Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT VÀ THÀNH NGỮ TIẾNG ANH VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh trên thế giới và ở Việt Nam Thành ngữ là bộ phận cấu thành quan trọng của mọi ngôn ngữ. Khi hành chức thành ngữ với tư cách tương đương như một từ được tái hiện dưới dạng làm sẵn tạo cho lời nói có hình ảnh bóng bảy và giúp cho giao tiếp trở nên sống động và thú vị. Do đó, hoạt động giao tiếp có thể thực sự hiệu quả khi có sự tham gia thành công của thành ngữ. Thành ngữ đóng vai trò quan trọng trong mọi ngôn ngữ nói chung, trong tiếng Việt và tiếng Anh nói riêng.
Trong lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ, thành ngữ đã thu hút sự quan tâm sâu sắc của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Các nghiên cứu về thành ngữ đã đem lại nhiều kết quả mang tính khoa học góp phần xây dựng nền tảng cơ sở lý luận về hiện tượng ngôn ngữ này trong nhiều ngôn ngữ khác nhau, trong đó có tiếng Việt và tiếng Anh. Cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về thành ngữ trong và ngoài nước. Những vấn đề lý luận và phương pháp nghiên cứu thành ngữ được đề cập tới một cách nghiêm túc và khoa học.
Thành ngữ được nghiên cứu dưới nhiều góc độ như cấu trúc ngữ pháp, vần nhịp, sự hòa kết, phương thức tạo nghĩa, ngữ dụng, tri nhận, ý niệm. Bên cạnh những công trình nghiên cứu thành ngữ của một ngôn ngữ thì cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu thành ngữ của một ngôn ngữ trong sự so sánh đối chiếu với thành ngữ của một hay nhiều ngôn ngữ khác. Những năm gần đây, với xu hướng kết nối giữa các lĩnh vực cuộc sống, giữa các ngành nghề, đặc biệt là giữa các ngành gần gũi nhau, việc nghiên cứu liên ngành đã trở thành một yêu cầu cấp thiết. Thành ngữ không chỉ được nghiên cứu trong phạm vi ngành ngôn ngữ học mà 9 đã bắt đầu được nghiên cứu liên ngành với các ngành khác như xã hội học, ngữ văn học, lịch sử học, triết học, tâm lý học, v.1 Tình hình nghi n u thành ngữ tiếng Anh Ở các thời điểm khác nhau trong tiến trình lịch sử nghiên cứu thành ngữ tiếng Anh, các nhà nghiên cứu đã có nhiều cách tiếp cận khác nhau với thành ngữ tiếng Anh.
Cho đến nay đã có nhiều công trình trên thế giới khảo sát thành ngữ tiếng Anh dưới nhiều góc độ khác nhau và bằng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau. Những nghiên cứu đầu tiên về thành ngữ tiếng Anh có xu hướng tập trung vào các kiểu hình dựa trên các tiêu chí cú pháp và dạng thức (Makkai [101]; Weinreich [120]). Cuối thế kỷ 20 đầu thế kỷ 21 Moon [108] đã nghiên cứu thành ngữ tiếng Anh như một hiện tượng từ vựng. Những nghiên cứu này thống nhất trên quan điểm cho rằng năng lực hiểu và sử dụng đúng các thành ngữ chính là chìa khóa cho việc sử dụng thành thạo ngôn ngữ như người bản địa.
Trên thực tế, Fernando (1996) cũng đã từng phát biểu: “Không một dịch giả hoặc giáo viên ngôn ngữ nào có thể lờ đi các thành ngữ hoặc đặc tính thành ngữ nếu muốn sử dụng ngôn ngữ mục tiêu một cách tự nhiên” [84; 234]. Những nghiên cứu sau này, có thể kể từ nghiên cứu của Strässler [117], chuyển sang phân tích thành ngữ với các đặc điểm ngữ dụng, tương tác, và ở mức độ diễn ngôn (Fernando [84]; Moon [108]; McCarthy [102]). Strässler [117] trong công trình “Idioms in English: A pragmatic analysis” (Thành ngữ trong tiếng Anh phân tích dụng h c) đã nghiên cứu thành ngữ từ góc độ dụng học. Từ góc độ dụng học, Strässler (1982) cho rằng thành ngữ được sử dụng để chuyển tải thông tin nhiều hơn nội dung ngữ nghĩa của thành ngữ đó.
Nghiên cứu thành ngữ ở mức độ diễn ngôn, McCarthy chỉ ra rằng: “thành ngữ có tính tương tác cao và không thể luôn luôn được xác định bằng những đặc điểm cấu tạo của chúng” [103; 56]. Ông cũng khẳng định rằng: “Thành ngữ 10 không nên được sử dụng một cách ngẫu nhiên tùy tiện mà nên được xem như các phương tiện giao tiếp, chứ không đơn thuần chỉ là thói quen sử dụng ngôn ngữ. Trong tiếng Anh, thành ngữ đã được nghiên cứu trên nhiều bình diện như cấu trúc, ngữ dụng và ngữ pháp chức năng. Weinreich [120] “Problems in the analysis of idioms” (Những vấn đề về phân tích thành ngữ) cho rằng một trong những đặc điểm của thành ngữ là sự tối nghĩa tiềm năng nảy sinh từ các thành tố mang nghĩa đen trong diễn ngôn.
Fernado [84] “Idioms and idiomaticity” (Thành ngữ và tính đặc ngữ) đã bàn về thành ngữ dựa trên lý thuyết ngữ pháp chức năng và chia thành ngữ thành 3 nhóm. Thành ngữ biểu ý (ideational idioms) là những thành ngữ chuyển tải nội dung thông điệp hoặc bản chất của thông điệp. Thành ngữ liên nhân (interpersonal idioms) là những thành ngữ thực hiện chức năng tương tác nhằm bắt đầu, duy trì hoặc kết thúc một mẫu trao đổi và có quan hệ chặt ch với quy tắc lịch sự trong giao tiếp (ví dụ: by the way/ tiện thể). Thành ngữ liên kết (relational idioms) có chức năng liên kết ngôn bản và do vậy làm tăng tính mạch lạc của diễn ngôn (ví dụ: on the contrary/ trái lại).
Khi ngôn ngữ học tri nhận thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ thì thành ngữ cũng bắt đầu trở thành đối tượng nghiên cứu nhìn từ góc độ tri nhận. Trong số những nghiên cứu ấy, nổi lên là nghiên cứu về ẩn dụ và hoán dụ ý niệm của Lakoff [98]: “Women, fire, and dangerous things: What categories reveal about the mind” (Phụ nữ, lửa và những thứ nguy hiểm: phạm trù nào hé lộ về bộ óc”. Ông phát hiện ra rằng việc phân tích về ẩn dụ và hoán dụ ý niệm có thể giúp cho việc giải thích các cung bậc tình cảm. Đồng thời, mô hình văn hoá của mỗi cộng đồng sử dụng ngôn ngữ cũng góp phần vào việc tìm hiểu nghĩa ẩn dụ và hoán dụ của thành ngữ.
Cùng với những phát hiện quan trọng, có ý nghĩa về ẩn dụ và hoán dụ ý niệm, Wright 11 [123] trong công trình “Idioms Organizer: Organized by metaphor, topic and key word” đã sắp xếp thành ngữ tiếng Anh theo từng miền ý niệm như thời gian, tiền bạc, thời tiết, hành trình, v. Nghiên cứu về tính ẩn dụ của thành ngữ, Giffs [88] là người tiên phong và cho đến nay tính hình tượng của thành ngữ được chấp nhận rộng rãi và được xem là một trong những đặc trưng của thành ngữ. Từ 1980 đến nay, rất nhiều nghiên cứu thành ngữ được đặt trong mối liên hệ với việc dạy/học thành ngữ. Các quan điểm xoay quanh việc có nên dạy các thành ngữ hay không, và nếu dạy, thì dạy những thành ngữ nào, dạy như thế nào? Cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21, các công trình nghiên cứu về mối liên hệ giữa ngôn ngữ và các lĩnh vực khác như văn hóa, tâm lý, đất nước học, dân tộc học đã nở rộ.
Có thể kể tới các công trình nổi bật như Brown [75], Giffs [88], James O‟discoll [95], Robert [114], Wierzbicka [121], Ying [124]. Cùng với xu thế nghiên cứu liên ngành này, thành ngữ cũng đã được khảo sát, phân tích trong mối liên hệ với các yếu tố ngoại thân. Cũng trong giai đoạn lịch sử này, đáng chú ý là sự xuất hiện của những nghiên cứu liên ngôn ngữ và liên văn hóa, sớm nhất là Rosch [115], tiếp đến là Hofstede [92], Emanatian [81], Levin, D et al. Và thật thú vị khi các nghiên cứu ngôn ngữ nói chung, nghiên cứu thành ngữ nói riêng không chỉ được các nhà nghiên cứu thế giới mở rộng khảo sát trong diện mạo liên ngành mà còn đặt trọng điểm vào từng lĩnh vực cuộc sống.
Những nghiên cứu này đã soi sáng nhiều góc cạnh nhỏ hẹp của cuộc sống bằng ánh sáng của ngôn ngữ, văn hóa, tư duy dân tộc. Có thể tìm thấy các nghiên cứu chọn đối tượng nghiên cứu là các yếu tố ngôn ngữ, văn hóa phản ánh những cảm xúc của con người, những mối quan hệ xã hội, tình yêu, hôn nhân, gia đình. Có thể kể tới một số công trình nghiên cứu nổi bật như McGoldrick, Pearce & Giordano [104]; Skogrand, Hatch & Singh [116]. 12 Như vậy, lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ nói chung và thành ngữ nói riêng, cho thấy thành ngữ đã được nghiên cứu khá đầy đủ, sâu sắc ở các góc độ khác nhau và nội dung khác nhau, trong sự liên hệ với các ngành khoa học liên quan và sự liên hệ so sánh đối chiếu với ngôn ngữ khác.
Tuy nhiên, các nghiên cứu đối chiếu thành ngữ về tình yêu, hôn nhân, và gia đình ở các ngôn ngữ khác nhau còn rất hạn chế, nếu có thì cũng chỉ dừng lại ở góc độ nào đó có chút liên quan như: nghiên cứu đối chiếu thành ngữ chỉ cảm xúc hoặc chỉ quan hệ xã hội. Vì vậy, có thể nói việc nghiên cứu đối chiếu thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình vẫn là một địa hạt bỏ ngỏ tiềm năng đáng được quan tâm nghiên cứu vì đây là một lĩnh vực quan trọng của cuộc sống ở bất cứ dân tộc, đất nước nào.2 Tình hình nghi n u thành ngữ tiếng Vi t Như đã nói, thành ngữ là một bộ phận quan trọng, là tinh hoa của mỗi ngôn ngữ, được đúc kết qua nhiều thế hệ, phản ánh kinh nghiệm sống, tư duy và văn hóa của mỗi dân tộc. Thành ngữ phát triển cùng với sự phát triển của mỗi cộng đồng người, của mỗi quốc gia, dân tộc. Việt Nam là một quốc gia có bề dày lịch sử hào hùng, có nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, có nét truyền thống, có nét hiện đại thì kho tàng thành ngữ tất yếu cũng vô cùng phong phú.
Trong mấy chục năm gần đây, giới nghiên cứu Việt ngữ đã dành sự quan tâm đáng kể cho thành ngữ. Thành ngữ được khảo sát trên nhiều bình diện, chú ý tới nhiều phương diện cuộc sống, và cũng đã có những nghiên cứu so sánh đối chiếu thành ngữ ở các ngôn ngữ khác nhau, thành ngữ tiếng Việt với thành ngữ tiếng Hán, tiếng Nga, tiếng Anh, tiếng Pháp, … Đặc biệt đáng chú ý là những nghiên cứu có tính liên ngành xuất hiện trong những năm gần đây. Ở những nghiên cứu này, thành ngữ được nghiên cứu từ góc nhìn của một ngành học khác như văn hóa học, đất nước học, tâm lý học.