Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Chuyển biến kinh tế, xã hội Sài Gòn từ năm 1965 đến năm 1968 Chương 3: Chuyển biến kinh tế, xã hội Sài Gòn từ năm 1969 đến năm 1975 Chương 4: Một số nhận xét và đánh giá về chuyển biến kinh tế, xã hội Sài Gòn từ năm 1965 đến năm 1975. 13 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu về kinh tế, xã hội miền Nam 1.
Các công trình của các học giả trong nước Tuy chưa được nghiên cứu nhiều và sâu, nhưng vấn đề chuyển biến kinh tế, xã hội Sài Gòn cũng đã được phản ánh, đề cập trong các công trình viết về cuộc chiến tranh, về kinh tế, xã hội ở miền Nam nói chung. Về kinh tế có chuỗi công trình được viết ngay từ trong những năm chiến tranh đang diễn ra. Công trình Vị trí của tư bản lũng đoạn nước ngoài trong nền kinh tế miền Nam Việt Nam của Phan Đắc Lực (1964, Nxb Khoa học xã hội) đề cập đến những thủ đoạn kinh tế mà các nước tư bản đã sử dụng dưới danh nghĩa và hình thức tài trợ nhằm mục chi phối chính quyền miền Nam. Công trình này cũng cho thấy sự phụ thuộc của một số ngành kinh tế quan trọng ở miền Nam đã dẫn đến sự phá sản của VNCH.
Thập kỷ 70 xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu của các chuyên gia kinh tế vốn là những người đã từng giữ vai trò quan trọng trong bộ máy chính quyền VNCH. Năm 1971, Viện Đại học Sài Gòn xuất bản cuốn Kinh tế Việt Nam của chuyên gia kinh tế Hồ Thới Sang. Công trình đã bổ khuyết cho sinh viên trong lĩnh vực kinh tế những khái niệm kinh tế căn bản với những sự phân tích guồng máy kinh tế quốc gia xuất phát từ hiện tượng sản xuất được trình bày dưới hình thức đồ biểu tương quan kinh tế giúp người đọc hiểu rõ hơn những hiện tượng kinh tế tổng quát. 14 Công trình Kế hoạch phát triển kinh tế miền Nam Việt Nam mười năm sau chiến tranh của Vũ Quốc Thúc và Lilienthal được xuất bản năm 1971 là tổng hợp kết quả những cuộc điều tra, nghiên cứu trên lãnh thổ miền Nam.
Công trình mang tính tổng kết về các ngành kinh tế và vùng kinh tế của miền Nam Việt Nam, đã đưa ra những luận giải, đánh giá và kiến nghị cho kế hoạch phát triển kinh tế thời kỳ hậu chiến. Năm 1972, Nxb Lửa Thiêng cho xuất bản cuốn Lãnh vực kinh tế (1955 - 1972) của chuyên gia kinh tế Nguyễn Văn Hảo. Công trình đã trình bày khá rõ về thực trạng nền kinh tế ở miền Nam thời đó trên một số khía cạnh: tình hình xuất cảng, tín dụng, ngân hàng… Tác giả đưa ra những nhận định, đánh giá tình hình kinh tế VNCH và vai trò, tác động của viện trợ Hoa Kì đối với kinh tế - xã hội miền Nam từ năm 1955 đến năm 1970. Bên cạnh đó, tác giả đặt ra một số vấn đề để tìm đường hướng phát triển cho kinh tế VNCH trong tương lai.
Là một chuyên gia kinh tế và đồng thời hoạt động trong bộ máy chính quyền Sài Gòn, tác giả Nguyễn Văn Ngôn trên cơ sở thu thập các nguồn tài liệu đã cho ra đời công trình Kinh tế Việt Nam Cộng hòa (Nxb Cấp Tiến, 1972). Cuốn sách đã trình bày một cách trung thực hình ảnh nền kinh tế VNCH qua đó cho thấy những đặc tính của nền kinh tế VNCH, những biện pháp kinh tế, tài chính mà chính quyền Sài Gòn đã áp dụng cho đến năm 1972. Thông qua việc phân tích những số liệu, chỉ số giá tiêu thụ, sự chuyển biến tiền tệ tại Sài Gòn và một số nơi, công trình cũng phân tích về tình trạng bất ổn định và lạm phát của nền kinh tế VNCH. Tuy nhiên, lượng thông tin trong công trình nhìn chung còn ít và không chỉ rõ được sự biến đổi về phương diện xã hội của Sài Gòn trong giai đoạn này.
15 Năm 1974, tác giả Hồ Thới Sang tiếp tục cho ra đời cuốn Kinh tế Việt Nam, quá khứ và tương lai, Nxb Đại học Luật Khoa Sài Gòn. Trên cơ sở là một giáo trình cho bộ môn kinh tế Việt Nam tại một số trường đại học, dưới góc độ kinh tế, công trình đã phân tích các vấn đề căn bản của kinh tế VNCH như viện trợ, lạm phát. Những vấn đề như giá cả, lợi tức, tiền tệ được tác giả phân tích khá rõ thông qua các ngành kinh tế nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp, tài chính. Bức tranh kinh tế Việt Nam hiện lên rõ nét hơn và công trình trở thành tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu muốn hiểu rõ hơn về kinh tế VNCH thời kỳ đó.
Cùng năm đó, ở miền Bắc, Nxb Khoa học xã hội xuất bản Tài liệu tham khảo về tình hình kinh tế Miền Nam Việt Nam (Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam - Viện kinh tế (1974)). Tài liệu đã phân tích một số vấn đề về công nghiệp Miền Nam, các chính sách của Hoa Kì và chính quyền Sài Gòn về việc xây dựng công nghiệp ở miền Nam Việt Nam. Qua đó, giúp chúng ta có thể hình dung khái quát bức tranh về công nghiệp của miền Nam Việt Nam dưới chế độ VNCH. Sau thời kỳ đất nước thống nhất, việc nghiên cứu kinh tế miền Nam trong thời kỳ 1954-1975 tiếp tục được quan tâm nghiên cứu.
Cuốn Tình hình kinh tế Miền Nam 1955-1975 qua các chỉ tiêu thống kê của Lê Khoa (Nxb Viện Khoa học Xã hội Thành phố Hồ Chí Minh, 1979) đã cung cấp một số dữ kiện thống kê của miền Nam từ năm 1955 đến năm 1975. Những tài liệu trong tập này được sưu tầm từ các cơ quan chính quyền Mỹ, từ chính quyền Việt Nam Cộng hoà và từ một số báo chí, sách nghiên cứu xuất bản ở miền Nam trước đây. Công trình đã có những đánh giá từ nhiều phía về hoạt động kinh tế của miền Nam trước năm 1975. 16 Từ góc nhìn lịch sử kinh tế, cuốn 21 năm viện trợ kinh tế Mỹ ở Việt Nam của tác giả Đặng Phong (Nxb Viện nghiên cứu khoa học thị trường giá cả, 1991) đã phân tích nguồn viện trợ của Hoa Kì cho VNCH, đặc biệt là viện trợ kinh tế, trong đó, đô thị Sài Gòn là một mắt xích trong quá trình thụ hưởng viện trợ.
Ngoài ra, cuốn sách cũng nhấn mạnh những tác động của viện trợ Hoa Kì lên nền kinh tế VNCH và những chuyển biến bất bình thường của nền kinh tế trong thời chiến. Tiếp đó, cuốn Một số đặc điểm kinh tế của miền Nam Việt Nam của nhóm chủ biên bao gồm: Lâm Quang Huyên, Trần Du Lịch, Trần Anh Tuấn (Nxb Khoa học xã hội, 1991) lại tập trung trình bày một số vấn đề về nông nghiệp, ruộng đất, công nghiệp, tiểu, thủ công nghiệp, tiền tệ, ngân hàng, tín dụng, kinh tế cùng một số vấn đề chung như cơ cấu nền kinh tế nhiều thành phần, kinh tế hàng hoá và thị trường. Tuy nhiên, cuốn sách chỉ đề cập đến một số đặc điểm kinh tế mà không phải là toàn diện các vấn đề kinh tế của miền Nam; còn các vấn đề xã hội ở miền Nam nói chung cũng như đô thị Sài Gòn nói riêng vẫn là “khoảng trống” đang còn bỏ ngỏ. Năm 2000, công trình Kinh tế Việt Nam 1955 - 2000: Tính toán mới, phân tích mới (Nxb Thống kê, Hà Nội) do Trần Văn Thọ chủ biên được xem là điểm nhấn mới.
Với phương pháp tính toán các chỉ tiêu tổng hợp và phân tích kinh tế Việt Nam trong suốt thời kỳ từ năm 1955 đến năm 2000, trong đó có giai đoạn 1955-1975, trên những cơ sở tư liệu mới, các biểu thống kê: đầu tư, sản phẩm nông nghiệp và công nghiệp, xuất nhập khẩu, chỉ số giá tỷ giá, vận tải, giáo dục - y tế, thu nhập quốc dân và tổng sản phẩm trong nước (GDP), cuốn sách đã có những tổng hợp hữu ích giúp độc giả có cái nhìn rõ nét và tổng quát hơn về kinh tế Việt Nam trong thời kỳ này. 17 Trên những nét cơ bản, những chỉ số định lượng và định tính về mức độ phát triển của chủ nghĩa tư bản ở miền Nam Việt Nam từ 1954 đến 1975 trên các ngành công nghiệp, nông nghiệp, thương nghiệp, dịch vụ, ngân hàng, tài chính, cuốn Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở miền Nam Việt Nam (1954- 1975) của Võ Văn Sen (Nxb Đại học Quốc gia TP.HCM, 2005) đã chỉ ra những nhân tố quan trọng tác động tới sự phát triển ấy là từ viện trợ Hoa Kì và chiến tranh của Mỹ: hàng hoá và tiền viện trợ nhiều, nhân công rẻ trong chính sách đô thị hoá cưỡng bức là những thuận lợi khách quan cho những nhân tố này có mặt thúc đẩy nhanh chủ nghĩa tư bản ở miền Nam Việt Nam. Từ đó, tác giả nhấn mạnh ở miền Nam Việt Nam chủ nghĩa tư bản với một nền kinh tế nhiều thành phần, đã bắt đầu xác lập vị trí thống trị ở các đô thị. Những kết luận của tác giả rất có ý nghĩa thực tiễn, giúp chúng ta ngày càng nhìn rõ hơn xuất phát điểm của miền Nam Việt Nam đi lên sau ngày giải phóng.
Tuy nhiên, công trình chỉ tập trung khảo sát sự hình thành và phát triển của nền sản xuất hàng hoá tư bản chủ nghĩa trong các ngành kinh tế miền Nam (1954-1975), làm rõ những đặc điểm và các vấn đề có tính quy luật, song chưa đi sâu vào tất cả các quá trình, các hình thức, hình thái mà chỉ dừng lại ở những đặc điểm chủ yếu nhất. Đặc biệt, công trình chưa đi vào các vấn đề xã hội ở miền Nam nói chung cũng như các đô thị, trong đó có Sài Gòn trước năm 1975. Công trình Lịch sử kinh tế miền Nam Việt Nam 1945-2000 (2005) của Đặng Phong (Nxb Khoa học xã hội) bao gồm 2 tập, trong đó tập 2 tác giả viết riêng về Kinh tế miền Nam Việt Nam giai đoạn 1955-1975. Dưới góc nhìn lịch sử kinh tế, bức tranh toàn cảnh về cục diện kinh tế, guồng máy kinh tế và những vận động của nó đã được tác giả đã phân tích khá rõ nét.
Bối cảnh lịch sử, những diễn biến ở miền Nam (1955 - 1975), Viện trợ và sự hiện diện kinh 18 tế của Hoa Kì; Nông nghiệp và ruộng đất; Công nghiệp; Giao thông vận tải và bưu chính viễn thông; Đầu tư thương mại tài chính đã được phân tích tổng hợp, so sánh đối chiếu qua những chỉ số kinh tế để đưa ra những nhận định khách quan.
