ĐẶT VẤN ĐỀ Bạo lực đối với phụ nữ là một vấn đề sức khỏe y tế công cộng mang tính toàn cầu. Trong đó, chồng là đối tượng chính gây nên bạo lực đối với phụ nữ [1],[2]. Theo tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bạo lực do chồng đối với phụ nữ bao gồm: bạo lực tinh thần, bạo lực thể xác và bạo lực tình dục. Theo một báo cáo gần đây của WHO, 35% phụ nữ bị bạo lực do chồng trong cuộc đời bao gồm bạo lực thể xác và tình dục [3].
Thai phụ là đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương với tỷ lệ bị bạo lực dao động từ 2% đến 57% tùy thuộc vào mỗi quốc gia [4],[5]. Phụ nữ khi mang thai phải chịu bạo lực sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đối với sức khỏe của họ và thai nhi, họ có nguy cơ trầm cảm, sẩy thai, thai chết lưu, sinh non, sinh nhẹ cân thậm chí trong một số trường hợp nặng còn có nguy cơ tử vong mẹ và trẻ sơ sinh [1],[6]. Một số nghiên cứu đã tìm ra một số yếu tố nguy cơ làm tăng tỷ lệ bạo lực đối với thai phụ bao gồm: thai phụ trẻ tuổi [7],[8],[9],[10]; thai phụ có trình độc học vấn thấp[7], [10],[11]; thai phụ thất nghiệp [7],[9],[10],[12] hoặc sống trong các hộ gia đình có thu nhập thấp hay sống tại các vùng nông thôn [7],[12]. Một số yếu tố nguy cơ từ phía chồng cũng được tìm ra như: chồng trẻ tuổi, trình độc học vấn thấp, thất nghiệp, nghiện rượu [7],[8],[10],[11].
Các nghiên cứu cũng chỉ ra những phụ nữ được hỗ trợ từ phía gia đình, bạn bè hoặc các tổ chức xã hội có thể làm giảm nguy cơ bị bạo lực trong quá trình mang thai [13],[14]. Theo WHO, sinh non được định nghĩa khi trẻ được sinh sau 22 tuần và trước 37 tuần thai; sinh nhẹ cân được định nghĩa là cân nặng khi sinh của trẻ nhỏ hơn 2500g [15]. Đây được xem là những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong sơ sinh và ảnh hưởng lớn đến sự phát triển sau này của trẻ [15],[16]. Một số nghiên 2 cứu trên thế giới đã tìm hiểu mối liên quan giữa bạo lực đối với thai phụ và sức khỏe của trẻ sơ sinh.
Tuy nhiên hầu hết các nghiên cứu này sử dụng thiết kế nghiên cứu cắt ngang hoặc bệnh chứng sử dụng phương pháp thu thập số liệu dựa vào bệnh viện và được thực hiện tại Châu Phi hoặc Châu Mỹ. Các nghiên cứu này gợi ý cần có một thiết kế nghiên cứu theo dõi dọc với cỡ mẫu lớn được thực hiện tại cộng đồng, kết hợp cả phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính nhằm xem xét đến mối liên quan giữa các loại bạo lực trong quá trình mang thai và sức khỏe của thai phụ cũng như nguy cơ sinh non/sinh nhẹ cân [12],[17],[18],[19]. Tại Việt Nam 63.000 trẻ dưới 5 tuổi tử vong mỗi năm và gần 50% trong số đó là tử vong sơ sinh. Trong đó, 50% nguyên nhân tử vong sơ sinh được biết đến là sinh non/sinh nhẹ cân và các biến chứng của sinh non/sinh nhẹ cân [20].
Nghiên cứu quốc gia về bạo lực đối với phụ nữ tại Việt Nam năm 2010 cũng chỉ ra rằng 58% phụ nữ phải chịu một loại bạo lực trong đời (bạo lực tinh thần: 54%; thể xác: 32%; tình dục: 10%) [21]. Việt Nam cũng đã thông qua Luật Phòng, chống bạo lực trong gia đình vào năm 2007 và Chính phủ cũng thông qua chiến lược quốc gia về phòng chống bạo lực gia đình giai đoạn 2015-2020. Tuy nhiên thực trạng việc thực hiện chiến lược quốc gia về phòng chống bạo lực gia đình còn nhiều hạn chế. Chương trình chăm sóc sức khỏe sinh sản hiểu rõ sức khỏe của thai phụ ảnh hưởng đến sức khỏe của thai nhi, tuy nhiên vai trò của bạo lực ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe của thai phụ và thai nhi còn chưa được biết đến.
Nhưng thai phụ bị bao lực đang chăm sóc bản thân và chăm sóc tiền sản như thế nào, họ tìm kiếm sự hỗ trợ và thực trạng hỗ trợ từ phía cộng đồng vẫn còn là câu hỏi đối với 3 những nhà quản lý chính sách. Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi thực hiện đề tài này với các mục tiêu. Mục tiêu cụ thể: 1. Xác định tỷ lệ thai phụ bị bạo lực (tinh thần/thể xác/tình dục) do chồng và một số yếu tố kinh tế văn hóa xã hội liên quan trên thai phụ tại huyện Đông Anh, Hà Nội năm 2014-2015.
Xác định mối liên quan giữa bạo lực do chồng với sức khỏe của thai phụ và nguy cơ sinh non/sinh nhẹ cân ở những thai phụ này. Mô tả hành vi tìm kiếm sự hỗ trợ và thực trạng hỗ trợ đối với những thai phụ bị bạo lực do chồng nói trên. 4 1 Chƣơng 1 2 TỔNG QUAN 1.1 Một số định nghĩa 1.1 Định nghĩa trẻ sinh non và trẻ sinh nhẹ cân Theo WHO, sinh non được định nghĩa khi trẻ được sinh sau 22 tuần và trước 37 tuần. Trẻ sinh non có nguy cơ bị các bệnh bại não, khuyết tật phát triển, khiếm thính và khiếm thị cao hơn.
Trẻ sinh non càng sớm thì các nguy cơ trên càng cao. Sinh nhẹ cân được định nghĩa là cân nặng khi sinh của trẻ nhỏ hơn 2500g. Trẻ có cân nặng lúc sinh giữa 1.499g gọi là trẻ rất nhẹ cân, và trẻ có cân nặng lúc sinh dưới 1.000g là trẻ cực nhẹ cân. Những trẻ này có thể đủ tháng hoặc non tháng; Bình thường hoặc có dị tật bẩm sinh [15].2 Một số định nghĩa về bạo lực Tuyên bố của Liên Hợp Quốc về Xóa bỏ Bạo lực đối với phụ nữ (1993) đã định nghĩa bạo lực đối với phụ nữ là “bất kỳ hành vi bạo lực trên cơ sở giới nào dẫn đến, hoặc có thể dẫn đến tổn hại về thể xác, tình dục hoặc tâm thần hoặc gây đau khổ cho phụ nữ, kể cả việc đe dọa có những hành vi như vậy, áp bức hoặc độc đoán tước bỏ tự do, dù diễn ra ở nơi công cộng hay trong cuộc sống riêng tư” [22].
Theo Tổ chức Y tế thế giới, bạo lực đối với phụ nữ bao gồm: bạo lực tinh thần, thể xác, tình dục [2]. Bạo lực tinh thần được xác định bằng những hành động hoặc đe dọa hành động như: chửi bới, kiểm soát, hăm dọa, làm nhục và đe dọa nạn nhân. Bạo lực thể xác được định nghĩa là một hoặc nhiều hành động tấn công có chủ ý về thể xác bao gồm các hành vi như: xô đẩy, tát, ném, giật tóc, cấu 5 véo, đấm, đá hoặc làm cho bị bỏng, dùng vũ khí hoặc có ý định đe dọa dùng vũ khí được thực hiện với khả năng gây đau đớn, thương tích hoặc tử vong. Bạo lực tình dục được định nghĩa là việc sử dụng sức mạnh, cưỡng bức hoặc đe dọa về tâm lý để ép buộc người phụ nữ tham gia quan hệ tình dục ngoài ý muốn của mình, cho dù hành vi đó có thực hiện được hay không.
Định nghĩa về bạo lực gia đình theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình của Việt Nam: một thành viên gia đình được coi là bị bạo lực gia đình khi bị một trong các hành vi dưới đây do một thành viên khác trong gia đình gây ra: Hành hạ, ngược đãi, đánh đập hoặc hành vi cố ý khác xâm hại đến sức khoẻ, tính mạng; Lăng mạ hoặc hành vi cố ý khác xúc phạm danh dự, nhân phẩm; Cô lập, xua đuổi hoặc gây áp lực thường xuyên về tâm lý gây hậu quả nghiêm trọng; Ngăn cản việc thực hiện quyền, nghĩa vụ trong quan hệ gia đình giữa ông, bà và cháu; giữa cha, mẹ và con; giữa vợ và chồng; giữa anh, chị, em với nhau; Cưỡng ép quan hệ tình dục; Cưỡng ép tảo hôn; cưỡng ép kết hôn, ly hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ; Chiếm đoạt, huỷ hoại, đập phá hoặc có hành vi khác cố ý làm hư hỏng tài sản riêng của thành viên khác trong gia đình hoặc tài sản chung của các thành viên gia đình; Cưỡng ép thành viên gia đình lao động quá sức, đóng góp tài chính quá khả năng của họ; kiểm soát thu nhập của thành viên gia đình nhằm tạo ra tình trạng phụ thuộc về tài chính; Có hành vi trái pháp luật buộc thành viên gia đình ra khỏi chỗ ở. Bạo lực gia đình là một khái niệm có phần trùng với khái niệm bạo lực đối với phụ nữ, song không hoàn toàn giống nhau. Khái niệm này phản ánh nhiều hình thức bạo lực khác nhau của một thành viên hay một nhóm thành viên gia đình đối với một thành viên hay nhóm thành viên khác trong gia đình (chồng-vợ, cha mẹ-con cái, bạo lực của thành viên gia đình nhà chồng/vợ hay bạo lực đối 6 với người cao tuổi). Theo nhiều nghiên cứu, loại hình bạo lực gia đình phổ biến nhất là bạo lực đối với phụ nữ mà thủ phạm là chồng hay bạn tình (bạo lực do bạn tình gây ra), còn được gọi là „đánh vợ‟ hay „ngược đãi vợ‟.
Thuật ngữ „bạo lực gia đình đối với phụ nữ‟ và „bạo lực do bạn tình gây ra‟ thường được dùng lẫn cho nhau [23] và đôi khi gây hiểu nhầm bởi vì bạo lực do bạn tình gây ra chỉ là một biểu hiện của bạo lực gia đình. Bạo lực do chồng hoặc bạn tình gây ra (Intimate partner violence) là các hành vi bạo lực về thể xác hoặc tình dục hoặc tinh thần do chồng hiện tại hoặc bạn trai hiện tại hoặc trước đây gây ra [24]. Bạn tình/chồng là đối tượng gây bạo lực gia đình đối với phụ nữ phổ biến nhất [23]. Tại Việt Nam, nghiên cứu quốc gia về phòng chống bạo lực đã chỉ ra chồng là đối tượng gây bạo lực nhiều nhất đối với phụ nữ.
Trong điều kiện hạn chế về nguồn lực, trong luận án tiến sĩ này chúng tôi chỉ đề cập đến ba loại bạo lực do chồng gây ra đối với thai phụ là: bạo lực tinh thần, bạo lực thể xác và bạo lực tình dục. Chúng tôi cũng chỉ sử dụng định nghĩa của WHO để định nghĩa 03 loại bạo lực kể trên [23]. [23] Các hành vi bạo lực tinh thần do chồng gây ra: a) Sỉ nhục/lăng mạ vợ hoặc làm cho vợ cảm thấy rất tồi tệ b) Coi thường hoặc làm vợ bẽ mặt trước mặt người khác c) Đe dọa hay dọa nạt vợ bằng bất cứ cách nào như quắc mắt, quát mắng, đập phá đồ đạc d) Dọa gây tổn thương người người vợ yêu quý e) Dọa/đuổi vợ ra khỏi nhà Các hành vi bao lực thể xác do chồng gây ra : (các hành vi từ c đến f được coi là "nghiêm trọng") 7 a) Tát hoặc ném vật gì đó vào vợ làm tổn thương vợ? b) Đẩy hoặc xô thứ gì vào vợ, kéo tóc vợ?