I. Tổng quan tình hình nghiên cứu
Luận án tiến sĩ 'Con người Nam Bộ trong văn xuôi Hồ Biểu Chánh, Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư' tập trung vào việc khám phá hình tượng con người Nam Bộ qua các tác phẩm văn xuôi của bốn nhà văn tiêu biểu. Văn học Nam Bộ từ đầu thế kỷ XX đến nay đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, phản ánh sâu sắc văn hóa Nam Bộ và tình hình xã hội Nam Bộ. Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào từng tác giả riêng lẻ, nhưng luận án này đặt mục tiêu hệ thống hóa và so sánh sự thể hiện con người Nam Bộ qua các thời kỳ khác nhau.
1.1. Nghiên cứu về con người Nam Bộ trong văn học miền Nam từ đầu thế kỷ XX đến nay
Giai đoạn từ 1945 trở về trước, các công trình nghiên cứu như 'Phê bình cảo luận' của Thiếu Sơn hay 'Việt Nam văn học sử yếu' của Dương Quảng Hàm chỉ đề cập đến một số tác giả tiêu biểu như Hồ Biểu Chánh. Giai đoạn từ 1945 đến 1975, do hoàn cảnh lịch sử, việc nghiên cứu văn học Nam Bộ ở hai miền Bắc - Nam không thống nhất. Ở miền Bắc, các nghiên cứu thường xem nhẹ giá trị của văn học miền Nam, trong khi ở miền Nam, các công trình nghiên cứu lại có xu hướng cực đoan, hoặc hạ thấp hoặc đề cao quá mức.
1.2. Cội nguồn văn hóa xã hội tiền đề hình thành tính cách con người Nam Bộ
Văn hóa Nam Bộ được hình thành từ sự kết hợp giữa truyền thống dân tộc Việt và các yếu tố văn hóa ngoại lai. Môi trường tự nhiên và xã hội đặc thù của Nam Bộ đã tạo nên những tính cách riêng biệt của con người nơi đây. Sự phóng khoáng, khát vọng chinh phục, và tinh thần hòa đồng là những nét đặc trưng của con người Nam Bộ, được phản ánh rõ nét trong các tác phẩm văn học của Hồ Biểu Chánh, Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư.
II. Con người đạo lí trong sáng tác của Hồ Biểu Chánh
Hồ Biểu Chánh là một trong những nhà văn tiên phong của văn học Nam Bộ, với sự nghiệp sáng tác đồ sộ. Ông tập trung khắc họa con người đạo lí, những nhân vật gìn giữ và đề cao chuẩn mực đạo đức trong xã hội. Các tác phẩm của ông như 'Cay đắng mùi đời', 'Cha con nghĩa nặng' đã phản ánh sâu sắc tình hình xã hội Nam Bộ thời kỳ giao thời, với những xung đột giữa cái thiện và cái ác.
2.1. Con người gìn đạo giữ đạo trong sáng tác của Hồ Biểu Chánh
Nhân vật trong các tác phẩm của Hồ Biểu Chánh thường là những người kiên quyết chống lại cái xấu, cái ác, đề cao chuẩn mực đạo đức. Ông đặt nhân vật vào những tình huống éo le, kịch tính để làm nổi bật tính cách và phẩm chất của họ. Nghệ thuật khắc họa nhân vật của Hồ Biểu Chánh chú trọng vào việc miêu tả thân thế, ngoại hình, hành động và ngôn ngữ, tạo nên những hình tượng sống động và chân thực.
2.2. Nghệ thuật khắc họa hình tượng con người đạo lí của Hồ Biểu Chánh
Hồ Biểu Chánh sử dụng ngôn ngữ giản dị, gần gũi với đời sống thường nhật của người dân Nam Bộ. Ông thường xây dựng các tình huống đậm chất kịch tính, đẩy nhân vật vào những thử thách để làm nổi bật phẩm chất đạo đức của họ. Cách xây dựng nhân vật của ông không chỉ phản ánh văn hóa Nam Bộ mà còn góp phần làm phong phú thêm văn học Nam Bộ.
III. Con người mở đất trong sáng tác của Bình Nguyên Lộc Sơn Nam
Bình Nguyên Lộc và Sơn Nam là hai nhà văn tiêu biểu của văn học Nam Bộ, với những tác phẩm phản ánh sâu sắc văn hóa Nam Bộ và tình hình xã hội Nam Bộ. Họ tập trung khắc họa con người mở đất, những người tiên phong trong việc khai phá và xây dựng vùng đất mới. Các tác phẩm của họ như 'Hương rừng Cà Mau', 'Biển cỏ miền Tây' đã làm nổi bật tinh thần kiên cường, bất khuất của con người Nam Bộ.
3.1. Sứ mệnh lớn lao của con người mở đất
Nhân vật trong các tác phẩm của Bình Nguyên Lộc và Sơn Nam thường mang trong mình sứ mệnh lớn lao, đó là khai phá và xây dựng vùng đất mới. Họ là những người tiên phong, dám nghĩ, dám làm, và không ngại đối mặt với khó khăn, thử thách. Những nhân vật này không chỉ phản ánh văn hóa Nam Bộ mà còn thể hiện tinh thần bất khuất, kiên cường của con người Nam Bộ.
3.2. Nghệ thuật khắc họa hình tượng con người mở đất
Bình Nguyên Lộc và Sơn Nam sử dụng ngôn ngữ giản dị, gần gũi với đời sống thường nhật của người dân Nam Bộ. Họ thường xây dựng các tình huống đậm chất 'cảm hoài', đẩy nhân vật vào những thử thách để làm nổi bật phẩm chất và tinh thần của họ. Cách xây dựng nhân vật của hai nhà văn này không chỉ phản ánh văn hóa Nam Bộ mà còn góp phần làm phong phú thêm văn học Nam Bộ.
IV. Con người lưu lạc trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư
Nguyễn Ngọc Tư là một trong những nhà văn đương đại tiêu biểu của văn học Nam Bộ, với những tác phẩm phản ánh sâu sắc văn hóa Nam Bộ và tình hình xã hội Nam Bộ thời kỳ đổi mới. Bà tập trung khắc họa con người lưu lạc, những người mang trong mình nỗi day dứt vì phải phiêu dạt, tha hương. Các tác phẩm của bà như 'Cánh đồng bất tận', 'Gió lẻ và 9 câu chuyện khác' đã làm nổi bật cảm thức lưu lạc, vừa hắt bóng không gian văn hóa Nam Bộ cổ truyền, vừa in dấu văn hóa hậu hiện đại.
4.1. Cảm thức lưu lạc trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư
Nhân vật trong các tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư thường mang trong mình nỗi day dứt vì phải phiêu dạt, tha hương. Họ là những người luôn khắc khoải trong hành trình kiếm tìm ý nghĩa cuộc sống. Cảm thức lưu lạc này không chỉ phản ánh văn hóa Nam Bộ mà còn thể hiện sự đổi mới trong tư duy sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư.
4.2. Nghệ thuật khắc họa hình tượng con người lưu lạc
Nguyễn Ngọc Tư sử dụng ngôn ngữ dân dã, sống động, giàu cảm giác và cảm xúc. Bà thường đẩy nhân vật vào những tình huống lưu lạc, tái điệp không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật đặc thù để làm nổi bật cảm thức lưu lạc. Cách xây dựng nhân vật của bà không chỉ phản ánh văn hóa Nam Bộ mà còn góp phần làm phong phú thêm văn học Nam Bộ.
