt trong bối cảnh luật hình sự Việt Nam đang hướng tới bảo vệ quyền con người.

1.2 Vai trò và ý nghĩa

Hình phạt không giam giữ đóng vai trò quan trọng trong hệ thống hình phạt, giúp giảm gánh nặng cho hệ thống nhà tù và tạo điều kiện cho người phạm tội tái hòa nhập xã hội. Luận án nhấn mạnh ý nghĩa của việc áp dụng các hình phạt này trong việc đảm bảo tính nhân đạo và hiệu quả của luật hình sự Việt Nam.

II. Quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng

Luận án đánh giá quy định của Bộ luật Hình sự 2015 về hình phạt chính không giam giữ, so sánh với các phiên bản trước đó như BLHS 1999 và BLHS 1985. Mặc dù BLHS 2015 đã có những cải tiến nhất định, vẫn tồn tại nhiều hạn chế như điều kiện áp dụng chưa rõ ràng và thiếu tính hệ thống. Thực tiễn áp dụng các hình phạt này còn thấp, chưa phát huy hiệu quả trong đấu tranh phòng chống tội phạm.

2.1 Quy định pháp luật

BLHS 2015 quy định bốn hình phạt chính không giam giữ: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, và trục xuất. Luận án chỉ ra những hạn chế trong quy định, đặc biệt là sự thiếu thống nhất giữa Phần chung và Phần các tội phạm cụ thể. Điều này làm giảm tính khả thi và hiệu quả của các hình phạt này.

2.2 Thực tiễn áp dụng

Thực tiễn áp dụng hình phạt không giam giữ còn nhiều bất cập. Tần suất áp dụng các hình phạt này rất thấp, chủ yếu vẫn là hình phạt tù. Luận án phân tích nguyên nhân từ góc độ nhận thức của cán bộ tư pháp và sự thiếu đồng bộ trong quy định pháp luật.

III. Kinh nghiệm quốc tế và kiến nghị

Luận án tham khảo kinh nghiệm từ pháp luật hình sự quốc tế và một số quốc gia như Hoa Kỳ, Pháp, và Nga về hình phạt không giam giữ. Các quốc gia này đã áp dụng thành công các hình phạt thay thế tù, giúp giảm tỷ lệ tái phạm và tăng hiệu quả tái hòa nhập xã hội. Từ đó, luận án đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt không giam giữ tại Việt Nam.

3.1 Kinh nghiệm quốc tế

Các quốc gia như Hoa Kỳ, Pháp, và Nga đã áp dụng hiệu quả các hình phạt thay thế tù, bao gồm phạt tiền, lao động công ích, và giám sát điện tử. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc học hỏi kinh nghiệm này để cải thiện hệ thống hình phạt không giam giữ tại Việt Nam.

3.2 Kiến nghị hoàn thiện

Luận án đề xuất các kiến nghị như hoàn thiện quy định pháp luật, nâng cao nhận thức của cán bộ tư pháp, và tăng cường cơ chế giám sát thi hành hình phạt không giam giữ. Các giải pháp này nhằm đảm bảo tính hiệu quả và nhân đạo của hệ thống hình phạt.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học pháp lý hình sự đương đại chứng kiến sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt từ quan niệm trừng phạt thuần túy sang tư duy tư pháp nhân đạo, bảo đảm quyền con người theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 và các chuẩn mực quốc tế như Quy tắc chuẩn tối thiểu của Liên Hợp Quốc về các biện pháp không giam giữ năm 1990 (Quy tắc Tokyo - The Tokyo Rules). Tại Việt Nam, Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đã xác định rõ mục tiêu: "Giảm hình phạt tù, mở rộng áp dụng hình phạt tiền, hình phạt cải tạo không giam giữ... đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội". Trong bối cảnh Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) chính thức thay thế BLHS năm 1999, việc nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống chế tài này mang tính cấp thiết cả về lý luận lập pháp lẫn thực tiễn xét xử.

Research gap (khoảng trống nghiên cứu) nổi bật trong khoa học luật hình sự Việt Nam là sự thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống hóa, đa chiều và toàn diện về toàn bộ nhóm hình phạt chính không giam giữ dưới góc độ kết hợp giữa triết học pháp lý hình phạt học (Penology) và thực tiễn xét xử giai đoạn chuyển giao luật định. Các công trình trước đây như của Nguyễn Sơn (2002), Trịnh Quốc Toản (2011) hay Nguyễn Minh Khuê (2014) chủ yếu khảo sát riêng lẻ từng hình phạt hoặc giới hạn trong khung khổ BLHS năm 1999. Luận án tiến sĩ luật học "Hình phạt chính không giam giữ trong Luật hình sự Việt Nam" (Mã số: 62.04 / 62.38.01.04) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Ánh Hồng do PGS.TS. Trần Thị Quang Vinh và PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Hoa hướng dẫn tại Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh đã giải quyết trọn vẹn khoảng trống này.

Luận án thiết lập 03 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Research Questions - RQ) và các luận điểm kiểm chứng (Hypotheses - H):

• RQ1: Bản chất pháp lý, đặc thù cấu trúc và cơ sở triết học của nhóm hình phạt chính không giam giữ trong mối tương quan với các mục đích của hình phạt là gì?
  • H1: Hình phạt chính không giam giữ bảo đảm sự cân bằng tối ưu giữa tính nghiêm khắc trừng trị (retribution) và mục đích giáo dục, cải tạo (rehabilitation) mà không làm đứt gãy mối liên hệ xã hội của người bị kết án.
• RQ2: Những bất cập, mâu thuẫn nội tại giữa Phần chung và Phần các tội phạm của BLHS năm 2015 cùng những rào cản trong thực tiễn áp dụng (2011–2017) bắt nguồn từ đâu?
  • H2: Tỷ lệ áp dụng hình phạt chính không giam giữ còn thấp (chỉ chiếm thiểu số so với hình phạt tù có thời hạn) do quy định điều kiện áp dụng thiếu linh hoạt, thiếu cơ chế chuyển đổi chế tài (conversion of sanctions) và sự chi phối của tâm lý trừng phạt truyền thống.
• RQ3: Mô hình lập pháp và cơ chế bảo đảm thi hành nào phù hợp để tối ưu hóa hiệu quả của 04 hình phạt: Cảnh cáo, Phạt tiền, Cải tạo không giam giữ và Trục xuất tại Việt Nam?
  • H3: Nội luật hóa kinh nghiệm quốc tế (hệ thống phạt tiền theo ngày - day-fines, mở rộng lao động phục vụ cộng đồng, ứng dụng công nghệ giám sát điện tử) là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa chiến lược cải cách tư pháp.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu xét xử hình sự trên toàn quốc từ năm 2011 đến năm 2017, kết hợp phân tích chuyên sâu các bản án điển hình và khảo sát ý kiến chuyên gia tư pháp, định hình một công trình có giá trị đột phá cho hoạt động lập pháp và áp dụng pháp luật.

Literature Review và Positioning

Lý luận về hình phạt trên thế giới được định hình qua hai dòng học thuyết kinh điển: Học thuyết trừng trị (Retributive Theory) gắn liền với triết học của Immanuel Kant (1796, The Metaphysics of Morals) và Học thuyết vị lợi (Utilitarian Theory) do Cesare Beccaria (1764, Of Crimes and Punishments) khởi xướng, được Jeremy Bentham (1789, 1995, The Panopticon Writings) phát triển. Nếu Kant tuyệt đối hóa nguyên tắc công lý hoàn trả (lex talionis), khẳng định hình phạt là sự trừng phạt mà tội phạm xứng đáng phải gánh chịu, thì Beccaria và Bentham lại tiếp cận hình phạt như một công cụ phòng ngừa tội phạm, tối ưu hóa lợi ích xã hội bằng cách ngăn chặn tái phạm và răn đe cộng đồng.

Sự đối lập giữa hai trường phái đã thúc đẩy sự ra đời của Học thuyết liên hợp (Hybrid/Mixed Theory) do H.L.A. Hart, Marc O. DeGirolami (2011) và Wang Shizhuo (2010) phát triển, hay mô hình 04 mục đích hình phạt của TS. Krishna Kumari (2007) bao gồm: trừng trị, phòng ngừa chung, ngăn ngừa riêng và cải tạo. Tiếp nối xu hướng xã hội học pháp luật, Michel Foucault (1975, Discipline and Punish), David K. Scott (2008, Penology) và Fergus McNeill (2013, Community Sanctions and European Penology) đã chứng minh sự thất bại của môi trường giam giữ khép kín trong việc tái hòa nhập cộng đồng, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của các chế tài cộng đồng (community sanctions). Killias và Villettaz (2008) qua nghiên cứu tổng quan hệ thống (systematic review) tại Thụy Sỹ đã đưa ra bằng chứng thực nghiệm khẳng định chế tài không giam giữ có hiệu quả giảm tỷ lệ tái phạm vượt trội so với hình phạt tù ngắn hạn. Về chế tài tài sản, Sally T. Hillsman (1990) và Pat O’Malley (2009) đã phân tích sâu sắc mô hình "Phạt tiền theo ngày" (Day-fines) tại Đức và các nước Bắc Âu nhằm bảo đảm tính công bằng kinh tế trong phân hóa trách nhiệm hình sự.

Tại Việt Nam, các công trình của Đào Trí Úc (1995), Nguyễn Ngọc Hòa (2001), Lê Văn Cảm (2010), Trần Văn Độ (1994, 2014) và Trịnh Quốc Toản (2011) đã đặt nền móng quan trọng cho lý luận trách nhiệm hình sự và hình phạt. Tuy nhiên, các tranh luận học thuật về mục đích trừng trị hay giáo dục của hình phạt vẫn chưa đi đến điểm đồng thuận tuyệt đối trong việc thiết kế các chế tài cụ thể. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Minh Khuê (2014) về các hình phạt chính không tước tự do dừng lại ở hệ thống quy phạm của BLHS năm 1999, dẫn đến một số nhận định không còn tương thích với BLHS năm 2015 (như luận điểm cho rằng hình phạt không tước tự do tuyệt đối không áp dụng cho tội phạm rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng).

Luận án của Nguyễn Thị Ánh Hồng định vị vị thế học thuật bằng việc phân tích so sánh trực tiếp với pháp luật hình sự Hoa Kỳ (hệ thống Model Penal Code và Sentencing Guidelines với cơ chế Probation và Community Service), Cộng hòa Pháp (Code Pénal với chế tài Travail d'intérêt général và Jours-amende) và Liên bang Nga (Bộ luật Hình sự LB Nga với các hình phạt Обязательные работы - lao động bắt buộc, Исправительные работы - cải tạo lao động và Ограничение свободы - hạn chế tự do). Qua đó, luận án xác lập vị trí tiên phong trong việc đánh giá mức độ tương thích của BLHS năm 2015 với Sổ tay hướng dẫn thực thi Quy tắc Tokyo của Cơ quan Phòng chống Ma túy và Tội phạm Liên Hợp Quốc (UNODC, 2007).

                      HỆ THỐNG HỌC THUYẾT HÌNH PHẠT
HỌC THUYẾT TRỪNG TRỊ                                  HỌC THUYẾT VỊ LỢI
(Retributive Theory)                                 (Utilitarian Theory)
I. Kant (1796), N. Morris                            C. Beccaria (1764), J. Bentham (1789)
Trọng tâm: Trừng phạt xứng đáng                      Trọng tâm: Phòng ngừa & Cải tạo
                          HỌC THUYẾT LIÊN HỢP
                         (Hybrid/Mixed Theory)
                      H.L.A. Hart, Krishna Kumari
                  HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG GIAM GIỮ
                    (BLHS 2015 & Tư pháp hiện đại)

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào sự phát triển của khoa học luật hình sự Việt Nam qua việc định nghĩa và tái cấu trúc hệ khái niệm về nhóm hình phạt chính không giam giữ. Tác giả đưa ra định nghĩa chuẩn xác: "Hình phạt chính là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất được áp dụng cho tội phạm và được Tòa án tuyên một cách độc lập, đối với trường hợp phạm một tội cụ thể thì chỉ được áp dụng một hình phạt nhằm mục đích giáo dục, cải tạo, răn đe, ngăn ngừa và phòng ngừa tội phạm".

Trên cơ sở đó, luận án làm sáng tỏ định nghĩa chuyên biệt: "Hình phạt chính không giam giữ là các hình phạt tuy người bị kết án không bị cách ly khỏi cộng đồng nhưng phải chịu sự tác động của Nhà nước và xã hội bằng việc bị tước hoặc hạn chế các quyền, lợi ích nhất định. Hình phạt chính không giam giữ được Tòa án tuyên độc lập, trường hợp phạm một tội cụ thể thì chỉ được áp dụng một hình phạt".

Luận án mở rộng lý luận hình phạt học dựa trên 04 mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề P1 (Tính tương xứng kép): Tính tương xứng của hình phạt không đồng nghĩa với việc cách ly thân thể; sự tước bỏ quyền tài sản (Phạt tiền), quyền tự do danh dự (Cảnh cáo), quyền cư trú (Trục xuất) hay hạn chế tự do nghề nghiệp/thu nhập (Cải tạo không giam giữ) bảo đảm sự tương xứng với tính chất nguy hiểm của tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng theo luận điểm của Karl Marx: "hình phạt phải có tính hợp pháp và tính hợp pháp đó thể hiện ở giới hạn và mức độ cần thiết của hình phạt; đến lượt nó, giới hạn và mức độ ấy lại nằm ngay trong tính chất và đặc điểm của tội phạm".
• Mệnh đề P2 (Tính kinh tế và tiết kiệm cưỡng chế hình sự): Việc áp dụng hình phạt không giam giữ giảm thiểu chi phí giam giữ công (prison operational costs), huy động nguồn lực xã hội hóa thi hành án hình sự và ngăn ngừa hiện tượng "lây nhiễm tội phạm" (prison contamination / prisonization effect).
• Mệnh đề P3 (Định vị trung tâm của tính hướng thiện): Tự cải tạo trong môi trường xã hội tự nhiên đem lại hiệu quả bền vững hơn sự uốn nắn bằng cưỡng chế giam cầm thụ động.
• Mệnh đề P4 (Tính độc lập của hình phạt chính): Hình phạt chính không giam giữ sở hữu đầy đủ dung lượng nghiêm khắc pháp lý để tự thân thực hiện trọn vẹn cả hai chức năng: phòng ngừa riêng (special deterrence) và phòng ngừa chung (general deterrence) mà không phụ thuộc vào hình phạt bổ sung.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa tầng giữa: (1) Lý thuyết cấu trúc quy phạm luật hình sự, (2) Triết học phân hóa trách nhiệm hình sự, và (3) Xã hội học tư pháp hình sự. Khung phân tích vận hành qua ma trận đánh giá 3 chiều:

1. Chiều lập pháp (Normative Dimension): Đánh giá sự đồng bộ giữa Phần chung (Điều 34 đến Điều 40 BLHS năm 2015) và Phần các tội phạm về biên độ chế tài, điều kiện áp dụng của 04 loại hình phạt (Cảnh cáo, Phạt tiền, Cải tạo không giam giữ, Trục xuất).
2. Chiều thực nghiệm (Empirical Dimension): Phân tích định lượng cấu trúc xét xử của hệ thống TAND (tổng số bản án, tỷ lệ áp dụng từng loại hình phạt chính, sự chênh lệch vùng miền).
3. Chiều so sánh quốc tế (Comparative Dimension): Đối chiếu với các chuẩn mực của Quy tắc Tokyo 1990 và kinh nghiệm chuyển đổi chế tài của Hoa Kỳ, Pháp, Nga.

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung lý thuyết được xác định rõ: giới hạn trong việc áp dụng đối với thể nhân phạm tội (không bao gồm pháp nhân thương mại phạm tội theo Điều 33 BLHS năm 2015), tập trung vào các tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng và một số trường hợp cụ thể đối với tội phạm rất nghiêm trọng theo quy định mới của BLHS năm 2015.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp với chủ nghĩa hiện thực pháp lý (legal realism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed-methods research design) kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu pháp lý quy chuẩn (doctrinal legal research) và nghiên cứu thực nghiệm xã hội học pháp luật (empirical socio-legal research). Thiết kế đa tầng bao gồm: phân tích văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ lịch sử (từ Quốc triều hình luật thời Lê, Hoàng Việt luật lệ thời Nguyễn, các sắc lệnh 1945–1985 đến BLHS 1985, 1999, 2015), phân tích cấu trúc thống kê tội phạm học và khảo sát ý kiến chuyên gia.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

• Thu thập dữ liệu thứ cấp chuẩn mực: Tổng hợp báo cáo tổng kết công tác xét xử thường niên của Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC), Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC), các số liệu thống kê thi hành án hình sự của Bộ Công an và Bộ Tư pháp trong giai đoạn 2011–2017.
• Nghiên cứu điển cứu án lệ (Case Study Protocol): Trích xuất và phân tích định tính hàng trăm bản án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm tại các TAND địa phương đại diện cho các vùng kinh tế - xã hội trọng điểm (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Đắk Lắk).
• Phương pháp tham vấn chuyên gia (Expert Sampling): Khảo sát sâu thông qua phỏng vấn bán cấu trúc và bảng hỏi đối với các thẩm phán TAND các cấp, kiểm sát viên VKSND, luật sư thuộc Liên đoàn Luật sư Việt Nam và các giảng viên khoa học pháp lý đầu ngành.
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc lý thuyết (theoretical triangulation giữa các học thuyết hình phạt), tam giác đạc phương pháp (methodological triangulation giữa định lượng thống kê và giải thích quy chuẩn pháp lý) và tam giác đạc nguồn dữ liệu (data triangulation giữa báo cáo ngành Tòa án, số liệu địa phương và ý kiến thực tế của người áp dụng luật).

Data và phân tích

Dữ liệu thống kê giai đoạn 2011–2017 được phân tích định lượng qua các chỉ số tần suất, tỷ trọng cơ cấu hình phạt và tốc độ biến thiên qua từng năm. Kết quả thống kê chỉ rõ sự mất cân đối nghiêm trọng trong cơ cấu hệ thống hình phạt chính:

• Mặc dù hệ thống hình phạt của Việt Nam quy định 04 hình phạt chính không giam giữ trên tổng số 07 hình phạt chính đối với cá nhân (chiếm tỷ lệ 57.14%), thực tiễn áp dụng lại cho thấy hình phạt tù có thời hạn chiếm tỷ trọng áp đảo (trên 65% - 70% tổng số bị cáo bị kết án trong toàn quốc).
• Hình phạt Cảnh cáo chỉ chiếm tỷ lệ danh nghĩa dưới 1% tổng số vụ án được đưa ra xét xử sơ thẩm.
• Hình phạt Phạt tiền với tư cách là hình phạt chính chỉ dao động trong khoảng 2% - 4% tổng số người bị kết án, chủ yếu tập trung vào các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, môi trường và trật tự công cộng.
• Hình phạt Cải tạo không giam giữ chiếm khoảng 7% - 9%, bị lấn át bởi chế định Án treo (mặc dù án treo là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện chứ không phải là một loại hình phạt độc lập trong hệ thống).
• Hình phạt Trục xuất với tư cách là hình phạt chính gần như không phát sinh số liệu đáng kể trên thực tế xét xử đối với người nước ngoài phạm tội tại Việt Nam.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự mâu thuẫn giữa thiết kế quy phạm và thực tiễn xét xử: Tồn tại nghịch lý lớn khi các đạo luật hình sự Việt Nam dành đa số các loại hình phạt chính là không giam giữ (4/7 loại), nhưng thực tiễn áp dụng lại bị lạm dụng hình phạt tù giam (custodial over-reliance). Nguyên nhân trực tiếp là do điều kiện áp dụng tại Phần chung còn trừu tượng, thiếu hướng dẫn định lượng từ Hội đồng Thẩm phán TANDTC.
2. Xung đột cấu trúc chế tài giữa Phần chung và Phần các tội phạm: BLHS năm 2015 đã mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền là hình phạt chính đối với tội phạm rất nghiêm trọng trong lĩnh vực kinh tế, môi trường (khoản 1 Điều 35), nhưng trong cấu thành cụ thể tại nhiều điều luật của Phần các tội phạm, mức phạt tiền lại chưa được quy định tương xứng hoặc bị bó hẹp trong các khung hình phạt bậc thấp.
3. Sự nhầm lẫn và cạnh tranh bất hợp lý giữa Cải tạo không giam giữ và Án treo: Tòa án có xu hướng lựa chọn hình phạt tù nhưng cho hưởng án treo thay vì áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ do tâm lý xem án treo là sự trừng phạt "nặng hơn" (gắn với án tích phạt tù) nhưng "nhân đạo" hơn, trong khi bản chất pháp lý của cải tạo không giam giữ đòi hỏi sự giám sát và khấu trừ thu nhập (từ 05% đến 20%) vốn gặp nhiều khó khăn trong quản lý cư dân và tài chính phi chính thức tại địa phương.
4. Khoảng trống pháp lý về cơ chế thay thế chế tài khi người bị kết án trốn tránh: BLHS Việt Nam chưa quy định cơ chế chuyển đổi hình phạt (conversion of penalties) khi người bị kết án cố tình không nộp tiền phạt hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ cải tạo không giam giữ sang hình phạt tù có thời hạn (tương tự chế tài của Hoa Kỳ, Pháp, Nga), dẫn đến tình trạng bất khả thi trong thi hành án và làm giảm tính răn đe của luật pháp.
5. Hình phạt trục xuất bị vô hiệu hóa khi là hình phạt chính: Quy định điều kiện áp dụng hình phạt trục xuất chưa rõ ràng về quốc tịch, thủ tục tố tụng và cơ chế tài chính bảo đảm trục xuất, khiến các thẩm phán hầu như chỉ tuyên trục xuất như một hình phạt bổ sung kèm theo án phạt tù.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án củng cố nền tảng học thuyết liên hợp trong khoa học luật hình sự Việt Nam, khẳng định sự cần thiết phải phân định ranh giới giữa chế tài hình sự và trách nhiệm hành chính, đồng thời định hình rõ bản chất của cải tạo không giam giữ như một chế tài cộng đồng đích thực.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình đánh giá tác động chính sách lập pháp hình sự (legislative impact assessment) thông qua việc đối chiếu tỷ lệ quy định chế tài trong văn bản với khả năng thi hành án trên thực tế.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Đề xuất Hội đồng Thẩm phán TANDTC ban hành Nghị quyết hướng dẫn chi tiết điều kiện áp dụng hình phạt Cảnh cáo (xác định rõ thế nào là "người phạm tội ít nghiêm trọng và có nhiều tình tiết giảm nhẹ nhưng chưa đến mức miễn hình phạt").
  • Xây dựng lộ trình áp dụng hệ thống "Phạt tiền theo ngày" (Day-fines system) để tính toán mức phạt tiền dựa trên thu nhập thực tế hàng ngày của người phạm tội, bảo đảm sự công bằng giữa các tầng lớp xã hội.
  • Sửa đổi Điều 36 BLHS năm 2015 theo hướng: nếu người bị kết án cải tạo không giam giữ cố ý trốn tránh nghĩa vụ thì Tòa án có quyền chuyển đổi thời gian cải tạo chưa chấp hành thành hình phạt tù (theo tỷ lệ chuyển đổi khoa học, ví dụ 03 ngày cải tạo không giam giữ bằng 01 ngày tù).
  • Hoàn thiện Luật Thi hành án hình sự nhằm tăng cường vai trò giám sát của Ủy ban nhân dân cấp xã, các tổ chức xã hội và đưa vào ứng dụng công nghệ giám sát định vị điện tử (electronic monitoring).

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu (Limitations):

  • Do BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) mới chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2018, nguồn dữ liệu thực nghiệm sơ thẩm và phúc thẩm chủ yếu được vận hành trên nền tảng BLHS năm 1999 (giai đoạn 2011–2017). Do đó, tác động dài hạn của các điều khoản mới trong BLHS 2015 cần tiếp tục được kiểm chứng định lượng trong các giai đoạn tiếp theo.
  • Luận án giới hạn phạm vi đối tượng áp dụng cho thể nhân phạm tội, chưa mở rộng phân tích các hình phạt chính đối với pháp nhân thương mại (đình chỉ hoạt động có thời hạn, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, cấm kinh doanh, cấm huy động vốn theo Điều 33 BLHS 2015).
  • Dữ liệu khảo sát chuyên gia tập trung chủ yếu vào khối cơ quan tư pháp và học thuật, chưa mở rộng quy mô lớn đến nhóm người từng chấp hành hình phạt không giam giữ.

• Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

  1. Đánh giá tác động thực tế của BLHS 2015 sau 10 năm thi hành đối với tỷ lệ tái phạm của nhóm tội phạm bị áp dụng hình phạt tiền và cải tạo không giam giữ.
  2. Xây dựng mô hình toán kinh tế - luật học nhằm tính toán công thức chuyển đổi linh hoạt giữa phạt tiền, lao động phục vụ cộng đồng và tù giam tại Việt Nam.
  3. Nghiên cứu cơ chế áp dụng chế tài phi giam giữ đối với người chưa thành niên phạm tội theo định hướng tư pháp phục hồi (Restorative Justice).
  4. Khảo sát khả năng áp dụng thiết bị giám sát điện tử (electronic bracelet / ankle monitors) tại các đô thị đặc thù ở Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Định hình hệ thống giáo trình, tài liệu tham khảo giảng dạy bậc đại học và sau đại học tại các cơ sở đào tạo luật lớn (Trường Đại học Luật TP.HCM, Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, Học viện Tư pháp), đóng góp nguồn trích dẫn học thuật phong phú cho các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về hình phạt học.
• Tác động lập pháp và chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ủy ban Tư pháp của Quốc hội, TANDTC, Bộ Tư pháp trong việc sửa đổi, bổ sung Luật Thi hành án hình sự và rà soát, giải thích áp dụng thống nhất các quy định của BLHS năm 2015.
• Tác động kinh tế - xã hội: Thúc đẩy việc giảm chi phí ngân sách quốc gia dành cho hệ thống trại giam, giảm thiểu sự đổ vỡ kinh tế của các gia đình có người phạm tội, hạn chế sự kỳ thị xã hội và hỗ trợ người bị kết án duy trì việc làm, đóng thuế và tái hòa nhập cộng đồng bền vững.
• Hội nhập quốc tế: Minh chứng cho nỗ lực của Việt Nam trong việc thực thi các cam kết quốc tế về quyền con người, đặc biệt là Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR) và Quy tắc Tokyo của Liên Hợp Quốc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh tiến sĩ và học viên cao học: Tiếp cận hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên khảo, phương pháp luận nghiên cứu so sánh luật hình sự và khung lý thuyết hoàn chỉnh về các chế tài không tước tự do.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu luật học: Nguồn tư liệu chuẩn mực để phát triển các bài giảng chuyên đề về Penology, Tội phạm học và Trách nhiệm hình sự.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư: Cẩm nang thực tiễn giúp đánh giá chính xác các tình tiết giảm nhẹ, điều kiện nhân thân để mạnh dạn tuyên các hình phạt chính không giam giữ thay cho hình phạt tù.
• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan lập pháp: Hệ thống giải pháp lập pháp khả thi, có căn cứ khoa học vững chắc để sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật và hướng dẫn thi hành án.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng học thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc luận án đã vận dụng sáng tạo Học thuyết liên hợp (Hybrid/Mixed Theory) và Lý thuyết hình phạt học châu Âu đương đại (European Penology) để giải phóng khái niệm "hình phạt chính không giam giữ" khỏi định kiến thuần túy là "sự thay thế khoan hồng cho hình phạt tù". Tác giả chứng minh rằng hình phạt không giam giữ là một cấu phần trừng trị độc lập, có khả năng đạt được sự cân bằng tối ưu giữa việc tước bỏ các quyền tài sản, danh dự, cư trú mà vẫn bảo tồn quyền tự do thân thể trong cộng đồng, qua đó phát triển sâu sắc quan điểm về tính tương xứng và tiết kiệm cưỡng chế của pháp luật hình sự Việt Nam.

2. Điểm mới về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì?

So với luận án của Nguyễn Sơn (2002) và Nguyễn Minh Khuê (2014), điểm cách tân phương pháp luận của tác giả là sự kết hợp giữa phân tích quy chuẩn pháp lý đa tầng (đối chiếu xuyên suốt từ cổ luật, luật thực định đến luật so sánh quốc tế) với phương pháp điều tra xã hội học thực nghiệm (khảo sát thực tế bản án giai đoạn 2011–2017 trên quy mô toàn quốc và phỏng vấn chuyên gia). Phương pháp này giúp loại bỏ các kết luận duy ý chí, chỉ ra chính xác điểm nghẽn giữa câu chữ luật định và rào cản thi hành trên thực tế.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là hiện tượng "vô hiệu hóa thực tế" của hình phạt Cải tạo không giam giữ trước Chế định Án treo. Dữ liệu xét xử cho thấy các Tòa án có xu hướng áp dụng án treo cao hơn gấp nhiều lần so với cải tạo không giam giữ, mặc dù án treo có hậu quả pháp lý về mặt án tích nặng hơn (gắn liền với bản án tù). Nguyên nhân xuất phát từ sự thiếu thốn công cụ giám sát việc khấu trừ thu nhập của người chấp hành án cải tạo không giam giữ tại cơ sở, khiến thẩm phán e ngại về tính khả thi của bản án.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức chuẩn để nhân rộng nghiên cứu không?

Có. Luận án thiết lập giao thức phân tích bản án chuẩn hóa gồm 04 bước: (1) Xác định loại tội phạm và khung hình phạt luật định, (2) Đánh giá nhân thân và điều kiện áp dụng hình phạt không giam giữ theo Phần chung, (3) Phân tích đối chiếu tương quan với chế định án treo và hình phạt tù, và (4) Đánh giá tính khả thi thi hành án tại địa bàn cư trú của người phạm tội.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tiếp theo được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghị sự 10 năm tập trung vào 03 trục cột: (1) Thể chế hóa chế tài "Lao động phục vụ cộng đồng" thành một hình phạt chính độc lập trong BLHS sửa đổi tương lai, (2) Xây dựng Luật Giám sát tư pháp và thi hành án cộng đồng, và (3) Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cùng công nghệ định vị sinh trắc học trong quản lý người chấp hành án không giam giữ tại Việt Nam.

Kết luận

1. Chuẩn hóa hệ thống lý luận: Luận án đã hoàn thiện trọn vẹn cơ sở lý luận về hình phạt chính không giam giữ, định danh chính xác 04 hình phạt (Cảnh cáo, Phạt tiền, Cải tạo không giam giữ, Trục xuất) trong mối liên kết hữu cơ của hệ thống hình phạt Việt Nam.
2. Khắc phục khoảng trống lập pháp: Chỉ ra căn nguyên các điểm nghẽn giữa Phần chung và Phần các tội phạm của BLHS năm 2015, đề xuất giải pháp kỹ thuật lập pháp để nâng cao tính khả thi của chế tài phạt tiền và cải tạo không giam giữ.
3. Đột phá về cơ chế chuyển đổi chế tài: Đề xuất cơ chế lập pháp mang tính đột phá cho phép chuyển đổi hình phạt không giam giữ sang hình phạt tù giam nếu người bị kết án cố tình trốn tránh, giải quyết dứt điểm tình trạng bất khả thi trong thi hành án.
4. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới: Mở đường cho các nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế học luật hình sự (Law and Economics), xã hội học thi hành án và tư pháp phục hồi tại Việt Nam.
5. Nâng cao vị thế hội nhập quốc tế: Đưa ra lộ trình khoa học nhằm nội luật hóa toàn diện các quy chuẩn của Quy tắc Tokyo (1990) và các hướng dẫn của UNODC, góp phần xây dựng một nền tư pháp hình sự Việt Nam văn minh, nhân đạo, bảo vệ vững chắc quyền con người và phục vụ đắc lực cho công cuộc đổi mới đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 từ trang 3 đến trang 24 đã phân tích về bản chất, mục đích, nguồn, cấu trúc của Luật hình sự và có những nội dung đề cập đến bản chất, chức năng của hình phạt. Giáo sư TS Larry J. Siegel của Trường ĐH Massachusetts_Lowell trong cuốn sách Tội phạm học (Criminology)24 có phần giới thiệu, bình luận lịch sử của Luật hình sự, lịch sử các học thuyết tội phạm học với những nội dung liên quan đến lịch sử hình phạt có nhiều giá trị tham khảo. Nghiên cứu lý luận về hình phạt được thực hiện rất nhiều trên thế giới mà luận án có thể kế thừa.

Tuy nhiên, nghiên cứu lý luận về hình phạt chính không giam giữ gần như không được đề cập đến một cách trực tiếp mà chủ yếu ở các vấn đề lý luận có liên quan như chính sách thay thế hình phạt tù, chính sách tiết kiệm cưỡng chế hình sự. Tình hình nghiên cứu này xuất phát từ các lý do sau: Thứ nhất, pháp luật hình sự của nhiều nước không có sự phân chia hệ thống hình phạt thành hai nhóm là hình phạt chính và hình phạt bổ sung. Thứ hai, hệ thống hình phạt của các nước quy định khác nhau về các hình phạt không giam giữ cụ thể. Một số công trình nghiên cứu có ý nghĩa tham khảo cho nghiên cứu lý luận hình phạt chính không giam giữ như: Tài liệu Sổ tay về Các nguyên tắc cơ bản và yêu cầu thực tiễn của các biện pháp thay thế hình phạt tù (Hanbook of Basic Principles and Promising Practices on Alternatives to Imprisonment) của UNODC25 là tài liệu chính thức của Liên Hiệp 22 Marc O.DeGirolami, Tlđd số 14, tr.

23 Peter Gillies (1990), Criminal Law, The Law Book Company Limited, tr. Siegel (1999), Criminology, West Publishing Company. 25 UNODC (2007), Hanbook of Basic Principles and Promising Practices on Alternatives to Imprisonment, Publish forms online, tr. 12 Quốc nhằm giải thích và hướng dẫn cho Các quy tắc chuẩn, tối thiểu của Liên Hợp Quốc về những biện pháp không giam giữ năm 1990 (gọi tắt là Quy tắc Tokyo).

Tài liệu đã đề cập đến một số lý do của việc sử dụng các biện pháp thay thế hình phạt tù mà tác giả có thể tham khảo để nghiên cứu lý luận của hình phạt chính không giam giữ. Bài viết Các hiệu quả của chế tài giam giữ so với chế tài không giam giữ trong tái phạm: Bài học từ việc đánh giá hệ thống (The Effects of Custodial vs. Non- Custodial sanctions on reoffending: Lesson from a systematic review) của tác giả Killias, M và Villettaz, P, trường Đại học Lausanne, Thụy Sỹ26. Các tác giả đã xác định các biện pháp được xem là chế tài không giam giữ (hay còn gọi là chế tài không giam giữ) đưa ra nhiều kết luận quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả của các biện pháp này đối với vấn đề tái phạm kể cả hiệu quả trước mắt và hiệu quả lâu dài.

Tình hình nghiên cứu quy định về các hình phạt chính không giam giữ trong pháp luật hình sự một số quốc gia Hình phạt không giam giữ được quy định phổ biến trong hệ thống hình phạt của các nước. Trong xu thế hiện nay các hình phạt chính không giam giữ ngày càng phổ biến và đóng vai trò quan trọng trong hệ thống hình phạt. Do vậy các nghiên cứu về các hình phạt chính không giam giữ trong quy định của pháp luật hình sự của các quốc gia rất phong phú và có nhiều giá trị tham khảo. Hình phạt tiền và hình phạt hạn chế tự do là hai hình phạt chính không giam giữ được quy định phổ biến trong pháp luật hình sự của các nước.

Một số công trình tiêu biểu như: Bài viết Phạt tiền và phạt tiền theo ngày (Fines and Day Fines) của Giáo sư Sally T. Hillsman 27 phân tích hình phạt tiền và phạt tiền theo ngày trong quy định của pháp luật hình sự của Hoa Kỳ và so sánh với pháp luật các nước ở Châu Âu. Bài viết Học thuyết tội phạm và hình phạt trong Luật hình sự của Đức (Theory of Crime and Punishment in German Criminal Law) 28 phân tích, bình luận các học thuyết về tội phạm và học thuyết hình phạt ảnh hưởng trong Luật hình sự của Đức từ trước đến nay. Công trình có giá trị tham khảo lớn khi luận án nghiên cứu quy định của pháp luật hình sự nước ngoài và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam; Tiến sĩ Pat O’Malley của Trường ĐH Sydney trong bài viết Lý thuyết hình 26 Killias.

P (2008), “The Effects of Custodial vs. Non-Custodial sanctions on reoffending: Lesson from a systematic review”, Psicothema, 20 (1), tr. Hillsman (1990), “Fines and Day Fines”, Crime & Just (49), The University of Chicago. 28 Markus Dirk Dubber (2005), “Theory of Crime and Punishment in German Criminal Law”, University at Buffalo Law School, Legal Studies Research Paper (02); 13 phạt tiền (Theorizing Fines)29 đã lý giải sự thay đổi quan điểm về hình phạt tiền trong lịch sử Luật hình sự.

Tiến sĩ Wang Shizhuo của Trường Đại học Bắc Kinh có bài viết Nhìn nhận lại về mục đích của hình phạt (Rethinking The Purpose of Criminal Punishment)30 đã trình bày quan điểm về việc đánh giá lại mục đích của hình phạt và phân tích, bình luận mục đích của hình phạt trong pháp luật hình sự Trung Hoa. Theo đó kết luận pháp luật hình sự Trung Hoa xác định quan niệm về hình phạt dựa trên học thuyết liên hợp trong đó nhấn mạnh yếu tố phòng ngừa tội phạm. Bên cạnh hình phạt tiền, các nghiên cứu ở nước ngoài trong khoảng thời gian từ thập niên 80 của thế kỷ 20 đến nay có xu hướng tập trung nhiều vào các hình thức cưỡng chế hình sự mang tính chất hạn chế tự do của người phạm tội dưới dạng hình phạt hoặc các biện pháp hình sự khác. Các biện pháp này có nhiều tên gọi và hình thức khác nhau như chế tài cộng đồng (community sanctions), hình phạt cộng đồng (community penalty), quản chế (probation), quản chế bằng vòng điện tử (electronic monitoring).

Một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như: Bài viết Các tiêu chuẩn pháp lý và giới hạn của các chế tài cộng đồng (Legal Standards and the Limits of Community Sanctions) của tác giả D.van Zyl Smit.31 Tác giả phân tích các giới hạn chung, các công cụ pháp lý quốc tế, qua đó đề xuất các giới hạn pháp lý áp dụng cho chế tài cộng đồng. Bài viết Đánh giá sự ảnh hưởng của hình phạt cộng đồng (Evaluating the Impact of Community Penalties) của George Mair.32 Tác giả tập trung vào các nội dung lớn như quá trình tranh luận về hiệu quả của các hình phạt cộng đồng, các điểm chung liên quan đến sự đánh giá. Qua đó, đánh giá hiệu quả hiện tại của biện pháp quản chế của Vương quốc Anh và xứ Wales và các bài học rút ra từ việc đánh giá hiệu quả của biện pháp quản chế. Bài viết Các chế tài cộng đồng và hình phạt học Châu Âu (Community sanctions and European penology) của Giáo sư Fergus McNeill thuộc trường Đại học Glassgrow trong sách chuyên khảo Hình phạt học Châu Âu (European Penology).33 Tác giả đã phân tích các định nghĩa và phạm vi của các chế tài cộng đồng, trong đó tập 29 Pat O’Malley (2009), “Theorizing Fines”, The University of Sydney, Sydney Law School Legal Studies Research, (85).

30 Wang Shizhuo (2010), Tlđd số 16, tr.van Zyl Smit (1993), “Legal Standards and the Limits of Community Sanctions”, Eur. 32 George Mair (1995), “Evaluating the Impact of Community Penalties”, 2 U. Content downloaded/printed from HeinOnline (http://heinonline.org) Wed Nov 25 05:42:54 2015. Snacken, S and Van Zyl Smit, D.

14 trung nhiều vào hoạt động giám sát. Bài viết đã đưa ra các đánh giá quan trọng cho các quy định và thực tiễn của hoạt động giám sát trong các chế tài cộng đồng của các nước Châu Âu. Trong khoa học pháp lý hình sự, nghiên cứu về hình phạt rất phát triển ở nước ngoài đặc biệt từ cuối thế kỷ 20 đầu thế kỷ 21, trãi trên nhiều phương diện từ lý luận hình phạt đặc biệt là các học thuyết hình phạt, nghiên cứu các hình phạt cụ thể, đánh giá mức độ hiệu quả của các hình phạt. Khi làn sóng nhân đạo cũng như vấn đề bảo đảm quyền con người đang là xu hướng chung của thế giới thì các nghiên cứu về hình phạt càng được quan tâm đặc biệt là các hình phạt không tước quyền sống hoặc sự tự do.

Các nghiên cứu về hình phạt ở nước ngoài có giá trị tham khảo rất lớn cho luận án, tuy nhiên các tài liệu nghiên cứu lý luận về hình phạt chính không giam giữ chưa tập trung và trực tiếp.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Tình hình nghiên cứu về lý luận hình phạt và hình phạt chính không giam giữ Nghiên cứu lý luận về hình phạt đã được tiến hành từ rất sớm trong pháp luật hình sự Việt Nam và luôn mang tính thời sự trong hoạt động khoa học. Các nghiên cứu lý luận về hình phạt thường tập trung vào các vấn đề lớn gồm bản chất của hình phạt, khái niệm hình phạt, mục đích của hình phạt. Các quan điểm khác nhau về hình phạt của khoa học luật hình sự thế giới cũng ảnh hưởng đến khoa học pháp lý hình sự Việt Nam.TS Trần Văn Độ trong bài viết Quan niệm về hình phạt, trong chuyên đề BLHS: thực trạng và phương hướng đổi mới đã nhận định rằng từ trước đến nay, trong khoa học pháp lý hình sự Việt Nam tồn tại nhiều quan điểm khác nhau, có thể chia thành hai nhóm quan điểm: 1) coi hình phạt là công cụ trừng trị, trả thù người phạm tội, lấy sự khắc nghiệt của hình phạt làm điều răn cho người phạm tội; 2) coi hình phạt là công cụ pháp lý để đấu tranh phòng, chống tội phạm, cải tạo giáo dục người phạm tội”.34 Trong hai quan điểm trên thì quan điểm xem hình phạt là công cụ pháp lý để đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, công cụ để giáo dục, cải tạo người phạm tội là quan điểm chủ đạo của khoa học Luật hình sự Việt Nam, thể hiện trong quy định của BLHS.

34 Trần Văn Độ (1994), Quan niệm về hình phạt, trong chuyên đề: BLHS: thực trạng và phương hướng đổi mới, Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý, Hà Nội, tr. 15 Vấn đề khái niệm, bản chất và mục đích của hình phạt được nghiên cứu nhiều trong khoa học luật hình sự Việt Nam. Các công trình tiêu biểu bao gồm: Hình phạt trong Luật hình sự Việt Nam của Viện nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ tư pháp35 là công trình nghiên cứu chuyên sâu và tập trung nhất về hình phạt trong giai đoạn trước khi có BLHS năm 1999.