Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA VIỆT NAM 1. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến sự lãnh đạo của Đảng và các tỉnh ủy, thành ủy Trần Khắc Việt, Nguyễn Văn Giang và Phạm Tất Thắng (2015), trong công trình “Tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội trong điều kiện mới” [102], đã phân tích một cách hệ thống và chuyên sâu về yêu cầu đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng trong bối cảnh hiện nay. Tác giả nhấn mạnh, việc đổi mới cần bảo đảm tính khoa học, dân chủ, tránh biểu hiện chủ quan, duy ý chí trong quá trình ban hành nghị quyết, chủ trương.
Đặc biệt, khâu chuẩn bị các văn kiện quan trọng của Đảng cần có sự đổi mới cả về quy trình và phương pháp, nhằm tạo thuận lợi cho việc thể chế hóa và triển khai thực hiện từ phía Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức CT-XH. Công trình cũng đề cao vai trò, trách nhiệm của đảng đoàn, ban cán sự đảng và người đứng đầu trong việc cụ thể hóa các nghị quyết của Đảng thành chương trình hành động phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan, tổ chức. Lê Quốc Khởi (2017), trong luận án “Các tỉnh ủy ở đồng bằng sông Cửu Long lãnh đạo xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn hiện nay” [44], đã luận giải có hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò lãnh đạo của các tỉnh ủy vùng ĐBSCL đối với chương trình xây dựng nông thôn mới. Tác giả làm rõ đặc điểm khu vực này, trong đó nhấn mạnh đến tính chất đặc thù của nông nghiệp, nông thôn và người nông dân; đồng thời chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến phương thức lãnh đạo của cấp ủy như truyền thống cách mạng, tâm lý, tập quán lao động và tư duy quản lý.
Luận án cũng đề cập đến sự 9 chuyển biến trong đội ngũ cán bộ tỉnh ủy với xu hướng trẻ hóa và nâng cao trình độ. Thông qua khảo sát thực tiễn từ năm 2010, tác giả đã đánh giá kết quả lãnh đạo xây dựng nông thôn mới, phân tích nguyên nhân, đúc kết bài học kinh nghiệm và kiến nghị các giải pháp trọng tâm đến năm 2025. Trong đó, một số giải pháp được nhấn mạnh gồm: tăng cường nhận thức và trách nhiệm của các chủ thể tham gia; đổi mới phương thức lãnh đạo; phát huy vai trò quy hoạch; tranh thủ nguồn lực và định hướng từ Trung ương. Trần Văn Phương (2017), “Các tỉnh ủy, thành ủy khu vực duyên hải miền Trung lãnh đạo phát triển nhân lực khoa học, công nghệ giai đoạn hiện nay” [61].
Công trình đã luận giải cơ sở lý luận về vai trò lãnh đạo của tỉnh ủy, thành ủy đối với phát triển nguồn nhân lực khoa học – công nghệ, làm rõ khái niệm, nội dung và phương thức lãnh đạo của cấp ủy đảng. Trên nền khảo sát thực tiễn tại một số tỉnh duyên hải miền Trung, luận án đánh giá tương đối toàn diện thực trạng đội ngũ nhân lực khoa học – công nghệ và công tác lãnh đạo của tỉnh ủy, thành ủy, chỉ ra những mặt đạt được, hạn chế và nguyên nhân. Tác giả đề xuất hệ thống giải pháp nhằm tăng cường sự lãnh đạo, trong đó nhấn mạnh việc nâng cao nhận thức của cấp ủy, đổi mới quy trình ban hành và tổ chức thực hiện nghị quyết, phát huy vai trò của MTTQ và các tổ chức chính trị – xã hội trong việc phát triển nhân lực chất lượng cao phục vụ phát triển bền vững. Luận án nghiên cứu toàn diện về vai trò, nội dung và phương thức lãnh đạo công tác dân vận của tỉnh ủy tại khu vực Tây Nguyên – nơi có đặc điểm dân tộc, tôn giáo và địa lý chính trị đặc thù.
Tác giả làm rõ vị trí của công tác dân vận trong chiến lược phát triển vùng, khẳng định tầm quan trọng của vai trò cấp ủy các cấp, đặc biệt là trách nhiệm của từng tỉnh ủy viên. Luận án tiến hành khảo sát thực tiễn, đánh giá các mặt ưu điểm và tồn tại, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm về sự phối hợp 10 giữa tỉnh ủy, chính quyền, MTTQ, các đoàn thể và lực lượng nòng cốt như già làng, người có uy tín. Các giải pháp được đề xuất mang tính thiết thực, tập trung vào đổi mới nội dung, phương thức lãnh đạo công tác dân vận, phù hợp với đặc thù vùng Tây Nguyên. Mặc dù không đề cập trực tiếp đến công tác tôn giáo, nhưng những kinh nghiệm tổ chức lực lượng và phối hợp chính trị – xã hội trong luận án là cơ sở có thể kế thừa trong nghiên cứu lãnh đạo công tác tuyên giáo tại các địa phương vùng ĐBSCL.
Bùi Đình Bôn (2017), “Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với hệ thống chính trị trong giai đoạn hiện nay” [13]. Tác phẩm có tính chất lý luận nền tảng, tập trung phân tích sâu sắc khái niệm, đặc điểm và vai trò của phương thức lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong mối quan hệ với hệ thống chính trị, bao gồm Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị – xã hội. Tác giả đã tổng kết quá trình đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng qua hơn 30 năm đổi mới đất nước, nêu bật các nội dung cụ thể như lãnh đạo bằng chủ trương, nghị quyết; lãnh đạo thông qua tổ chức đảng trong hệ thống chính trị và thông qua cán bộ, đảng viên giữ các vị trí lãnh đạo, quản lý. Tác phẩm chỉ ra những hạn chế về nhận thức, thể chế, cơ chế phối hợp và công tác kiểm tra, giám sát.
Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất các nguyên tắc, mục tiêu và nhóm giải pháp nhằm tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo trong bối cảnh hiện nay. Đây là công trình có giá trị lý luận định hướng, tạo nền tảng tham khảo cho việc nghiên cứu phương thức lãnh đạo của cấp ủy các tỉnh, thành ủy trong lĩnh vực tuyên giáo – một công tác quan trọng của hệ thống chính trị ở cơ sở. Công trình chuyên khảo trình bày rõ khái niệm, nội dung và phương thức lãnh đạo công tác quốc phòng địa phương của các tỉnh ủy trên địa bàn Quân khu 1 – khu vực có vị trí chiến lược về an ninh – quốc phòng. Tác giả cho rằng lãnh đạo quốc 11 phòng địa phương là một quá trình toàn diện từ xác định chủ trương, ban hành nghị quyết đến triển khai, kiểm tra, giám sát, nhằm nâng cao nhận thức và chỉ đạo hành động cho toàn bộ hệ thống chính trị.
Luận giải phương thức lãnh đạo, tác giả nhấn mạnh sự kết hợp giữa các hình thức như chỉ đạo trực tiếp, tuyên truyền – vận động quần chúng, sử dụng cơ chế KT, GS, phát huy vai trò các tổ chức như chính quyền, MTTQ và đoàn thể chính trị – xã hội. Công trình đã khái quát một số bài học kinh nghiệm có giá trị thực tiễn. Dù tập trung vào lĩnh vực quốc phòng, nhưng phương pháp tiếp cận toàn diện, liên kết đa lực lượng và vận dụng cơ chế phối hợp chính trị - xã hội có thể được kế thừa và vận dụng trong nghiên cứu công tác lãnh đạo tư tưởng ở vùng ĐBSCL – nơi có đặc điểm riêng biệt về dân tộc, tôn giáo và an ninh văn hóa. Bùi Văn Nghiêm và Dương Trung Ý (2018), “Các tỉnh ủy ở đồng bằng sông Cửu Long lãnh đạo chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trong giai đoạn hiện nay” [57].
Công trình tập trung làm rõ vai trò, chức năng, nội dung và phương thức lãnh đạo của cấp ủy cấp tỉnh trong tiến trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở ĐBSCL. Tác giả phân tích bối cảnh đặc thù của vùng – nơi nông nghiệp vẫn giữ vị trí chủ lực, đồng thời chỉ rõ vai trò trung tâm, dẫn dắt của các tỉnh ủy trong hoạch định chủ trương, tổ chức thực hiện và kiểm tra giám sát quá trình chuyển đổi. Qua nghiên cứu thực tiễn, công trình đánh giá cao sự linh hoạt trong chỉ đạo, hiệu quả phối hợp giữa tỉnh ủy, chính quyền và các tổ chức CT–XH, cùng sự tham gia chủ động của nông dân và doanh nghiệp. Bốn nhóm kinh nghiệm được rút ra, trong đó nổi bật là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cao, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng và phát huy vai trò nòng cốt của tổ chức đảng.
Nhóm giải pháp đề xuất chú trọng đổi mới phương thức lãnh đạo và nâng cao nhận thức chính trị. Dù không đi sâu vào công tác tư tưởng, nhưng cách tiếp cận liên ngành và phương thức chỉ đạo đa lực lượng là kinh nghiệm quý cho nghiên cứu lãnh đạo công tác tuyên giáo ở ĐBSCL. 12 Đào Thanh Lưỡng (2018), “Các tỉnh ủy ở vùng đồng bằng sông Hồng lãnh đạo xây dựng nông thôn mới giai đoạn hiện nay” [51]. Luận án tiếp cận nghiên cứu công tác lãnh đạo của các tỉnh ủy vùng đồng bằng sông Hồng trong quá trình xây dựng nông thôn mới – một chương trình trọng điểm quốc gia gắn với phát triển bền vững.
Tác giả xác định rõ hoạt động lãnh đạo của tỉnh ủy gồm các khâu: ban hành nghị quyết, tổ chức thực hiện, kiểm tra giám sát và điều chỉnh phù hợp với thực tiễn. Về phương thức lãnh đạo, luận án nhấn mạnh yếu tố tổng hợp – bao gồm phương pháp, quy trình và hình thức tác động của cấp ủy vào các tổ chức, lực lượng, quan hệ chính trị – xã hội để triển khai hiệu quả mục tiêu nông thôn mới. Luận án làm rõ vai trò trung tâm của cấp ủy trong định hướng chiến lược, huy động nguồn lực, vận động quần chúng và phát huy sức mạnh toàn dân. Mặc dù không nghiên cứu về lĩnh vực tuyên giáo, nhưng phương pháp tổ chức thực hiện đồng bộ, huy động hệ thống chính trị tham gia toàn diện và đặc biệt là cách thức lãnh đạo chuyển hóa nghị quyết thành hành động thực tiễn là kinh nghiệm đáng chú ý để tham khảo trong lãnh đạo công tác tư tưởng ở ĐBSCL.
Cuốn sách chuyên khảo này luận giải một cách hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn về sự lãnh đạo của Đảng trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN tại Việt Nam. Tác giả khẳng định rằng yêu cầu đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng là tất yếu trong bối cảnh xây dựng nhà nước hiện đại, thượng tôn pháp luật, dân chủ và trách nhiệm giải trình.
