Chương 1. Tổng quan nguồn tư liệu và tình hình nghiên cứu vấn đề Chương 2. Bối cảnh lịch sử cuối thế kỉ XVIII và sự xuất hiện cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh Chương 3. Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh ( 1778 – 1788) Chương 4.
Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh (1788 – 1802) Chương 5. Kết cục, nguyên nhân, hệ quả của cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh (1778 – 1802) 9 NỘI DUNG Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGUỒN TƢ LIỆU VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Tổng quan nguồn tƣ liệu 1. Nguồn tư liệu trong nước Nguồn tư liệu chính khi nghiên cứu đề tài là các bộ sử của các sử gia phong kiến viết về lịch sử Đại Việt cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX.
Trong các công trình này, các tác giả cũng đã bước đầu đánh giá về cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh. Về phía Tây Sơn, tư liệu liên quan đến Tây Sơn đã bị Gia Long đốt hủy. Một số tư liệu tản mạn còn được lưu giữ như: những bài khải, biểu, chế mà Ngô Thì Nhậm viết thay cho Quang Trung về các vấn đề quan trọng, được tập hợp trong tập Hàn các anh hoa của bộ sách Ngô Gia Văn phái, đây là nguồn tài liệu quý giá của nhà Tây Sơn còn sót lại. Gần đây, tập tài liệu bao gồm các công văn của Tổng binh Quy Hợp được phát hiện tại Hương Khê (Hà Tĩnh) đã làm sáng rõ nhiều vấn đề về mối quan hệ giữa Tây Sơn với Vạn Tượng.
Bộ Khâm định An Nam kỷ lược là tập tài liệu đầy đủ nhất của nhà Thanh ghi lại những diễn tiến cuộc chiến tranh giữa Tây Sơn và nhà Thanh, cũng như thư từ thông hiếu giữa hai nước từ năm 1788 đến năm 1791. Mặc dù nguồn tài liệu gốc về Tây Sơn không nhiều, chủ yếu là giao thiệp của Tây Sơn với nhà Thanh, với Vạn Tượng, nhưng những tư liệu đó đã góp phần phục dựng lại nhà Tây Sơn. Ngoài ra, tư liệu về nhà Tây Sơn còn có một số chiếu, biểu, sắc phong… được nhân dân ở các địa phương lưu giữ. Năm 1988, các nhà sử học Phan Huy Lê, Nguyễn Quang Ngọc… đã điều tra khảo sát ở địa bàn tương ứng với hai phủ Quy Nhơn, Quảng Ngãi thế kỉ XVIII và tập hợp các tư liệu có liên quan đến Tây Sơn trong cuốn Tư liệu về Tây Sơn - Nguyễn Huệ trên đất Nghĩa Bình (1988).
Đây là những nguồn sử liệu quý giá để đánh giá về Tây Sơn và cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh. Tuy nguồn tư liệu về Tây Sơn còn khuyết, nhưng những bộ sử của các sử gia triều Lê – Trịnh, triều Nguyễn là nguồn tư liệu phong phú để nghiên cứu đề tài. Thế kỉ XVIII, các sử gia triều Lê – Trịnh biên soạn cuốn Đại Việt sử kí tục biên (1676 – 1789). Các tác giả đề cao chúa Trịnh, còn xem Tây Sơn và chúa 10 Nguyễn đều là kẻ thù.
Mặc dù đứng về phía đối lập với chúa Nguyễn và Tây Sơn nhưng bộ sử cũng ghi lại một phần sự phát triển của nhà Tây Sơn và sự sụp đổ của chúa Nguyễn giai đoạn trước năm 1789. Năm 1776, Lê Quý Đôn được cử giữ chức Hiệp trấn tham tán quân cơ ở Thuận Hóa, ông viết Phủ biên tạp lục, đây là tập bút kí viết về Đàng Trong từ thế kỉ XVIII về trước. Lê Quý Đôn đứng trên lập trường đối địch với chúa Nguyễn để phản ánh tình hình chế độ phong kiến Đàng Trong thế kỉ XVIII, nhất là vùng Thuận Quảng, từ đó, tác giả bước đầu lí giải nguyên nhân dẫn đến phong trào Tây Sơn. Phủ biên tạp lục đã góp phần tái hiện lại cuộc chiến giữa lực lượng chúa Trịnh, Tây Sơn với chúa Nguyễn trước năm 1778 và quá trình hình thành lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh.
Thời kì này, các bộ sử của các sử gia dưới triều Lê – Trịnh cũng đã viết về tình hình ở Đàng Ngoài khi Tây Sơn tiến ra Bắc. Cuốn Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô Gia văn phái phản ánh cuộc đấu tranh giữa các lực lượng phong kiến Lê – Trịnh và phong trào Tây Sơn trong thời gian từ khi Trịnh Sâm lên ngôi chúa (1767) đến khi Nguyễn Ánh lên ngôi vua (1802). Tác phẩm phản ánh rõ sự suy tàn của chế độ phong kiến Đàng Ngoài, những chuyển biến ở Đàng Ngoài từ khi Tây Sơn kéo ra Bắc. Tác phẩm cũng tái hiện được tác động của cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh đối với Đàng Ngoài cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX.
Sử gia Bùi Dương Lịch sống cùng thời với những biến động lịch sử cuối thế kỉ XVIII, là chứng nhân của những diễn tiến lịch sử giai đoạn này. Là một trung thần của nhà Lê nhưng sau khi đánh bại quân Thanh, Quang Trung triệu ông ra giúp, ông vào làm việc ở Sùng chính viện. Cuốn Lê quý dật sử và Nghệ An ký của Bùi Dương Lịch đã ghi rõ chi tiết các sự kiện giai đoạn cuối Lê và thời Tây Sơn, từ năm 1758 đến năm 1793. Cuốn Lịch triều tạp kỷ của Ngô Cao Lãng cũng chép các sự kiện từ năm 1672 đến năm 1789.
Bộ sử đã cung cấp nguồn sử liệu phong phú về tình hình chính trị, kinh tế Đàng Ngoài, tình cảnh sưu cao, thuế nặng, nông dân phiêu tán, sự suy sụp của chính quyền vua Lê – chúa Trịnh. Trong những diễn tiến lịch sử thời Hậu Lê, bộ sử cũng ghi chép các sự kiện của cuộc chiến tranh giữa chúa Nguyễn và Tây Sơn ở Đàng Trong, quá trình Tây Sơn tiến ra Bắc và sự sụp đổ của triều Lê. 11 Khi vương triều Nguyễn thiết lập, công việc biên soạn quốc sử, nhất là giai đoạn chúa Nguyễn và sự thiết lập vương triều Nguyễn được chú trọng. Đầu thế kỉ XIX, Đại Nam thực lục là bộ chính sử do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn, ghi chép các sự kiện lịch sử từ thời các chúa Nguyễn cho đến các đời vua Nguyễn (1558 – 1888).
Trong diễn tiến chung đó, các sự kiện diễn ra trong cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh được các sử gia trình bày tỉ mỉ. Đây là nguồn tư liệu chủ yếu để phục dựng lại cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh. Tuy nhiên, các sử gia viết Đại Nam thực lục đứng trên lập trường của nhà Nguyễn, xem Tây Sơn là „„ngụy’’, đề cao vai trò của Nguyễn Ánh. Cùng với Đại Nam thực lục, bộ Đại Nam liệt truyện do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn, chép về sự tích công trạng các công thần, trung thần và “ngụy thần” (Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ).
Qua những truyện về các nhân vật lịch sử này, cuộc chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh được tái hiện ở từng khía cạnh, nhân vật. Mặc dù các bộ sử này được viết trên quan điểm của nhà Nguyễn, nhưng đây là tư liệu quan trọng để tái hiện toàn cảnh cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh. Bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn viết từ thời Hùng Vương đến năm 1789. Trên cơ sở những ghi chép và đánh giá các sự kiện lịch sử, cuộc nội chiến giữa các lực lượng vua Lê - chúa Trịnh và chúa Nguyễn; Tây Sơn và chúa Nguyễn; Tây Sơn và chúa Trịnh được trình bày cụ thể.
Các tác giả chỉ rõ: Chính sự suy tàn, lạc lối của vua Lê trước những cuộc tấn công của Tây Sơn làm cho nhà Lê sụp đổ. Bộ sử đã tái hiện khá đầy đủ cuộc giao chiến giữa các lực lượng chính trị trong xã hội Đại Việt giai đoạn trước khi hình thành cuộc chiến giữa 2 lực lượng: Tây Sơn và Nguyễn Ánh. Các bộ sử của Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn viết rõ về quá trình phong trào Tây Sơn nổi lên, lật đổ chúa Nguyễn và quá trình khôi phục lại cơ nghiệp chúa Nguyễn của Nguyễn Ánh. Song, đứng trên lập trường đối địch với Tây Sơn nên các sử gia nhà Nguyễn chỉ xem anh em nhà Tây Sơn là những “kẻ tiếm vị”, xem triều Tây Sơn chỉ là “nguỵ triều” và sự sụp đổ của Tây Sơn là “thiên mệnh”.
Các bộ sử này đã cung cấp những tư liệu tương đối đầy đủ về cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh, đồng thời cũng bước đầu đã đưa ra những kiến giải về sự sụp 12 đổ của Tây Sơn và sự thắng lợi của Nguyễn Ánh. Ngoài các bộ sử do Quốc sử quán biên soạn, thời kì này còn có các bộ sử của sử gia như: Cuốn Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức đã cung cấp những tư liệu về các địa danh trên đất Gia Định có liên quan và có vai trò nhất định trong cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh. Trịnh Hoài Đức đứng trên lập trường ủng hộ chúa Nguyễn, đề cao chính sách của Nguyễn Ánh đối với Gia Định, đồng thời phê phán chính sách cướp phá của Tây Sơn đối với vùng đất này. Qua đó, tác giả đề cao vai trò của vùng đất Gia Định đối với thắng lợi của lực lượng Nguyễn Ánh.
Cuốn Quốc sử di biên do Phan Thúc Trực biên soạn, ghi chép các sự kiện từ Gia Long đến Thiệu Trị. Những sự kiện trong khoảng thời gian sau khi Nguyễn Ánh chiếm Phú Xuân, tiến ra Bắc, Tây Sơn bị diệt vong được trình bày cụ thể, bổ sung nhiều tư liệu so với Đại Nam thực lục. Phan Thúc Trực cũng đã công nhận vị trí Tây Sơn trong lịch sử các triều đại phong kiến: “Nhà Tây Sơn tính từ năm Quý Tỵ (1773) Nguyễn Nhạc dấy binh đao, trải qua đời Nguyễn Huệ, cho đến năm Nhâm Tuất (1802), đời Nguyễn Quang Toản tổng cộng được 30 năm” [157; 88]. Bộ Việt sử cương mục tiết yếu của Đặng Xuân Bảng khẳng định địa vị chính thống của nhà Tây Sơn: “Hai chúa Tây Sơn gồm Quang Trung 5 năm, Cảnh Thịnh 8 năm, Bảo Hưng 2 năm gồm 15 năm… nhà Lê mất, triều ta (triều Nguyễn) chưa lên, sự kế nối các triều Đinh, Lý, Trần, Lê trong 15 năm ấy không thuộc Tây Sơn thì còn ai nữa” [3; 9].
Vì công nhận địa vị chính thống của nhà Tây Sơn nên Việt sử cương mục tiết yếu đã trình bày cuộc chiến giữa Tây Sơn – Nguyễn Ánh là cuộc chiến giữa hai lực lượng phong kiến. Cuốn Tây Sơn thủy mạt khảo của Đào Nguyên Phổ, mặc dù đứng trên lập trường bảo vệ nhà Nguyễn, nhưng khi trình bày về cuộc chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh, Đào Nguyên Phổ đã công nhận tài năng của Nguyễn Huệ.