Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ THÔNG MINH Xây dựng Đô thị thông minh, Chính quyền đô thị thông minh dù mới xuất hiện trong những năm gần đây, tuy nhiên đã thu hút sự quan tâm của Chính phủ, các nhà hoạch định, xây dựng chính sách cũng như các nhà nghiên cứu về vấn đề này bởi tính cấp thiết của nó. Trên thế giới, cũng như tại Việt Nam đã có rất nhiều đề tài, dự án, nghiên cứu xoay xung quanh mảng đề tài vừa có ý nghĩa lý luận, vừa có ý nghĩa thực tiễn này, có thể kể đến những công trình nghiên cứu sau. Các công trình nghiên cứu về xây dựng đô thị thông minh Với tốc độ gia tăng nhanh chóng của quá trình đô thị hóa trên thế giới, dân cư đô thị cũng vì thế mà không ngừng gia tăng. Dựa trên thống kê, cuộc sống của phần lớn nhân loại sẽ diễn ra trong khu vực đô thị.
Trên 50% dân số trái đất hiện nay đang sinh sống ở khu vực thành phố, đến năm 2050 dự đoán tối thiểu sẽ là 70%. Khu vực thành phố cũng là nơi tiêu thụ phần lớn năng lượng toàn cầu và thải ra nhiều khí nhà kính nhất. Do đó, việc phát triển thành phố trong tương lai có ảnh hưởng lớn tới môi trường. Khoa học, chính trị và công nghiệp đã nhận ra điều đó, tại các quốc gia đã và đang định ra giải pháp cho các vấn đề liên quan đến quá trình đô thị hoá.
Một giải pháp hiện nay đều được các quốc gia hướng đến mang tên TPTM. Thuật ngữ “Thành phố thông minh” đã trở nên phổ biến khi nhiều thành phố lớn trên thế giới tìm cách áp dụng công nghệ để nâng cao chất lượng sống của cư dân, trước áp lực đô thị phát triển quá nhanh trong những năm gần đây. Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề xây dựng TPTM ở các quốc gia trên thế giới, trước hết là những công trình nghiên cứu nước ngoài. Công trình nghiên cứu nước ngoài Tác giả Robert Goodspeed, Smart cities: moving beyond urban cybernetics to tackle wicked problems [150, tr.79-92] đã nêu lên những quan điểm xung quanh vấn đề khái niệm TPTM và những vấn đề trong việc xây dựng một TPTM trong thực tiễn.
Thứ nhất, về định nghĩa một TPTM, mặc dù đã có nhiều định nghĩa về TPTM được đề xuất, tuy nhiên theo tác giả, một TPTM là thành phố sử dụng CNTT để đặt hệ thống hiệu quả thông qua giám sát và kiểm soát thời gian thực. Thứ hai, tác giả dựa trên một cuộc thảo luận của Trung tâm điều hành Rio de Janeiro (Brazil), tác giả lập luận rằng vấn đề đô thị là vấn đề chuyên xâu cho phép các giải pháp cơ bản hơn so với điều khiển học đô thị, nhưng đòi hỏi sự sáng tạo của địa phương và sự tham gia của các bên liên quan. Do đó, yếu tố then chốt để xây dựng TPTM đó là kế hoạch kết hợp giữa đổi mới đô thị và ứng dụng CNTT. Cũng có chung mối quan tâm về vấn đề làm sao để xây dựng được “Thành phố thông minh”, cũng như những khó khăn từ thực tiễn xây dựng TPTM tại Ấn Độ, tác giả Ayona Datta, đã nêu lên một số quan điểm về việc xây dựng TPTM trong nghiên cứu “New urban utopias of postcolonial India: Entrepreneurial urbanization in Dholera smart city, Gujarat” xuất bản trong Tạp chí Đối thoại trong Địa lý nhân học năm 2015, Tập 5 [135, tr.
Trong nghiên cứu này, tác giả đã có những phân tích về mặt lý thuyết lẫn thực tiễn trong xây dựng TPTM Dholera, Gujarat ở Ấn Độ cũng như tầm nhìn xây dựng 100 TPTM ở Ấn Độ. Theo tác giả, TPTM hiện đang được hiểu nơi mà CNTT được kết hợp với cơ sở hạ tầng, kiến trúc, các hoạt động sống và các cơ quan riêng biệt của chúng ta trong việc giải quyết các vấn đề kinh tế-xã hội và môi trường (Townsend, 2013: 15). Tại Ấn Độ, các câu chuyện TPTM đã được đồng nghĩa với “thành phố xanh”, xét theo khía cạnh này thì việc xây dựng thành phố Dholera trở thành một TPTM được xem là một điều không tưởng. Thực tế cho thấy, những chính sách của Chính phủ 11 Ấn Độ đưa ra nhằm phát triển một TPTM - Dholera được ưu tiên cho đô thị hóa như một mô hình kinh doanh chứ không phải là một mô hình của công bằng xã hội.
Đô thị thông minh Dholera đã đạt được những thay đổi đáng kể về mặt cơ sở hạ tầng, sự tăng trưởng kinh tế đáng ngạc nhiên, những cải cách về mặt chính sách nhằm thu hút nguồn vốn đầu tư của Chính phủ, tuy nhiên vẫn còn đó những vấn đề xã hội về môi trường, các nhóm xã hội bị thiệt thòi và điều này làm chậm lại đồng thời sẽ là thách thức trong giai đoạn mới của Ấn Độ trong việc xây dựng đô thị hóa kinh doanh. Như vậy, trong nghiên cứu này, tác giả đã nêu rõ quan điểm, xây dựng TPTM không chỉ dừng lại ở việc tăng trưởng kinh tế, hiện đại hóa cơ sở hạ tầng mà hơn hết cần chú trọng đến vấn đề môi trường, đem lại môi trường sống trong lành, sự công bằng cho tất cả mọi người. Nhìn ở một khía cạnh khác về TPTM, Robert G. Hollandstrong nghiên cứu Critical interventions into the corporate smart city [151, tr.61-77] đã nêu lên những ý kiến về sự đóng góp của các doanh nghiệp đối với TPTM.
Trong bài viết của mình, trước hết tác giả đã nêu lên các quan điểm về TPTM: “Bị thúc đẩy bởi các luồng dân cư, các trung tâm tăng trưởng kinh tế và vấn đề môi trường, TPTM hiện đang được xây dựng như giải pháp cho nhiều vấn đề đô thị, trong đó có tội phạm, tình trạng tắc nghẽn giao thông, dịch vụ kém hiệu quả và kinh tế trì trệ, hứa hẹn sự thịnh vượng và lối sống lành mạnh cho tất cả mọi người. Trong thời gian ngắn, các TPTM sẽ là nơi hội tụ những công nghệ hàng đầu cho một đô thị không tưởng”. Tác giả khẳng định: Thứ nhất, các ý tưởng về một TPTM tiếp tục là một khái niệm ẩn chứa nhiều vấn đề, và sẽ còn có nhiều quan điểm được nêu ra, trong đó tác giả đều khẳng định CNTT có thể làm cho thành phố thịnh vượng hơn về kinh tế, đảm bảo công bằng, điều chỉnh hiệu quả hơn và ít gây lãng phí môi trường. Thứ hai, cách thức mà các đô thị giải quyết vấn đề của họ nằm ở sự chuyển giao kỹ thuật một cách hiệu quả thông qua tầm nhìn của các doanh nghiệp, kết hợp 12 với một hình thức kinh doanh của quản lý đô thị.
Tác giả đồng thời nêu lên những bất cập mà các TPTM đang gặp phải. “Các vấn đề đô thị lớn của chúng ta không phải là công nghệ mà là xã hội nghèo đói và bất bình đẳng đã trở nên trầm trọng, không được giải quyết bởi tư nhân hóa doanh nghiệp và chiến lược xây dựng thương hiệu thành phố”. Ngoài ra, trong nhiều cuộc thảo luận của các TPTM có rất ít chỗ cho những tranh luận dân chủ và quyền công dân. Ở đây, tác giả cũng nêu lên câu hỏi quan trọng là liệu TPTM có thực sự có lợi cho tất cả chúng ta, hay cuối cùng chỉ là khẳng định những nỗ lực của các doanh nghiệp công nghệ và cách mà họ gặt hái những lợi ích.
Đời sống đô thị, như xã hội học đô thị trong thế kỷ qua đã cho chúng ta thấy có rất nhiều vấn đề phức tạp như các vấn đề nghèo đô thị, phân biệt đối xử, bất bình đẳng và phân cực xã hội; các vấn đề khu phố như gia tăng tội phạm; và thậm chí cả vấn đề môi trường như ùn tắc giao thông, thay đổi cấu trúc xã hội, các vấn đề chính trị, văn hóa quan trọng sẽ không được cải thiện nếu chỉ bằng các giải pháp công nghệ đơn giản hay thậm chí qua các cuộc thu thập các dữ liệu phức tạp. Đây là nghịch lý phải đối mặt với bất kỳ sáng kiến doanh nghiệp thông minh hay TPTM. Một nghiên cứu khác của Ayona Datta về mảng đề tài “thành phố thông minh” trong bài viết India's Ecocity? Environment, Urbanisation, and Mobility in the Making of Lavasa [134], đã nêu nên quan điểm trong một bối cảnh đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, tiềm năng của những thành phố sinh thái cho sự phát triển bền vững được tranh luận sôi nổi trong giới học thuật và chính sách. Trong bài viết này, tác giả đã đề cập đến Lavasa “thành phố đồi” lớn nhất trong kế hoạch của Ấn Độ, bằng một phần năm diện tích của Mumbai.
Được đề cập trong báo cáo của McKinsey, Lavasa có ảnh hưởng như một thành phố toàn cầu đang nổi lên, thành phố phát triển bền vững đầu tiên trong khu vực Mumbai-Pune, cố gắng để đối phó với đô thị hóa, môi trường, và di cư theo những cách khác biệt. Tuy nhiên, nó đã gặp 13 phải rất nhiều tranh cãi kể từ khi ra đời, và việc xây dựng đã bị gián đoạn bởi những cáo buộc do vi phạm luật môi trường. Sử dụng Lavasa là một ví dụ, tác giả đã xem xét sự gia tăng của các thành phố sinh thái ở Ấn Độ trong bối cảnh pháp luật và chính sách của họ. Tác giả lập luận rằng các thành phố sinh thái trong tương lai ở Ấn Độ sẽ gặp phải nhiều trở ngại do việc ưu tiên phát triển kinh tế trên phát triển bền vững môi trường trong bối cảnh không có sự thực thi pháp lý mạnh mẽ và giám sát các hoạt động môi trường.
Từ đó tác giả cho rằng khung chính sách môi trường mạnh mẽ là rất quan trọng trong bối cảnh xây dựng những thành phố sinh thái, giải quyết những thách thức của đô thị hóa nhanh và phát triển bền vững. Paolo Neirotti và các công sự trong Current trends in Smart City initiatives: Some stylised facts [148, tr.25-36] đã phát triển một định nghĩa tổng hợp về khái niệm TPTM. Khái niệm về TPTM như một phương tiện để nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân đã đạt được tầm quan trọng ngày càng tăng trong các chương trình nghị sự của các nhà hoạch định chính sách. Tuy nhiên, một định nghĩa chung của Smart city là không có sẵn và rất khó để xác định xu hướng chung toàn cầu.
Đồng thời phân loại các lĩnh vực ứng dụng TPTM. Tác giả đã cung cấp sự hiểu biết toàn diện về các khái niệm của Smart city thông qua việc phân loại các lĩnh vực ứng dụng của TPTM, cụ thể là: tài nguyên thiên nhiên và năng lượng; giao thông và di động; các toà nhà, hoạt động của đời sống; nền kinh tế và người dân; hoạt động của CQNN.
