Luận án Tiến sĩ: Công Tác Xây Dựng Đảng Của Đảng Bộ Liên Khu V Từ Năm 1949 Đến Năm 1961

Luận án tiến sĩ phân tích công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V từ năm 1949 đến 1961, làm rõ vai trò lịch sử và chiến lược.

• Tác giả: Nguyễn Quang Hòa
• Người hướng dẫn: PGS, TS Trần Trọng Thơ
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
• Đề tài: Công Tác Xây Dựng Đảng Của Đảng Bộ Liên Khu V Từ Năm 1949 Đến Năm 1961
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1.1. Những công trình nghiên cứu về Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam có đề cập đến công tác xây dựng Đảng
• 1.1.2. Những công trình nghiên cứu có đề cập đến công tác xây dựng Đảng ở Liên Khu V từ năm 1949 đến năm 1961
• 1.2. KHÁI QUÁT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN CỦA CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LUẬN ÁN TẬP TRUNG GIẢI QUYẾT
• 1.2.1. Nhận xét kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án của các công trình khoa học đã công bố
• 1.2.2. Những vấn đề luận án tập trung nghiên cứu, giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẢNG BỘ LIÊN KHU V RA ĐỜI, THỰC HIỆN CÔNG TÁC XÂY DỰNG ĐẢNG (1949-1954)
• 2.1. NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CÔNG TÁC XÂY DỰNG ĐẢNG CỦA ĐẢNG BỘ LIÊN KHU V (1949-1954)
• 2.1.1. Đặc điểm hành chính, tự nhiên, kinh tế, xã hội và tình hình kháng chiến ở Liên khu V
• 2.1.2. Tình hình công tác xây dựng Đảng trên địa bàn trước khi thành lập Liên khu V
• 2.1.3. Chủ trương và sự chỉ đạo của Trung ương Đảng về xây dựng Đảng
• 2.2. ĐẢNG BỘ LIÊN KHU V ĐƯỢC THÀNH LẬP, TIẾN HÀNH XÂY DỰNG ĐẢNG (3-1949 – 7-1954)
• 2.2.1. Thành lập Đảng bộ Liên khu V
• 2.2.2. Đảng bộ Liên khu V thực hiện công tác xây dựng Đảng
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẢNG BỘ LIÊN KHU V XÂY DỰNG, CỦNG CỐ TỔ CHỨC ĐẢNG (1954-1961)
• 3.1. NHỮNG NHÂN TỐ VÀ ĐIỀU KIỆN MỚI TÁC ĐỘNG ĐẾN CÔNG TÁC XÂY DỰNG ĐẢNG Ở LIÊN KHU V
• 3.1.1. Liên khu V trở thành vùng đối phương kiểm soát, phong trào cách mạng bị khủng bố ác liệt, Đảng bộ bị tổn thất nghiêm trọng và đối diện với những khó khăn gay gắt
• 3.1.2. Chủ trương của Trung ương Đảng về xây dựng Đảng ở miền Nam
• 3.2. ĐẢNG BỘ LIÊN KHU V THỰC HIỆN CÔNG TÁC XÂY DỰNG ĐẢNG (1954-1961)
• 3.2.1. Xây dựng Đảng về chính trị
• 3.2.2. Xây dựng Đảng về tư tưởng
• 3.2.3. Xây dựng Đảng về tổ chức
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• 4.1. MỘT SỐ KINH NGHIỆM
• 4.1.1. Quán triệt sâu sắc chủ trương, đường lối lãnh đạo của Đảng, căn cứ tình hình địa phương để tiến hành xây dựng chủ trương, nhiệm vụ chính trị sát đúng
• 4.1.2. Thường xuyên tiến hành công tác tư tưởng, bảo đảm và tăng cường sự đoàn kết thống nhất trong Đảng
• 4.1.3. Đề phòng và khắc phục sự máy móc, “tả” khuynh trong công tác xây dựng Đảng
• 4.1.4. Xây dựng và bảo vệ tổ chức Đảng, tổ chức quần chúng, xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên bảo đảm chất lượng, số lượng
• 4.1.5. Dựa vào dân, vào phong trào cách mạng để xây dựng Đảng
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V từ năm 1949 đến năm 1961 đã được nhiều học giả nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau. Các công trình này chủ yếu tập trung vào lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, lịch sử dân tộc và các khía cạnh quân sự. Một số tác phẩm tiêu biểu như "Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, tập 1" đã phản ánh công tác xây dựng Đảng trong giai đoạn 1945-1954, tuy nhiên, nội dung về Đảng bộ Liên khu V chỉ mang tính điểm xuyết. Các công trình khác như "Lịch sử Xứ ủy Nam Bộ" cũng đề cập đến sự chỉ đạo của Trung ương Đảng nhưng không đi sâu vào công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V. Điều này cho thấy, mặc dù có nhiều nghiên cứu, nhưng chưa có công trình nào tập trung độc lập vào công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V trong giai đoạn này.

II. Đảng bộ Liên khu V ra đời và thực hiện công tác xây dựng Đảng 1949 1954

Năm 1949, Đảng bộ Liên khu V được thành lập trong bối cảnh kháng chiến chống thực dân Pháp. Công tác xây dựng Đảng trong giai đoạn này gặp nhiều khó khăn do tình hình chiến tranh. Đặc điểm hành chính, tự nhiên và xã hội của Liên khu V đã ảnh hưởng lớn đến công tác xây dựng Đảng. Chủ trương và sự chỉ đạo của Trung ương Đảng đã tạo điều kiện cho Đảng bộ Liên khu V thực hiện nhiệm vụ xây dựng Đảng. Các hoạt động xây dựng Đảng được thực hiện đồng bộ trên các mặt chính trị, tư tưởng và tổ chức, nhằm củng cố lực lượng và nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng trong phong trào kháng chiến.

2.1. Những nhân tố tác động đến công tác xây dựng Đảng

Các nhân tố như tình hình kháng chiến, sự chỉ đạo của Trung ương Đảng và đặc điểm địa lý đã tác động mạnh mẽ đến công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V. Đặc biệt, sự khủng bố của địch đã làm cho phong trào cách mạng gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, Đảng bộ Liên khu V đã linh hoạt trong việc điều chỉnh các chủ trương, chính sách để phù hợp với thực tiễn địa phương, từ đó duy trì và phát triển lực lượng cách mạng.

III. Đảng bộ Liên khu V củng cố tổ chức Đảng 1954 1961

Sau năm 1954, Đảng bộ Liên khu V phải đối mặt với nhiều thách thức mới trong bối cảnh kháng chiến chống Mỹ. Công tác xây dựng Đảng trong giai đoạn này tập trung vào việc củng cố tổ chức Đảng và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, đảng viên. Các chủ trương của Trung ương Đảng về xây dựng Đảng ở miền Nam đã được Đảng bộ Liên khu V thực hiện một cách nghiêm túc. Việc xây dựng Đảng về chính trị, tư tưởng và tổ chức đã giúp Đảng bộ Liên khu V duy trì vai trò lãnh đạo trong phong trào kháng chiến, mặc dù gặp nhiều khó khăn do sự đàn áp của địch.

3.1. Xây dựng Đảng về chính trị

Công tác xây dựng Đảng về chính trị được thực hiện thông qua việc quán triệt sâu sắc các chủ trương, đường lối của Đảng. Đảng bộ Liên khu V đã tổ chức nhiều hội nghị, lớp học để nâng cao nhận thức cho cán bộ, đảng viên. Điều này không chỉ giúp củng cố niềm tin của quần chúng vào Đảng mà còn tạo ra sự đồng thuận trong nội bộ Đảng, từ đó nâng cao hiệu quả lãnh đạo trong phong trào kháng chiến.

IV. Nhận xét và kinh nghiệm

Nghiên cứu công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V từ năm 1949 đến năm 1961 đã rút ra nhiều bài học kinh nghiệm quý báu. Việc quán triệt sâu sắc chủ trương của Đảng, căn cứ vào tình hình thực tế địa phương để xây dựng các nhiệm vụ chính trị là rất quan trọng. Bên cạnh đó, việc thường xuyên tiến hành công tác tư tưởng và bảo đảm sự đoàn kết thống nhất trong Đảng cũng là yếu tố quyết định đến thành công trong công tác xây dựng Đảng. Những kinh nghiệm này có thể được vận dụng trong công tác xây dựng Đảng hiện nay.

4.1. Một số kinh nghiệm

Một số kinh nghiệm quan trọng bao gồm việc xây dựng và bảo vệ tổ chức Đảng, tổ chức quần chúng, và xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên đảm bảo chất lượng. Dựa vào dân và phong trào cách mạng để xây dựng Đảng cũng là một bài học quý giá, giúp Đảng bộ Liên khu V duy trì sự gắn bó với quần chúng và nâng cao hiệu quả lãnh đạo.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V từ năm 1949 đến năm 1961" của tác giả Nguyễn Quang Hòa (chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Mã số: 92 29 015, do PGS.TS. Trần Trọng Thơ và TS. Nguyễn Bình hướng dẫn tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2023) là một luận án tiến sĩ mang tính hệ thống và tiên phong. Nghiên cứu giải quyết khoảng trống học thuật (research gap) lớn trong dòng chảy lịch sử Đảng: sự thiếu vắng một công trình độc lập, toàn diện phân tích quá trình củng cố tổ chức và lãnh đạo chính trị của Đảng bộ Liên khu V - một thực thể chiến lược đặc thù chiếm tới $1/3$ diện tích đất liền của cả nước ($100.336 \text{ km}^2$), trải dài hơn $1.000 \text{ km}$ qua 12 tỉnh Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, với dân số trên $3.000.000$ người thuộc 23 dân tộc thiểu số và đa dạng tôn giáo.

Luận án đặt ra và giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Những nhân tố khách quan và chủ quan nào đã quy định cấu trúc và phương thức công tác xây dựng Đảng tại địa bàn Liên khu V qua hai giai đoạn bản lề: kháng chiến chống Pháp (1949–1954) và thời kỳ đầu kháng chiến chống Mỹ (1954–1961)?
2. Quá trình triển khai công tác xây dựng Đảng trên ba mặt cơ bản (chính trị, tư tưởng, tổ chức) đã diễn ra như thế nào trong sự đan xen giữa vùng tự do rộng lớn ($23.000 \text{ km}^2$) và vùng địch tạm chiếm ($77.000 \text{ km}^2$), cũng như bước chuyển biến sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954 khi toàn bộ địa bàn trở thành vùng đối phương kiểm soát gắt gao?
3. Những bài học kinh nghiệm mang tính quy luật nào có thể đúc rút để cung cấp luận cứ khoa học cho công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng và nâng cao năng lực cầm quyền hiện nay?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được xác lập:

• $H_1$: Công tác xây dựng Đảng của Liên khu ủy V không chỉ đơn thuần là việc thực thi máy móc các chỉ thị từ Trung ương mà là một quá trình bản địa hóa sáng tạo đường lối Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh trong điều kiện chiến trường bị chia cắt, đối mặt với sự phong tỏa gắt gao và chiến dịch "tố cộng, diệt cộng" khốc liệt.
• $H_2$: Năng lực tự điều chỉnh, khắc phục các sai lầm mang tính "tả" khuynh (như trong vụ bạo động Sơn Hà năm 1950, tư tưởng phát triển đảng viên ồ ạt thiếu chọn lọc năm 1949–1950, hay việc thực hiện giảm tô, chỉnh đốn chi bộ năm 1953–1954) là thước đo bản lĩnh chính trị và tính chính danh cầm quyền của Đảng bộ.

Về quy mô và tầm quan trọng, luận án đã khảo sát khối tư liệu đồ sộ từ kho lưu trữ Trung ương và địa phương, tái hiện trọn vẹn sự chuyển hóa từ một hệ thống tổ chức thời chiến phân tán sang một bộ máy kháng chiến tinh gọn, lãnh đạo nhân dân huy động tới 11 triệu ngày công phục vụ chiến trường trong Đông Xuân 1953–1954 và duy trì các "hạt nhân bí mật" kiên cường bám trụ giai đoạn 1954–1961.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án chỉ ra 3 dòng nghiên cứu (research streams) chính trong lịch sử học và chính trị học:

1. Dòng nghiên cứu lịch sử toàn quốc và biên niên tổng quát: Các công trình kinh điển của Viện Lịch sử Đảng như Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam tập 1 (1930–1954), Tập 2 (1954–1975), hay các bộ Lịch sử biên niên Đảng, Tổng kết cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1996), Tổng kết cuộc kháng chiến chống Mỹ (2015). Nhóm nghiên cứu này phác thảo đường lối chung của Ban Chấp hành Trung ương nhưng các chi tiết về Liên khu V chỉ xuất hiện tản mạn, mang tính điểm xuyết.
2. Dòng nghiên cứu lịch sử quân sự và công tác Đảng - công tác chính trị: Tiêu biểu là Khu 5 - 30 năm chiến tranh giải phóng (Bộ Tư lệnh Quân khu 5, 1989), Lịch sử công tác Đảng, công tác chính trị lực lượng vũ trang Quân khu V (1945–2000) (2002), Lịch sử Khu 6 kháng chiến chống Mỹ (1995). Các ấn phẩm này tập trung sâu vào nghệ thuật quân sự và phong trào vũ trang, xem công tác xây dựng Đảng chỉ là yếu tố hỗ trợ tác chiến.
3. Dòng nghiên cứu lịch sử địa phương và các luận án chuyên đề: Gồm các chuyên khảo như Nam Trung Bộ kháng chiến 1945–1975 (1992), lịch sử đảng bộ các tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Bình Định, Gia Lai, Kon Tum, cùng luận án của các tác giả Nguyễn Bình (2009), Nguyễn Danh Lợi (2012), Đoàn Thị Hương (2014), Nguyễn Thị Xuân (2015), Lê Văn Đạt (2002).

Khoảng trống học thuật và điểm tranh luận (debates):

• Tranh luận 1 (Mô hình tổ chức): Một luồng quan điểm cho rằng mô hình tổ chức Đảng tại các liên khu thời kỳ kháng chiến chống Pháp mang tính đồng nhất tuyệt đối theo mệnh lệnh Trung ương. Luận án của Nguyễn Quang Hòa phản biện rằng địa bàn Liên khu V có độ phân hóa sinh thái - chính trị cực cao, đòi hỏi sự linh hoạt trong việc thành lập Ban Cán sự Cực Nam (3-1949) và cơ chế phụ trách Đảng khu Hạ Lào, chứng minh tính phi tập trung hóa có kiểm soát.
• Tranh luận 2 (Đánh giá mức độ tổn thất và thoái trào 1954–1960): Trong khi một số tài liệu lịch sử địa phương có xu hướng né tránh hoặc chỉ mô tả định tính về những khuyết điểm nội bộ dẫn đến sự tổn thất cơ sở trước chính sách "tố cộng, diệt cộng" của chính quyền Ngô Đình Diệm, luận án định vị rõ mối quan hệ biện chứng giữa sự chậm trễ trong chuyển hướng tổ chức bí mật với các tổn thất thực tế, từ đó làm nổi bật sự kiên cường và nghệ thuật bám rễ trong lòng quần chúng.

So sánh quốc tế:

• So với phong trào Chỉnh phong Diên An (1942–1944) của Đảng Cộng sản Trung Quốc dưới sự lãnh đạo của Mao Trạch Đông vốn tập trung vào việc thanh lọc tư tưởng giáo điều và xác lập sự thống nhất ý chí tuyệt đối ở vùng căn cứ địa khép kín, công tác xây dựng Đảng của Liên khu V mang tính chất mở, vận hành trong điều kiện địa bàn kéo dài, đối mặt trực tiếp với chiến tranh bao vây của quân đội viễn chinh Pháp và sự can thiệp của Mỹ.
• So với mô hình tổ chức của Mặt trận Giải phóng Dân tộc Algérie (FLN, 1954–1962) trong việc phân chia các Quân khu (Wilayas) độc lập tác chiến nhưng thiếu một hệ tư tưởng thống nhất và kỷ luật tổ chức sắt son dẫn đến xung đột nội bộ giai đoạn hậu chiến, Đảng bộ Liên khu V duy trì được sự chỉ đạo thống nhất về chính trị của Trung ương Đảng Lao động Việt Nam thông qua nguyên tắc tập trung dân chủ, giúp tổ chức không bị tan rã trước các biến cố khốc liệt sau năm 1954.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển lý thuyết xây dựng chính đảng vô sản kiểu mới của V.I. Lênin (đặc biệt là các luận điểm trong tác phẩm Làm gì? và Bệnh ấu trĩ "tả" khuynh trong phong trào cộng sản) kết hợp với hệ thống quan điểm của Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng cầm quyền:

• Lý thuyết thể chế hóa chính trị trong chiến tranh cách mạng: Mở rộng khung lý thuyết của Samuel Huntington và Theda Skocpol về sự kiến tạo nhà nước và thể chế hóa trong điều kiện phi đối xứng, luận án chứng minh rằng năng lực sinh tồn của một đảng cách mạng phụ thuộc vào "độ kết dính tổ chức" (organizational cohesion) ở cấp chi bộ cơ sở chứ không chỉ dựa vào bộ máy chỉ huy cấp cao.
• Mô hình phát triển đảng viên và lọc bỏ phần tử cơ hội: Đóng góp vào lý thuyết tổ chức thông qua việc chứng minh quy luật: phát triển số lượng nóng mà xem nhẹ chất lượng giai cấp và giáo dục chính trị sẽ làm suy giảm sức chiến đấu của tổ chức. Bằng chứng lịch sử từ Đại hội II Đảng bộ Liên khu V (1951) đã tự phê bình gay gắt sai lầm trong việc phát triển "Đảng quần chúng đông đảo nhưng chất lượng yếu", dẫn đến việc chi bộ đông người nhưng năng lực lãnh đạo hạn chế.

[Chính trị]   [Tư tưởng]    [Tổ chức] [Chính trị]   [Tư tưởng]    [Tổ chức]
- Đường lối   - Chỉnh huấn  - Củng cố - Giữ vững    - Kiên định   - Chuyển vào
  kháng chiến - Chống quan   chi bộ     mục tiêu     niềm tin       bí mật
  trường kỳ     liêu, máy    - Chấn     hòa bình     cách mạng    - Xây dựng
- Tự lực        móc tả       chỉnh      thống nhất  - Chống hoang   lực lượng
  cánh sinh     khuynh       cán bộ   - Chuẩn bị      mang, dao     cốt cán
- Thuế nông   - Tự phê      - Ban Cán   chuyển       động trước     bám đất,
  nghiệp        bình và       sự Cực    hướng vũ     khủng bố       bám dân
  & giảm tô     phê bình      Nam       trang        trắng

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 chiều kích lý thuyết chính:

1. Lý thuyết Hegemony (Bá quyền lãnh đạo chính trị) của Antonio Gramsci: Phân tích phương thức Đảng bộ Liên khu V chiếm lĩnh vị thế dẫn dắt đạo đức và trí tuệ đối với các tầng lớp sĩ phu, nhân sĩ, đồng bào dân tộc thiểu số và tín đồ tôn giáo (Cao Đài, Công giáo, Phật giáo).
2. Lý thuyết Quản trị cấu trúc không gian chiến trường (Spatial War Governance): Phân tích sự tương tác giữa hai không gian địa - chính trị: vùng tự do (đóng vai trò hậu phương kinh tế, căn cứ bàn đạp) và vùng tạm bị chiếm (mặt trận chiến tranh du kích và đấu tranh chính trị bí mật).
3. Lý thuyết Động viên xã hội thời chiến (War Mobilization Theory): Giải thích cơ chế biến các chính sách kinh tế (thuế nông nghiệp, triệt để giảm tô) thành công cụ gắn kết lợi ích của giai cấp nông dân với sự nghiệp kháng chiến.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích áp dụng trong bối cảnh một chính đảng vô sản lãnh đạo chiến tranh giải phóng dân tộc trên một không gian bị bao vây cô lập, nơi cơ sở hạ tầng giao thông lạc hậu và thành phần dân cư đa dạng về sắc tộc, tín ngưỡng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Dựa trên nền tảng của Chủ nghĩa duy vật lịch sử và Chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism), luận án xem xét các sự kiện lịch sử không phải như những hiện tượng ngẫu nhiên tách rời, mà nằm trong mối liên hệ nhân quả của các điều kiện kinh tế - xã hội, địa bàn chiến lược và đường lối chính trị.
• Thiết kế đa tầng (Multi-level Design):
  • Cấp độ vĩ mô (Macro level): Sự chỉ đạo chiến lược của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ Chính trị và Chủ tịch Hồ Chí Minh.
  • Cấp độ trung mô (Meso level): Các nghị quyết, đề án và quyết sách điều hành của Liên khu ủy V và Ban Cán sự Cực Nam.
  • Cấp độ vi mô (Micro level): Hoạt động sinh hoạt chi bộ, công tác đảng viên, chỉnh đốn tổ chức tại các thôn, xã, buôn làng thuộc vùng tự do và vùng tạm chiếm.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu áp dụng các quy chuẩn khắt khe của khoa học lịch sử:

• Quy trình xử lý và xác thực tư liệu: Phân loại tư liệu gốc cấp 1 (Primary sources) bao gồm các bản thảo nghị quyết, báo cáo lưu trữ nguyên bản của Liên khu ủy V tại Cục Lưu trữ Văn phòng Trung ương Đảng và Phòng Tư liệu Viện Lịch sử Đảng; đối chiếu với tư liệu thứ cấp (Secondary sources) từ hồi ký của các đồng chí lãnh đạo (Võ Chí Công, Nguyễn Duy Trinh, Bùi San, Nguyễn Chánh) và biên niên sử các tỉnh.
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation):
  • Data Triangulation: Đối chiếu văn bản chỉ đạo của Đảng với báo cáo tác chiến của chính quyền thực dân Pháp và tài liệu lưu trữ của Việt Nam Cộng hòa.
  • Methodological Triangulation: Kết hợp phương pháp lịch sử (tái hiện sự kiện theo trình tự thời gian khách quan) với phương pháp logic (phân tích bản chất, quy luật, nguyên nhân - kết quả) và phương pháp phân kỳ lịch sử.

Data và phân tích

• Đặc điểm mẫu dữ liệu: Khảo sát hệ thống văn kiện bao quát 12 năm lịch sử (1949–1961), bao gồm các văn bản chỉ đạo qua 2 kỳ Đại hội đại biểu Đảng bộ Liên khu (Đại hội I tháng 3-1949 và Đại hội II tháng 7-1951), các nghị quyết hội nghị Liên khu ủy (tháng 7-1950, tháng 12-1950, tháng 8-1951, tháng 10-1952, tháng 5-1953) cùng hàng trăm báo cáo của các đảng bộ tỉnh từ Quảng Trị, Thừa Thiên đến Bình Thuận, Lâm Viên.
• Kỹ thuật phân tích: Ánh xạ nội dung văn bản (Hermeneutic Textual Analysis) kết hợp với phân tích định lượng các biến số lịch sử: diện tích kiểm soát ($23.000 \text{ km}^2$ vùng tự do vs. $77.000 \text{ km}^2$ vùng tạm chiếm), cơ cấu đảng viên, biến động nhân sự cấp ủy, số lượng ngày công huy động (11 triệu ngày công trong chiến dịch Xuân - Hè 1954), tỷ lệ thất thu mùa màng và nạn đói ($60% - 70%$ diện tích mất mùa, 23 vạn người bị đói năm 1952 tại 4 tỉnh đồng bằng).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 4 phát hiện mang tính đột phá với bằng chứng thực chứng rõ ràng:

1. Nghị quyết Đại hội I (3-1949) và mô hình xây dựng "Đảng quần chúng mạnh mẽ": Luận án trích dẫn nguyên văn văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Liên khu V lần thứ I (3-1949) tại Sơn Tịnh, Quảng Ngãi xác định phương châm:

   "Đảng bộ chúng ta phát triển thành một bộ phận mạnh mẽ của một đảng quần chúng mạnh mẽ, có một nội bộ chặt chẽ, có cơ sở vững chãi ở những nơi chiến lược quan trọng và bám rễ chắc chắn trong quảng đại quần chúng nhân dân... Lênin nói: 'Những người cộng sản phải đi trước quần chúng, nhưng chỉ đi trước một bước thôi'..." Phát hiện này làm sáng tỏ tính chủ động của Liên khu ủy trong việc thành lập bộ máy chuyên trách gồm Văn phòng, Ban Đảng vụ (sau là Ban Tổ chức), Ban Tuyên huấn, Ban Kiểm tra, Ban Thi đua, Ban Dân vận và tổ chức Ban Cán sự Cực Nam (3-1949) do đồng chí Nguyễn Đức Dương làm Bí thư để trực tiếp lãnh đạo Ninh Thuận, Bình Thuận, Lâm Viên, Đồng Nai Thượng.

2. Sự quyết liệt trong tự phê bình và uốn nắn sai lầm tổ chức tại Đại hội II (7-1951): Tại Đại hội II ở An Lão, Bình Định, Liên khu ủy đã dũng cảm chỉ ra khuyết điểm chiến lược: việc mở rộng đảng viên ồ ạt trong phong trào "phát triển Đảng quần chúng" đã làm suy giảm chất lượng tổ chức, dẫn đến tình trạng chi bộ đông đảng viên nhưng sức chiến đấu yếu. Đây là bằng chứng lịch sử phản bác quan điểm cho rằng công tác xây dựng Đảng chỉ toàn màu hồng; ngược lại, Đảng bộ đã tiến hành thanh lọc, rèn luyện và chuẩn hóa tổ chức cơ sở một cách khoa học.

3. Xử lý khủng hoảng đa sắc tộc - Bài học bạo động Sơn Hà (1950): Luận án phân tích sâu nguyên nhân dẫn đến vụ bạo động Sơn Hà (Quảng Ngãi) đầu năm 1950: do sự máy móc, chủ quan của cán bộ địa phương trong việc huy động sức dân và thực hiện nếp sống mới quá mức, bị thực dân Pháp kích động. Liên khu ủy đã ngay lập tức thành lập "Ban Chỉ huy miền Tây", chuyển hướng từ can thiệp hành chính sang kiên trì vận động quần chúng, chăm lo đời sống kinh tế đồng bào dân tộc thiểu số, giải quyết ổn định tình hình sau 2 năm. Đây là bằng chứng về sự trưởng thành trong công tác dân vận của Đảng bộ.

4. Thích ứng kinh tế thời chiến và vượt qua khủng hoảng hạn hán 1952: Vào nửa đầu năm 1952, thiên tai hạn hán nghiêm trọng làm mất mùa 60–70%, đẩy 23 vạn dân tại Quảng Ngãi, Quảng Nam, Bình Định, Phú Yên vào cảnh đói kém. Liên khu ủy đã ban hành quyết sách: phát động phong trào trồng màu ngắn ngày, lập kho điều hòa lương thực, thay thuế điền thổ bằng thuế nông nghiệp, miễn giảm thuế cho vùng bị nạn và thực hiện triệt để chính sách tiết kiệm. Hội nghị Liên khu ủy V ngày 6-10-1952 khẳng định:

   "Đó là một thắng lợi lớn, kết quả của sự nỗ lực hy sinh phấn đấu gian khổ của cán bộ, bộ đội và nhân dân (…) Đó là một chuyển hướng mới trên mặt trận kinh tế, ổn định và mở đường phát triển nền kinh tế, bồi dưỡng sức dân".

5. Chuyển hướng chiến lược tổ chức sau Hiệp định Giơnevơ (1954–1961): Luận án làm sáng tỏ quá trình chuyển hóa tổ chức từ công khai sang hoạt động bí mật bất hợp pháp dưới sự kiểm soát tàn bạo của địch. Mặc dù chịu tổn thất to lớn về số lượng đảng viên trong giai đoạn chống "tố cộng, diệt cộng", Đảng bộ Liên khu V vẫn giữ vững hệ thống liên lạc, xây dựng căn cứ miền Tây làm chỗ dựa, chuẩn bị lực lượng chính trị và vũ trang để bùng nổ các cuộc khởi nghĩa từng phần (như khởi nghĩa Trà Bồng và miền Tây Quảng Ngãi năm 1959), mở đường cho cao trào Đồng khởi.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp minh chứng sinh động cho việc vận dụng quy luật "xây dựng Đảng gắn liền với nhiệm vụ chính trị và phong trào cách mạng của quần chúng". Khẳng định rằng sự vững mạnh về chính trị và tư tưởng phải được hiện thực hóa bằng năng lực tổ chức thực tiễn.
• Về phương pháp luận: Mở ra cách tiếp cận liên ngành giữa Lịch sử Đảng, Địa - chính trị học và Khoa học Tổ chức, xem xét cấp bộ Đảng như một hệ thống thích ứng phức tạp (Complex Adaptive System) trước các biến cố chiến tranh.
• Về thực tiễn và chính sách: Đúc kết bài học về "Dựa vào dân để xây dựng Đảng", phòng ngừa bệnh quan liêu, mệnh lệnh, chủ quan duy ý chí - những căn bệnh từng gây ra tổn thất trong lịch sử và vẫn là nguy cơ hiện hữu đối với Đảng cầm quyền hiện nay.

Limitations và Future Research

• Hạn chế về nguồn tư liệu thực địa: Do tính chất tàn khốc của chiến tranh và chính sách khủng bố gắt gao của chính quyền Ngô Đình Diệm giai đoạn 1954–1959, một số lượng lớn tài liệu lưu trữ nội bộ của các Tỉnh ủy, Huyện ủy miền núi và Cực Nam bị thất lạc hoặc tiêu hủy để giữ bí mật, buộc nghiên cứu phải dựa nhiều vào tài liệu tổng hợp cấp Khu và hồi ký nhân chứng.
• Điều kiện biên về không gian - thời gian: Nghiên cứu giới hạn trong khung thời gian 1949–1961 tại địa bàn Liên khu V. Các kết luận về cơ chế tổ chức thời chiến không thể suy diễn nguyên si cho điều kiện hòa bình xây dựng đất nước mà cần có sự chuyển hóa về mặt phương pháp luận.
• Hướng nghiên cứu tương lai (Research Agenda):
  1. Ứng dụng phương pháp Lịch sử truyền khẩu (Oral History) số hóa để phỏng vấn sâu các nhân chứng lịch sử còn sống về mạng lưới giao liên bí mật giai đoạn 1954–1960.
  2. So sánh đối chiếu vi mô giữa mô hình tổ chức của Đảng bộ Liên khu V với Đảng bộ Liên khu IV và Xứ ủy Nam Bộ cùng thời kỳ bằng công cụ phân tích mạng lưới xã hội (Social Network Analysis - SNA).
  3. Nghiên cứu sâu hơn về tác động của cải cách ruộng đất và tư tưởng Mao Trạch Đông đến tâm lý cán bộ, đảng viên cấp cơ sở tại các vùng tự do miền Trung giai đoạn 1953–1954.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Bổ khuyết một khoảng trống lớn trong hệ thống giáo trình và công trình nghiên cứu của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và các viện nghiên cứu lịch sử; ước tính sẽ trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các đề tài tiến sĩ, thạc sĩ về lịch sử kháng chiến Nam Trung Bộ.
• Tác động hoạch định chính sách xây dựng Đảng: Cung cấp các luận cứ lịch sử thực tiễn cho Ban Tổ chức Trung ương, Ban Tuyên giáo Trung ương trong việc xây dựng các nghị quyết về chỉnh đốn Đảng, nâng cao chất lượng sinh hoạt chi bộ và phương thức lãnh đạo ở các địa bàn đặc thù (vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và tôn giáo).
• Tác động xã hội và quốc tế: Làm nổi bật bản lĩnh kiên cường của nhân dân Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, góp phần giáo dục truyền thống cách mạng; đồng thời cung cấp tư liệu lịch sử giá trị cho các học giả quốc tế nghiên cứu về Chiến tranh Việt Nam và khoa học tổ chức cách mạng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả chuyên ngành Lịch sử Đảng, Lịch sử Việt Nam: Tiếp cận nguồn tư liệu gốc đã được khảo chứng, các số liệu định lượng chuẩn xác và mô hình phân kỳ khoa học.
• Cán bộ lãnh đạo, quản lý và cơ quan tham mưu công tác tổ chức: Rút ra các bài học sâu sắc về kiểm tra, giám sát, tự phê bình, phòng ngừa các biểu hiện "tả" khuynh, giáo điều, xa rời quần chúng.
• Giảng viên các trường chính trị, đại học khoa học xã hội: Bổ sung giáo án thực chứng sinh động về vai trò lãnh đạo của Đảng trong hoàn cảnh hiểm nghèo.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng lý thuyết xây dựng chính đảng vô sản của Lênin trong điều kiện cụ thể của một nước thuộc địa nửa phong kiến có chiến tranh chia cắt, chứng minh rằng sự kết hợp giữa "nguyên tắc tập trung dân chủ" với "tính chủ động bản địa hóa của cấp ủy địa phương" (thể hiện qua việc lập Ban Cán sự Cực Nam và xử lý khủng hoảng Sơn Hà) là điều kiện tiên quyết để giữ vững vai trò lãnh đạo.
2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Khác với các công trình trước đây chỉ mô tả diễn tiến sự kiện đơn tuyến (như trong các cuốn lịch sử đảng bộ tỉnh), luận án áp dụng phương pháp tiếp cận cấu trúc - chức năng, kết hợp khảo chứng văn bản lưu trữ gốc với phân tích tương quan không gian chiến trường (vùng tự do vs. vùng tạm chiếm).
3. Phát hiện gây bất ngờ nhất từ dữ liệu lịch sử? Sự thẳng thắn của Đảng bộ Liên khu V tại Đại hội II (1951) khi công khai thừa nhận sai lầm trong việc phát triển đảng viên ồ ạt, chạy theo số lượng phong trào "Đảng quần chúng" làm suy yếu hạt nhân lãnh đạo, từ đó dũng cảm tiến hành cuộc chấn chỉnh tổ chức quy mô lớn.
4. Giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) có được đảm bảo? Toàn bộ mã định danh tài liệu, phông lưu trữ tại Cục Lưu trữ Văn phòng Trung ương Đảng và Viện Lịch sử Đảng được chú thích chính xác theo từng số hộp, số tờ mục lục, cho phép các nhà khoa học độc lập truy xuất và đối kiểm độ chân xác của các trích dẫn và số liệu.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới mở ra từ luận án? Thiết lập cơ sở dữ liệu số hóa toàn diện về tiểu sử và mạng lưới tổ chức của hơn $50.000$ cán bộ, đảng viên Liên khu V trong hai cuộc kháng chiến, phục vụ nghiên cứu lịch sử định lượng (Quantitative History).

Kết luận

Luận án "Công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V từ năm 1949 đến năm 1961" của NCS. Nguyễn Quang Hòa đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Tái hiện một cách chân thực, khách quan và toàn diện bức tranh lịch sử 12 năm xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V trên cả ba phương diện: chính trị, tư tưởng và tổ chức.
2. Làm rõ cơ chế kết hợp nhuần nhuyễn giữa sự lãnh đạo tập trung thống nhất của Trung ương với tính chủ động, linh hoạt, sáng tạo của Liên khu ủy V trong bối cảnh chiến trường bị bao vây, chia cắt.
3. Đánh giá khách quan cả thành tựu lẫn khuyết điểm, làm sâu sắc thêm bài học về công tác dân vận, sửa đổi lề lối làm việc và khắc phục tư tưởng chủ quan, máy móc, "tả" khuynh.
4. Hệ thống hóa 5 bài học kinh nghiệm lịch sử có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc: (i) Quán triệt đường lối Trung ương gắn với đặc thù địa phương; (ii) Thường xuyên tiến hành công tác tư tưởng, giữ gìn đoàn kết nội bộ; (iii) Đề phòng và khắc phục bệnh giáo điều, máy móc; (iv) Xây dựng tổ chức gắn liền với rèn luyện cán bộ chất lượng; (v) Tuyệt đối dựa vào dân và phong trào cách mạng của quần chúng để xây dựng Đảng.
5. Cung cấp khối tư liệu gốc quý giá, góp phần làm phong phú kho tàng khoa học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, xác lập một chuẩn mực nghiên cứu hàn lâm nghiêm cẩn cho các thế hệ học giả tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V từ năm 1949 đến năm 1961 đã được các học giả, các nhà nghiên cứu đề cập ở những góc độ, phạm vi khác nhau trong những công trình nghiên cứu về lịch sử Đảng, lịch sử dân tộc, lịch sử quân sự, lịch sử các ban, ngành, đoàn thể Trung ương và lịch sử địa phương. Những công trình nghiên cứu về Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam có đề cập đến công tác xây dựng Đảng Đến nay, có nhiều công trình nghiên cứu cơ bản, nhiều chuyên khảo về Lịch sử Đảng, về công tác xây dựng Đảng,… liên quan đến công tác xây dựng Đảng ở Liên khu V từ năm 1949 đến năm 1961 đã được công bố. Có thể kể đến các công trình sau đây: Tác phẩm “Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, tập 1 (1930-1954) - Quyển 2 (1945-1954) do Viện Lịch sử Đảng biên soạn, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, xuất bản lần thứ hai (có sữa chữa, bổ sung) năm 2021, đã phản ánh công tác xây dựng Đảng về các mặt chính trị, tư tưởng, tổ chức trong giai đoạn 1945-1954, trong đó đề cập đến chủ trương và sự chỉ đạo công tác xây dựng Đảng của Đảng, của Ban Chấp hành Trung ương đối với các Đảng bộ trong toàn Đảng, đến những thành công và hạn chế của công tác xây dựng Đảng trên phạm vi cả nước; đề cập đến một số nội dung về bối cảnh tình hình kháng chiến, hoạt động xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu ủy V những năm 1949-1954.

Tác phẩm cũng phản ánh những sai lầm của cán bộ địa phương, hạn chế trong công tác lãnh đạo của Liên khu ủy V trong giải quyết những vấn đề cụ thể, như vụ Sơn Hà (1950), trong huy động sức dân quá mức (những năm 1950-1951). Tuy nhiên, do phản ánh lịch sử toàn Đảng nên những nội dung đề cập đến công tác xây dựng Đảng ở Liên Khu V chỉ mang tính điểm xuyết. 8 Cuốn Lịch sử Đảng cộng sản Việt Nam, tập 2 (1954-1975) do Viện Lịch sử Đảng biên soạn, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, ấn hành 1995, đề cập đến một số nội dung liên quan đến công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V những năm đầu kháng chiến chống Mỹ. Cuốn sách đã cung cấp những số liệu về tổn thất của tổ chức Đảng ở Liên khu V dưới chính sách tàn bạo của Mỹ và chế độ Sài Gòn, một số hoạt động của Liên khu ủy V, của một số Đảng bộ thuộc Đảng bộ Liên khu V trong chỉ đạo đấu tranh giữ gìn lực lượng, chống "tố cộng, diệt cộng", bảo vệ tổ chức Đảng.

Tuy nhiên, là công trình nghiên cứu lịch sử toàn Đảng trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, nên những nội dung đề cập đến công tác xây dựng Đảng ở Liên Khu V chỉ chiếm một dung lượng rất ít trong toàn bộ tác phẩm, không có tính hệ thống. Cuốn “Lịch sử Xứ ủy Nam Bộ và Trung ương Cục miền Nam (1954-1975)” do Viện Lịch sử Đảng biên soạn, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, xuất bản lần thứ hai năm 2015, phản ánh một số nội dung liên quan đến sự chỉ đạo của Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư đối với Đảng bộ Liên khu V trong những năm 1954 đến 1961. Do trọng tâm nghiên cứu là hoạt động của Xứ ủy Nam Bộ và Trung ương Cục miền Nam, nên những nội dung về công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V không được phản ánh trong tác phẩm. Các tác phẩm thuộc thể loại biên niên do Viện Lịch sử Đảng, biên soạn, như: “Lịch sử biên niên Đảng Cộng sản Việt Nam, tập III: Đảng lãnh đạo kháng chiến và kiến quốc (1945-1954)” Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, xuất bản lần thứ hai năm 2013; ‘Biên niên sự kiện Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam”, tập 2 (1945-1954), tập 3 (1954-1964), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, xuất bản năm 2021; Lịch sử biên niên Xứ ủy Nam Bộ và Trung ương Cục miền Nam (1954-1975), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, xuất bản lần thứ hai (có sữa chữa bổ sung) năm 2008, đã phản ánh những sự kiện lịch sử liên quan đến Liên khu V, Đảng bộ Liên Khu V, sự chỉ đạo Liên khu ủy V trong thời gian từ năm 1949 đến năm 1951… Tuy nhiên, do thể loại và phạm vi phản ánh, toàn quốc hoặc chủ yếu ở Nam Bộ, những sự kiện liên quan đến công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V không nhiều, mang tính chất đơn lẻ.

9 Hai công trình do Ban Chỉ đạo tổng kết chiến tranh trực thuộc Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam biên soạn là “Tổng kết cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp - Thắng lợi và bài học”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, xuất bản năm 1996; và “Tổng kết cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước - Thắng lợi và bài học, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, xuất bản năm 2015, cung cấp những đánh giá cơ bản, toàn diện, chính thống và những bài học lịch sử về sự lãnh đạo của Đảng đối với hai cuộc kháng chiến, trong đó, có nội dung về công tác xây dựng Đảng, qua đó, gợi mở nhiều vấn đề trong nghiên cứu công tác xây dựng Đảng của Đảng bộ Liên khu V từ năm 1949 đến năm 1961. Các công trình do Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam biên soạn, như: “Lịch sử cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược 1945-1954, tập I, tập II, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân ấn hành năm 1994; Lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1945-1954), tập 2 “Chuyển chiến lược”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, xuất bản lần thứ ba năm 2015, đề cập đến công tác Đảng trong quân đội nói chung, gợi mở nhiều vấn đề liên quan đến công tác xây dựng Đảng trong lực lượng vũ trang ở Liên khu V từ năm 1949 đến năm 1961. Các sách chuyên khảo, như: Cuốn Lịch sử công tác đảng công tác chính trị trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ 1945-1975, do Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam biên soạn, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân ấn hành năm 1994 đề cập đến công tác Đảng, công tác chính trị và công tác giáo dục chính trị trong quân đội, trong đó, có những nội dung liên quan đến công tác xây dựng Đảng của lực lượng vũ trang của Đảng bộ Liên Khu V. Cuốn Sơ thảo lược sử công tác tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam 1930-2000, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội 2000, nghiên cứu lịch sử công tác tư tưởng của Đảng từ năm 1930 đến năm 2000.

Cuốn sách trình bày khái quát công tác tư tưởng của Đảng trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, có một số nội dung liên quan đến công tác xây dựng Đảng về tư tưởng của Đảng bộ Liên khu V. Cuốn Lịch sử Biên niên công tác tư tưởng - văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam (1925-1954) và Lịch sử Biên niên công tác tư tưởng - văn hóa 10 của Đảng Cộng sản Việt Nam (1955-1975), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành năm 2005, nghiên cứu, phản ánh công tác tư tưởng của Đảng theo thể loại biên niên, đề cập các sự kiện về công tác tư tưởng, tái hiện sự lãnh đạo của Đảng trong lĩnh vực tư tưởng, văn hóa trong hai cuộc kháng chiến, trong đó có những sự kiện liên quan đến nội dung xây dựng Đảng về tư tưởng của Đảng bộ Liên Khu V. Cuốn Lịch sử công tác tổ chức của Đảng Cộng sản Việt Nam (1930- 2000), của PGS, TS Nguyễn Hữu Tri, TS Nguyễn Thị Phương Hồng (Đồng chủ biên), Nhà xuất Chính trị quốc gia ấn hành năm 2005, nghiên cứu về lịch sử công tác tổ chức của Đảng từ năm 1930 đến năm 2000, trong đó có đề cập đến một số nội dung có liên quan công tác tổ chức của Đảng bộ Liên khu V. Cuốn Lịch sử công tác xây dựng Đảng (1930-2011) của PGS,TS Nguyễn Trọng Phúc, Nhà xuất Chính trị quốc gia, ấn hành năm 2012 nghiên cứu quá trình xây dựng Đảng từ năm 1930 đến năm 2011, trong đó, đề cập đến các khía cạnh: xây dựng Đảng về chính trị, tư tưởng và tổ chức thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, có một số nội dung liên quan đến công tác xây dựng về tổ chức của Liên khu V.

Cuốn “Đảng Cộng sản Việt Nam - Những vấn đề cơ bản về xây dựng Đảng”, của GS,TS. Mạch Quang Thắng, Nxb Lao Động ấn hành năm 2007, đã đi sâu phân tích những luận điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về Đảng, về xây dựng, chỉnh đốn Đảng, về vấn đề bản chất, các nguyên tắc hoạt động, công tác cán bộ của Đảng, và những khuyết điểm trong Lịch sử Đảng… Hai cuốn sách Một số vấn đề trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng Cộng sản Việt Nam do Nxb Lao Động ấn hành năm 2004, và cuốn Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng của Trần Đình Huỳnh, Nxb Chính trị quốc gia, ấn hành năm 1999, đã hệ thống hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng; đề cập những vấn đề về lý luận, phương pháp xây dựng Đảng kiểu mới của Chủ tịch Hồ Chí Minh, những sự sáng tạo của Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng, đáp ứng yêu cầu của từng giai đoạn cách mạng, trong đó có giai đoạn nửa sau cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược và những năm đầu cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. 11 Tác phẩm Sức mạnh dân tộc của cách mạng Việt Nam dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh, do PGS Lê Mậu Hãn biên soạn, Nxb Chính trị Quốc gia, xuất bản năm 2003, đề cập các quan điểm, chủ trương của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II về công tác xây dựng Đảng và những vấn đề thuộc bản chất giai cấp và dân tộc của Đảng thể hiện trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Tác phẩm 80 năm Đảng Cộng sản Việt Nam, những chặng đường lịch sử” do PGS, TS Ngô Đăng Tri biên soạn, Nxb Thông tin và Truyền thông, Hà Nội, xuất bản năm 2001, đề cập một số vấn đề về liên quan đến công tác xây dựng Đảng trên cả nước nói chung và ở Liên khu V nói riêng trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1945-1954).