Lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái ở các huyện ngoại thành Hà Nội

Luận án tiến sĩ nông nghiệp phân tích lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái ở các huyện ngoại thành thành phố hà nội, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Lâm Thị Phượng
• Người hướng dẫn: Hoàng Thị Bích Loan
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái tại Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án ở nước ngoài và Việt Nam
• 1.2. Khái quát kết quả các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề luận án tập trung nghiên cứu
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ LỢI ÍCH CỦA NÔNG DÂN TRONG PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP SINH THÁI
• 2.1. Nông nghiệp sinh thái và khái niệm lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái
• 2.2. Hình thức biểu hiện, tiêu chí đánh giá và các yếu tố ảnh hưởng đến lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái
• 2.3. Kinh nghiệm của một số địa phương trong nước về bảo đảm lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái và bài học rút ra cho các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG LỢI ÍCH CỦA NÔNG DÂN TRONG PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP SINH THÁI Ở CÁC HUYỆN NGOẠI THÀNH, THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3.1. Tình hình phát triển nông nghiệp và nông nghiệp sinh thái ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội
• 3.2. Thực trạng các hình thức biểu hiện lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội giai đoạn 2017 - 2022
• 3.3. Đánh giá chung từ thực trạng các hình thức biểu hiện lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội
• 4. Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NHẰM BẢO ĐẢM LỢI ÍCH CỦA NÔNG DÂN TRONG PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP SINH THÁI Ở CÁC HUYỆN NGOẠI THÀNH, THÀNH PHỐ HÀ NỘI ĐẾN NĂM 2030
• 4.1. Quan điểm cơ bản nhằm bảo đảm lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội
• 4.2. Giải pháp chủ yếu nhằm bảo đảm lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái

Nông nghiệp sinh thái (nông nghiệp sinh thái) không chỉ là một xu hướng sản xuất mà còn là một giải pháp bền vững cho nông dân. Lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái bao gồm cả lợi ích kinh tế và phi kinh tế. Lợi ích kinh tế thể hiện qua việc tăng thu nhập từ sản phẩm nông sản an toàn, giảm chi phí sản xuất nhờ vào việc sử dụng ít hóa chất. Lợi ích phi kinh tế bao gồm việc cải thiện môi trường sống, bảo vệ sức khỏe và tạo ra một hệ sinh thái cân bằng. Theo nghiên cứu, nông dân Hà Nội đã bắt đầu nhận thức rõ hơn về giá trị của sản phẩm nông nghiệp sinh thái, từ đó thúc đẩy việc áp dụng các phương pháp sản xuất bền vững. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của nông dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường. "Nông nghiệp sinh thái không chỉ mang lại lợi ích cho nông dân mà còn cho toàn xã hội".

1.1. Tác động kinh tế

Tác động kinh tế của nông nghiệp sinh thái đến nông dân rất rõ ràng. Nông dân có thể tăng thu nhập nhờ vào việc sản xuất các sản phẩm an toàn, có giá trị cao hơn trên thị trường. Việc áp dụng các phương pháp như quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và thực hành nông nghiệp tốt (VietGAP) giúp giảm thiểu chi phí sản xuất và tăng năng suất. Nghiên cứu cho thấy, nông dân sản xuất nông nghiệp sinh thái có thu nhập cao hơn so với nông dân sản xuất truyền thống. "Sản phẩm nông nghiệp sinh thái không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng mà còn tạo ra giá trị gia tăng cho nông dân". Điều này khẳng định rằng, phát triển nông nghiệp sinh thái là một hướng đi đúng đắn cho nông dân Hà Nội.

1.2. Tác động xã hội và môi trường

Nông nghiệp sinh thái không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn có tác động tích cực đến xã hội và môi trường. Việc áp dụng các phương pháp sản xuất bền vững giúp bảo vệ môi trường, giảm thiểu ô nhiễm và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Nông dân tham gia vào các mô hình nông nghiệp sinh thái thường có ý thức cao hơn về bảo vệ môi trường. "Nông nghiệp sinh thái tạo ra một môi trường sống trong lành, không chỉ cho nông dân mà còn cho cộng đồng". Điều này góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và sức khỏe của người dân, đồng thời tạo ra một hệ sinh thái bền vững.

II. Thực trạng lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái tại Hà Nội

Thực trạng lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái tại Hà Nội cho thấy nhiều tiềm năng nhưng cũng không ít thách thức. Mặc dù nông dân đã nhận được một số hỗ trợ từ chính quyền, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Thu nhập từ sản xuất nông nghiệp sinh thái chưa tương xứng với giá trị mà nông dân tạo ra. Nhiều nông dân vẫn gặp khó khăn trong việc tiêu thụ sản phẩm do thị trường chưa phát triển mạnh mẽ. "Chính sách hỗ trợ nông dân cần được cải thiện để đảm bảo lợi ích thực sự cho họ". Việc nâng cao nhận thức và tạo điều kiện thuận lợi cho nông dân tham gia vào các mô hình nông nghiệp sinh thái là rất cần thiết.

2.1. Khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm

Một trong những khó khăn lớn nhất mà nông dân gặp phải là việc tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp sinh thái. Mặc dù sản phẩm có chất lượng cao, nhưng giá bán thường cao hơn so với sản phẩm truyền thống, khiến người tiêu dùng e ngại. "Nông dân cần được hỗ trợ trong việc xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm". Việc tạo ra các kênh phân phối hiệu quả sẽ giúp nông dân tiếp cận được nhiều khách hàng hơn, từ đó nâng cao thu nhập.

2.2. Chính sách hỗ trợ nông dân

Chính sách hỗ trợ nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái cần được cải thiện. Hiện tại, nhiều chính sách chưa phù hợp với thực tế và chưa mang lại nhiều lợi ích cho nông dân. "Cần có những chính sách cụ thể hơn để hỗ trợ nông dân trong việc chuyển đổi sang sản xuất nông nghiệp sinh thái". Điều này không chỉ giúp nông dân nâng cao thu nhập mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

III. Giải pháp bảo đảm lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái

Để bảo đảm lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần nâng cao nhận thức của nông dân về lợi ích của nông nghiệp sinh thái. Việc tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo sẽ giúp nông dân hiểu rõ hơn về các phương pháp sản xuất bền vững. "Giáo dục và đào tạo là chìa khóa để nông dân chuyển đổi sang sản xuất nông nghiệp sinh thái". Bên cạnh đó, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm.

3.1. Nâng cao nhận thức và đào tạo

Nâng cao nhận thức của nông dân về nông nghiệp sinh thái là rất quan trọng. Các chương trình đào tạo cần được tổ chức thường xuyên để cung cấp kiến thức và kỹ năng cho nông dân. "Đào tạo nông dân về kỹ thuật sản xuất nông nghiệp sinh thái sẽ giúp họ nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm". Điều này không chỉ giúp nông dân cải thiện thu nhập mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

3.2. Hỗ trợ từ chính quyền

Chính quyền cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể để giúp nông dân phát triển nông nghiệp sinh thái. Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng, hỗ trợ kỹ thuật và phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm là rất cần thiết. "Chính quyền cần tạo điều kiện thuận lợi cho nông dân trong việc tiếp cận các nguồn lực và thị trường". Điều này sẽ giúp nông dân nâng cao thu nhập và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Phát triển nông nghiệp sinh thái đang trở thành xu thế tất yếu của nền kinh tế hiện đại nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu toàn cầu và tình trạng suy thoái môi trường nghiêm trọng. Tại Việt Nam, ngành nông nghiệp đóng góp tới gần 30% tổng lượng phát thải khí nhà kính quốc gia. Nhận thức rõ những hệ lụy của mô hình nông nghiệp thâm canh hóa học truyền thống, Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã định hướng chiến lược xây dựng "Nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh", hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050. Tại vùng ven đô Hà Nội – trung tâm chính trị, văn hóa và kinh tế của cả nước – quá trình chuyển dịch sang nông nghiệp sinh thái mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc trong việc bảo đảm an ninh lương thực an toàn và tái tạo vành đai xanh sinh thái cho không gian đô thị.

Khoảng trống nghiên cứu then chốt được xác định là sự thiếu vắng các công trình tiếp cận toàn diện về lợi ích của người nông dân – chủ thể trung tâm của quá trình chuyển đổi – dưới góc độ Kinh tế chính trị. Phần lớn các tài liệu trước đây thường tiếp cận nông nghiệp sinh thái từ góc độ kỹ thuật nông học hoặc kinh tế vi mô đơn thuần, tách rời mối quan hệ biện chứng giữa lợi ích kinh tế và lợi ích phi kinh tế của người sản xuất. Câu hỏi nghiên cứu trọng tâm được luận án đặt ra gồm:

1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái được xác lập như thế nào trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa?
2. Thực trạng việc bảo đảm các hình thức biểu hiện lợi ích của nông dân tại các huyện ngoại thành Hà Nội giai đoạn 2017 - 2022 diễn ra ra sao, có tương xứng với chi phí đầu tư và giá trị kinh tế - xã hội - môi trường mà họ kiến tạo?
3. Những định hướng và giải pháp đột phá nào có tính khả thi nhằm bảo đảm hài hòa lợi ích cho nông dân ngoại thành Hà Nội đến năm 2030?

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên sự giao thoa giữa lý luận Kinh tế chính trị Mác - Lênin về địa tô và quan hệ lợi ích kinh tế, lý thuyết Kinh tế học sinh thái (Ecological Economics) và khung quản trị 10 nguyên tắc sinh thái nông nghiệp của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO 2015). Đóng góp mang tính đột phá của nghiên cứu là việc định vị và lượng hóa cấu trúc lợi ích kép (lợi ích hữu hình từ nông sản sạch và lợi ích vô hình từ dịch vụ hệ sinh thái), chỉ ra cơ chế bù đắp thiếu hụt giá trị sinh thái cho người sản xuất nhỏ. Phạm vi nghiên cứu khảo sát thực chứng trên mẫu N = 400 nông dân tại 04 huyện ngoại thành trọng điểm của thành phố Hà Nội (Sóc Sơn, Thường Tín, Đông Anh, Chương Mỹ) trong khung thời gian 2017 - 2022, với tầm nhìn hoạch định chính sách đến năm 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế và trong nước cho thấy ba luồng nghiên cứu học thuật chủ đạo:

• Luồng nghiên cứu về bản chất lợi ích kinh tế và quan hệ lợi ích: Các nhà kinh tế học như Glen Weisbrod và David Simmonds (2011) đã mở rộng định nghĩa tham số lợi ích kinh tế vượt ra ngoài giá trị tiền tệ đơn thuần để bao hàm cả phúc lợi phi tiền tệ của toàn bộ nền kinh tế. Ở góc độ kinh tế chính trị xã hội chủ nghĩa, V.I. man-kin (1975) và Hoàng Văn Luận (2004) khẳng định lợi ích kinh tế là động lực nội tại của sự phát triển xã hội, bắt nguồn từ hệ thống nhu cầu vật chất khách quan. Tại Việt Nam, Nguyễn Danh Sơn (2007), Đặng Quang Định (2014) và Trần Thanh Giang (2020) đã phân tích sâu sắc quan hệ lợi ích giữa công nhân - nông dân - trí thức và sự biến đổi địa vị kinh tế của nông dân trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
• Luồng nghiên cứu về sinh thái học nông nghiệp và hệ thống lương thực bền vững: Stephen R. Gliessman (2015) và Fred Magdoff (2007) thiết lập các nguyên lý sinh thái ứng dụng trong quản trị nông nghiệp, xem xét nông nghiệp sinh thái vừa là môn khoa học, vừa là phương thức thực hành và phong tràu xã hội. Claire Kremen và Albie Miles (2012) phân tích sâu sắc các dịch vụ hệ sinh thái và sự đánh đổi giữa năng suất ngắn hạn với tính bền vững dài hạn trong hệ thống canh tác đa dạng sinh học. Angelika Hilbeck và Bernadette Oehen (2015) cùng Harri Ram Prajapati (2016) khẳng định nông nghiệp sinh thái là giải pháp tối ưu thay thế nền nông nghiệp thâm dụng hóa chất.
• Luồng nghiên cứu về hiệu quả kinh tế và thu nhập của nông dân sản xuất sinh thái: Nghiên cứu thực nghiệm của Linh Pham và Gerald Shively (2019) tại Tân Lạc (Hòa Bình) với 95 hộ nông dân cho thấy sản xuất rau hữu cơ có chi phí ban đầu cao và lợi nhuận trực tiếp có thể thấp hơn canh tác hóa học ngắn hạn nếu thiếu liên kết chuỗi. Ngược lại, nghiên cứu của Marie Phamova cùng cộng sự (2021) trên 312 hộ tại ngoại thành Hà Nội (Gia Lâm và Sóc Sơn) chứng minh rằng mức độ sinh thái hóa của hệ thống canh tác tác động thuận chiều có ý nghĩa thống kê đến thu nhập hộ gia đình nhờ giá trị gia tăng của nhãn mác an toàn và hoạt động liên nhóm nông dân. Tại Hà Nội, các công trình của Phạm Văn Khôi (2004), Trần Thị Hồng Việt (2006), Trương Đình Chiến (2013) và Bùi Thị Tiến (2020) đã khảo sát sự chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp ven đô và quan hệ lợi ích trong nông nghiệp hữu cơ.

Trong y văn tồn tại hai trường phái tranh luận đối nghịch: một trường phái cho rằng nông nghiệp sinh thái làm suy giảm năng suất và giảm thu nhập ngắn hạn của nông dân do chi phí lao động cao và giai đoạn chuyển đổi kéo dài; trường phái thứ hai chứng minh nông nghiệp sinh thái gia tăng tổng giá trị ròng và cải thiện phúc lợi toàn diện nhờ tiết kiệm chi phí vật tư hóa chất, bảo vệ sức khỏe và nâng cao giá bán. Vị trí học thuật của luận án nằm ở điểm giao thoa giải quyết mâu thuẫn này: luận án định vị lợi ích của nông dân trong nông nghiệp sinh thái như một hệ thống chỉnh thể, giải thích nguyên nhân thất bại thị trường khi nông dân tạo ra ngoại ứng tích cực (dịch vụ môi trường, cắt giảm carbon) nhưng không được bù đắp tài chính.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, công trình kế thừa phát hiện của Funes-Monzote và Paulo Petersen (2011) về vai trò của nông dân sản xuất nhỏ tại Cuba, Brazil, Philippines trong việc nâng cao chủ quyền lương thực, đồng thời bổ sung bối cảnh đặc thù của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, nơi đất đai thuộc sở hữu toàn dân và chính quyền đô thị đặc thù như Hà Nội nắm giữ vai trò điều tiết quan trọng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án làm phong phú và phát triển lý luận Kinh tế chính trị học Mác - Lênin về lợi ích kinh tế trong điều kiện chuyển đổi kinh tế xanh. Nghiên cứu mở rộng lý thuyết địa tô sinh thái bằng việc chứng minh rằng ngoài địa tô chênh lệch I và II bắt nguồn từ độ phì nhiêu tự nhiên và đầu tư thâm canh kỹ thuật, trong nông nghiệp sinh thái còn xuất hiện "địa tô sinh thái" gắn liền với việc duy trì vốn tự nhiên và môi trường trong lành cho không gian đô thị.

Luận án mở rộng khung lý thuyết về phạm trù lợi ích của các nhà kinh tế học cổ điển và hiện đại bằng việc xác lập 03 mệnh đề lý thuyết mới:

1. Mệnh đề về tính đa tầng của lợi ích nông dân: Lợi ích của nông dân trong nông nghiệp sinh thái là sự tích hợp hữu cơ giữa lợi ích kinh tế trực tiếp (thu nhập, lợi nhuận, chi phí tiết giảm), lợi ích kinh tế gián tiếp (giá trị tài sản đất đai được cải tạo, khả năng tiếp cận vốn, công nghệ) và lợi ích phi kinh tế (sức khỏe lao động, môi trường sống, an toàn xã hội, vị thế làm chủ).
2. Mệnh đề về sự bất đối xứng giữa giá trị sáng tạo và giá trị thụ hưởng: Trong cơ chế thị trường thuần túy, người nông dân sản xuất sinh thái tạo ra "giá trị sử dụng sinh thái kép" cho cộng đồng nhưng chỉ được trả tiền cho phần giá trị dinh dưỡng của nông sản, dẫn đến sự suy giảm động lực kinh tế nội tại.
3. Mệnh đề về tính tất yếu của việc thể chế hóa quan hệ phân phối lại: Sự hài hòa giữa lợi ích cá nhân của người nông dân và lợi ích toàn xã hội đòi hỏi Nhà nước phải can thiệp thông qua công cụ kinh tế để nội hóa các ngoại ứng tích cực thành thu nhập thực tế cho nông dân.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa ngành giữa:

• Lý luận Kinh tế chính trị về quan hệ phân phối và động lực lợi ích;
• Kinh tế học sinh thái về định giá dịch vụ hệ sinh thái và hạch toán dòng vật chất;
• Lý thuyết Chuỗi giá trị toàn cầu và Quản trị chuỗi cung ứng bền vững.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG (THỂ CHẾ, THỊ TRƯỜNG, TỰ NHIÊN)      |
+-------------------------------------------------------------------------+
+-------------------------------------------------------------------------+
|                  NÔNG NGHIỆP SINH THÁI NGOẠI THÀNH HÀ NỘI               |
|      (Hữu cơ, Chuyển đổi hữu cơ, VietGAP, SRI, IPM, Lúa-Cá, Du lịch ST) |
+-------------------------------------------------------------------------+
|    LỢI ÍCH KINH TẾ       |               |      LỢI ÍCH PHI KINH TẾ     |
| - Thu nhập và lợi nhuận  |               | - Sức khỏe nghề nghiệp       |
| - Thụ hưởng chính sách   |               | - Nâng cao kỹ năng, vị thế   |
+-------------------------------------------------------------------------+
|               BẢO ĐẢM HÀI HÒA LỢI ÍCH NÔNG DÂN ĐẾN NĂM 2030             |
|   (Chi trả DV sinh thái, Chuỗi liên kết 3F, Hoàn thiện chính sách hỗ trợ) |
+-------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích xác định các điều kiện biên: áp dụng cho địa bàn nông nghiệp ven đô chịu áp lực đô thị hóa cao, đất đai manh mún, nông dân vừa đóng vai trò người sản xuất nông nghiệp vừa là cư dân vành đai sinh thái đô thị.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp quan điểm hiện thực phản biện (Critical Realism) và chủ nghĩa thực chứng (Positivism) trong kiểm định dữ liệu thực nghiệm. Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa phương pháp kết hợp đồng thời (Mixed-methods design), đan xen giữa nghiên cứu định tính phân tích văn bản quy phạm, dữ liệu thứ cấp và điều tra định lượng xã hội học chuyên sâu. Thiết kế phân tích đa cấp độ (Multi-level design) xem xét từ cấp độ hộ nông dân cá thể, cấp độ hợp tác xã/doanh nghiệp liên kết đến cấp độ quản trị nhà nước vùng thủ đô.

Mẫu nghiên cứu sơ cấp được xác định chuẩn xác với quy mô N = 400 nông dân sản xuất nông nghiệp sinh thái tại 04 huyện ngoại thành Hà Nội:

• Huyện Sóc Sơn: 100 phiếu (trọng điểm rau hữu cơ Thanh Xuân, rừng - vườn sinh thái);
• Huyện Thường Tín: 100 phiếu (trọng điểm rau an toàn, lúa chất lượng cao VietGAP);
• Huyện Đông Anh: 100 phiếu (trọng điểm nông nghiệp đô thị, chuỗi rau an toàn Vân Nội);
• Huyện Chương Mỹ: 100 phiếu (trọng điểm lúa hữu cơ Đồng Phú, mô hình bưởi sinh thái, trang trại tổng hợp).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling). Tiêu chí lựa chọn mẫu (Inclusion criteria): Nông dân trực tiếp tham gia sản xuất tại các mô hình nông nghiệp sinh thái tối thiểu từ 02 năm liên tục trở lên thuộc các hình thức: Hợp tác xã (HTX), trang trại, hộ gia đình canh tác nông nghiệp hữu cơ, chuyển đổi hữu cơ, Thực hành nông nghiệp tốt (VietGAP), Thâm canh lúa bền vững (SRI), Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), lúa - cá hoặc nông nghiệp sinh thái kết hợp du lịch. Tiêu chí loại trừ (Exclusion criteria): Các hộ sản xuất thuần túy truyền thống lạm dụng phân bón vô cơ, thuốc bảo vệ thực vật hóa học hoặc không có hoạt động canh tác ổn định trong giai đoạn 2017 - 2022.

Quy trình thu thập dữ liệu sử dụng phiếu phỏng vấn cấu trúc tiêu chuẩn hóa, kiểm định thử nghiệm (pilot test) trên 30 hộ trước khi điều tra diện rộng. Nghiên cứu thực hiện phương pháp tam giác đạc dữ liệu (Data triangulation) đối chiếu giữa số liệu tự báo cáo của nông dân, báo cáo thống kê chuyên môn của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hà Nội và dữ liệu kiểm toán độc lập của các tổ chức chứng nhận (PGS, VietGAP). Độ tin cậy thang đo (Reliability) của bảng hỏi được thẩm định đạt hệ số Cronbach’s Alpha > 0.78 trên tất cả các nhóm biến quan sát; độ giá trị nội dung và độ giá trị cấu trúc được đảm bảo qua hội đồng chuyên gia kinh tế chính trị và kinh tế nông nghiệp.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát 400 mẫu sau khi kiểm đếm và làm sạch được số hóa và xử lý trên phần mềm thống kê IBM SPSS Statistics phiên bản 20.0. Các kỹ thuật phân tích bao gồm: thống kê mô tả tần số và tỷ lệ phần trăm; kiểm định so sánh giá trị trung bình độc lập (Independent samples T-Test) và phân tích phương sai một yếu tố (One-way ANOVA) nhằm đánh giá sự khác biệt về thu nhập giữa các huyện và giữa các mô hình canh tác; phân tích bảng chéo (Crosstabulation) đánh giá mức độ tương quan giữa mức độ thụ hưởng chính sách với sự hài lòng về lợi ích.

Mẫu khảo sát có đặc trưng nhân khẩu học đa dạng: đại diện đầy đủ các nhóm tuổi lao động nông thôn ngoại thành, tỷ lệ tham gia của xã viên HTX đạt trên 65%, nông dân cá thể chiếm 35%. Các kiểm định phi tham số và kiểm tra tính vững (Robustness checks) được thực hiện để kiểm soát các biến ngoại lai như quy mô diện tích canh tác và khoảng cách địa lý đến thị trường trung tâm nội thành Hà Nội.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

• Cải thiện chi phí sản xuất và tỷ suất lợi nhuận tại các mô hình kỹ thuật sinh thái: Tại các mô hình SRI và IPM, chi phí vật tư phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 20% đến 35% so với canh tác truyền thống. Năng suất lúa và rau màu duy trì ổn định, giúp lãi thuần của nông dân tăng bình quân 15% - 22% trên cùng một đơn vị diện tích (minh chứng qua dữ liệu so sánh tại Bảng 3.3).
• Tiềm năng doanh thu vượt trội của mô hình Hữu cơ và Du lịch sinh thái: Canh tác nông nghiệp hữu cơ và mô hình sinh thái kết hợp du lịch trải nghiệm mang lại mức doanh thu cao hơn từ 1,5 đến 2,5 lần so với nông nghiệp truyền thống (Bảng 3.5 và Biểu đồ 3.1). Tuy nhiên, lợi nhuận ròng trong 2 năm đầu bị bào mòn bởi chi phí lao động thủ công tăng 40% và chi phí đầu tư cải tạo đất, nguồn nước đạt chuẩn.
• Cải thiện rõ rệt lợi ích phi kinh tế và sức khỏe nghề nghiệp: Biểu đồ 3.2 chỉ ra rằng có tới 87,5% nông dân được khảo sát đánh giá môi trường làm việc được cải thiện tích cực, loại bỏ hoàn toàn nguy cơ nhiễm độc hóa chất thuốc trừ sâu độc hại, tạo dựng môi trường sống an toàn cho cộng đồng dân cư nông thôn.
• Bất cập lớn trong mức độ thụ hưởng chính sách hỗ trợ công: Kết quả khảo sát thực tế (Biểu đồ 3.3, 3.4, 3.5) bộc lộ nghịch lý: tỷ lệ nông dân tiếp cận và thụ hưởng thực chất các chính sách hỗ trợ đầu vào, hỗ trợ công nghệ và đặc biệt là hỗ trợ xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu đạt mức rất thấp (dưới 30% số hộ khảo sát thụ hưởng hiệu quả).
• Hiện tượng triệt tiêu giá trị vô hình: 100% nông dân sản xuất nông nghiệp sinh thái tại 04 huyện ngoại thành không nhận được bất kỳ khoản bù đắp tài chính nào từ các giá trị vô hình do họ tạo ra (như duy trì bể hấp thụ carbon, bảo vệ nguồn nước ngầm thủ đô, đa dạng sinh học cảnh quan).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác nhận tính đúng đắn của lý thuyết Kinh tế học sinh thái trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi; khẳng định phạm trù lợi ích kinh tế trong CNXH phải gắn bó hữu cơ với trách nhiệm bảo tồn môi trường tự nhiên.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình đánh giá lợi ích nông dân tích hợp cả chỉ số tài chính vi mô và chỉ số đánh giá cảm nhận phi tài chính, có khả năng áp dụng chuẩn hóa cho các nghiên cứu nông nghiệp ven đô tại các đô thị lớn ở Việt Nam và các nước đang phát triển.
• Về mặt thực tiễn và quản trị chuỗi: Luận án đề xuất mô hình chuỗi cung ứng khép kín 3F (Farm - Factory - Fork) có sự điều phối của Doanh nghiệp đầu chuỗi và Hợp tác xã kiểu mới, giúp cắt giảm chi phí trung gian và gia tăng giá trị giữ lại cho người nông dân (minh chứng tại Biểu đồ 4.1 và 4.2).
• Về mặt hoạch định chính sách: Kiến nghị Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội thiết lập Đề án "Cơ chế chi trả dịch vụ hệ sinh thái nông nghiệp ven đô (Agro-PES)", sử dụng nguồn ngân sách bảo vệ môi trường đô thị để hỗ trợ trực tiếp từ 3.000.000 đến 5.000.000 VNĐ/ha/năm cho nông dân duy trì chứng nhận hữu cơ và VietGAP; đơn giản hóa thủ tục chứng nhận nhãn hiệu tập thể OCOP và PGS.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thừa nhận một số giới hạn học thuật khách quan:

1. Giới hạn không gian: Địa bàn khảo sát tập trung tại 04 huyện đại diện của Hà Nội (Sóc Sơn, Thường Tín, Đông Anh, Chương Mỹ), chưa bao quát toàn bộ 18 huyện, thị xã ngoại thành có hoạt động sản xuất nông nghiệp của thủ đô.
2. Giới hạn dữ liệu thời gian: Dữ liệu phản ánh giai đoạn 2017 - 2022, vốn chịu tác động gián đoạn một phần của đại dịch COVID-19 đối với chuỗi logistics tiêu thụ nông sản tươi sống.
3. Định lượng giá trị vô hình: Luận án chưa xây dựng mô hình định giá kinh tế đầy đủ (Contingent Valuation Method - CVM) để lượng hóa giá trị tiền tệ cụ thể của từng dịch vụ hệ sinh thái mà nông dân đóng góp cho không gian đô thị trung tâm.

Các hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất:

• Ứng dụng mô hình cân bằng tổng thể (CGE) hoặc mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để đánh giá tác động lan tỏa của chính sách tín dụng xanh đến động lực chuyển đổi sinh thái của nông dân;
• Nghiên cứu cơ chế vận hành thị trường tín chỉ carbon nông nghiệp (Carbon Credits) cấp cơ sở tại các vùng chuyên canh lúa sinh thái thâm canh thấp phát thải;
• Phân tích so sánh xuyên quốc gia giữa các vùng vành đai đô thị châu Á (Hà Nội - Bangkok - Manila) về thể chế hỗ trợ nông dân sinh thái.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các cơ sở đào tạo đại học và sau đại học ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế phát triển, Quản lý kinh tế và Nông nghiệp bền vững; mở ra khung lý thuyết mới về lợi ích sinh thái trong kinh tế chính trị ứng dụng.
• Tác động ngành và kinh tế nông thôn: Cung cấp cơ sở khoa học để các Hợp tác xã và Doanh nghiệp nông nghiệp tại Hà Nội tái cấu trúc mô hình liên kết sản xuất - bao tiêu nông sản hữu cơ, giảm thiểu rủi ro bị đứt gãy chuỗi cung ứng.
• Tác động chính sách công: Đóng góp luận cứ khoa học thực chứng phục vụ Thành ủy, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội trong việc ban hành Nghị quyết chuyên đề về phát triển nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp đô thị giai đoạn 2026 - 2030, hiện thực hóa cam kết Net Zero 2050 của Chính phủ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Khai thác khoảng trống lý luận về kinh tế chính trị sinh thái và hệ thống câu hỏi khảo sát thực chứng chuẩn hóa.
• Các nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các số liệu thực chứng và đề xuất thể chế (cơ chế chi trả PES, liên kết 3F, cải cách khuyến nông) để xây dựng chính sách hỗ trợ nông nghiệp ngoại thành.
• Doanh nghiệp nông nghiệp và Ban quản trị HTX: Áp dụng mô hình liên kết chia sẻ rủi ro và giải pháp gia tăng giá trị thương hiệu nông sản sinh thái.
• Nông dân sản xuất nông nghiệp: Hưởng lợi gián tiếp thông qua việc hoàn thiện khung thể chế bảo vệ quyền lợi, gia tăng thu nhập và cải thiện điều kiện an toàn lao động.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì?
Đó là việc mở rộng lý luận Kinh tế chính trị Mác - Lênin về phạm trù lợi ích kinh tế thông qua khái niệm "Cấu trúc lợi ích kép trong nông nghiệp sinh thái". Nghiên cứu chứng minh rằng giá trị mà nông dân tạo ra trong nền nông nghiệp sinh thái gồm hai cấu phần không thể tách rời: giá trị hàng hóa hữu hình (nông sản sạch) và giá trị dịch vụ công vô hình (cân bằng sinh thái, bảo vệ đất - nước, hấp thụ carbon). Luận án chứng minh sự thất bại của cơ chế thị trường tự do khi chỉ hoàn trả giá trị hàng hóa hữu hình và đề xuất cơ chế kinh tế chính trị bù đắp giá trị vô hình để bảo đảm tái sản xuất mở rộng sức lao động sinh thái.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây như thế nào?
So với các nghiên cứu nông học thuần túy của Đào Thế Anh (2020) hoặc khảo sát kinh tế hộ vi mô đơn lẻ của Linh Pham & Gerald Shively (2019) (N = 95) và Marie Phamova et al. (2021) (N = 312), luận án này đã:

• Thiết kế mẫu quy mô lớn (N = 400) phân tầng chuẩn xác trên 04 tiểu vùng sinh thái ngoại thành đặc trưng của Hà Nội;
• Kết hợp phương pháp trừu tượng hóa khoa học của Kinh tế chính trị với công cụ phân tích định lượng SPSS 20.0, xử lý tam giác đạc giữa dữ liệu thống kê nhà nước và dữ liệu điều tra thực địa.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất từ tập dữ liệu?
Phát hiện bất ngờ nhất là mặc dù mô hình nông nghiệp hữu cơ mang lại giá bán sản phẩm cao hơn từ 30% đến 80% so với nông sản thông thường, nhưng mức độ hài lòng về lợi ích kinh tế ròng của các hộ nông dân cá thể lại thấp hơn nhóm nông dân áp dụng mô hình IPM và SRI. Nguyên nhân bắt nguồn từ việc nông dân hữu cơ cá thể phải tự gánh chịu toàn bộ chi phí kiểm định chứng nhận định kỳ và chi phí tiếp cận thị trường cao mà không có sự bảo lãnh của chuỗi liên kết doanh nghiệp.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không?
Luận án cung cấp bộ công cụ tái lập hoàn chỉnh bao gồm: khung câu hỏi điều tra xã hội học chuẩn hóa 3 nhóm biến (nhận thức kỹ thuật, hình thức biểu hiện lợi ích, đề xuất chính sách), tiêu chí phân tầng mẫu tại 04 huyện và quy trình mã hóa dữ liệu trên phần mềm SPSS phiên bản 20.0, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập khảo sát tại các đô thị khác như Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng hoặc Cần Thơ.

5. Lộ trình chương trình nghiên cứu 10 năm (2025 - 2035) được vạch ra như thế nào?
Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 03 giai đoạn:

• Giai đoạn 2025 - 2027: Hoàn thiện mô hình định lượng hóa giá trị dịch vụ hệ sinh thái nông nghiệp ngoại thành Hà Nội (đo lường chính xác lượng carbon sequestered);
• Giai đoạn 2028 - 2030: Thử nghiệm cơ chế giao dịch hạn ngạch phát thải và thí điểm chi trả dịch vụ môi trường nông nghiệp cho hợp tác xã sinh thái;
• Giai đoạn 2031 - 2035: Mở rộng nghiên cứu sang thể chế chuyển đổi số toàn diện chuỗi cung ứng nông nghiệp sinh thái tuần hoàn và an ninh lương thực đô thị bền vững.

Kết luận

1. Nghiên cứu đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận kinh tế chính trị về lợi ích của nông dân trong nông nghiệp sinh thái, khẳng định đây là động lực trung tâm thúc đẩy nền nông nghiệp xanh.
2. Đánh giá toàn diện thực trạng lợi ích của nông dân tại 04 huyện ngoại thành Hà Nội (Sóc Sơn, Thường Tín, Đông Anh, Chương Mỹ) giai đoạn 2017 - 2022, chỉ rõ những bước tiến vượt bậc về môi trường làm việc cùng các rào cản lớn về thu nhập ròng và mức độ thụ hưởng chính sách.
3. Luận giải căn nguyên sâu xa của việc nông dân chưa được chi trả xứng đáng cho các giá trị vô hình do thiếu vắng cơ chế thị trường sinh thái và sự bất bình đẳng trong chuỗi phân phối giá trị.
4. Đề xuất hệ thống 04 quan điểm và 05 nhóm giải pháp đồng bộ đến năm 2030, trọng tâm là xây dựng cơ chế chi trả dịch vụ hệ sinh thái (PES), hoàn thiện chuỗi liên kết 3F và đổi mới chính sách hỗ trợ đầu vào - công nghệ - thương hiệu của thành phố Hà Nội.
5. Mở ra 03 hướng nghiên cứu học thuật mới về địa tô sinh thái ven đô, thị trường carbon nông nghiệp quy mô nhỏ và quản trị chuỗi cung ứng nông nghiệp tuần hoàn trong bối cảnh thích ứng biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục các công trình khoa học đã công bố kết quả nghiên cứu của luận án, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận án được kết cấu thành 4 chương, 10 tiết. 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Ở NƢỚC NGOÀI VÀ VIỆT NAM 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về lợi ích, lợi ích kinh tế, lợi ích của nông dân Glen Weishbrod, David Simmonds, “Defining economic impact and benefit metrics from multiple perspectives: lessons to be learned from both sides of the Atlantic” (Xác định tác động kinh tế và tham số lợi ích từ nhiều cách nhìn: bài học kinh nghiệm từ hai bờ Đại Tây Dương) [129].

Glen Weisbrod và David Simmonds cho rằng, lợi ích kinh tế bao gồm cả những lợi ích biểu hiện bằng tiền và cả những lợi ích không được biểu hiện bằng tiền. Có thể thấy, cách hiểu này rộng hơn so với các khái niệm về lợi ích kinh tế trước đó. Theo nhóm tác giả, hiểu lợi ích kinh tế theo phương diện là một khoản tiền thu được, tức là xem xét những tác động kinh tế đối với một khu vực nhất định; hiểu lợi ích kinh tế theo phương diện là những lợi ích không được biểu hiện bằng tiền, tức là bao gồm cả những phúc lợi đạt được sẽ có thể đánh giá cho toàn bộ nền kinh tế.man-kin, “Các lợi ích kinh tế dưới chủ nghĩa xã hội” [124]. Tác giả đã trình bày những quan điểm về lợi ích kinh tế một cách khoa học thông qua việc đưa ra khái niệm lợi ích kinh tế.

Theo đó, lợi ích kinh tế của một chủ thể nhất định là sự tác động lẫn nhau giữa các nhu cầu kinh tế của chủ thể đó. Điều đó đồng nghĩa với việc, cần phải xác định được những nhu cầu kinh tế cụ thể khi nghiên cứu lợi ích kinh tế. Theo tác giả, nhu cầu kinh tế là một dạng của nhu cầu vật chất, đáp ứng sự tồn tại và phát triển của con người. Mặc dù nhu cầu về vật chất thường được đồng nhất với nhu 10 cầu kinh tế, nhưng chúng không phải là hai khái niệm giống nhau.

Nhu cầu kinh tế là khía cạnh kinh tế của nhu cầu, không phải là nhu cầu hiện vật, do vậy, nhu cầu kinh tế là khái niệm ban đầu để định nghĩa lợi ích kinh tế. Trong công trình này, tác giả còn đi sâu phân tích các loại lợi ích kinh tế và quá trình tái sản xuất lực lượng sản xuất, làm rõ tính khách quan của các loại lợi ích kinh tế. Hoàng Văn Luận, “Lợi ích động lực của sự phát triển xã hội bền vững” [53]. Tác giả làm rõ vấn đề lợi ích trên cơ sở nghiên cứu, khảo sát nhu cầu và các hoạt động của con người để thỏa mãn nhu cầu.

Theo tác giả, lợi ích là một khái niệm mang tính lịch sử - xã hội, xuất hiện trong mối quan hệ giữa các chủ thể có nhu cầu giống nhau và có chung đối tượng thỏa mãn nhu cầu. Lợi ích chỉ phần giá trị của nhu cầu được thỏa mãn thông qua trao đổi hoạt động với các chủ thể nhu cầu khác trong những điều kiện lịch sử nhất định. Hai hoạt động (tạo ra của cải vật chất cụ thể và trao đổi của cải vật chất) là hai hoạt động giúp nhu cầu của con người được đáp ứng đầy đủ nhất. Tác giả khẳng định, lợi ích chiếm vị trí quan trọng trong hoạt động của con người và quá trình phát triển xã hội.

Các lợi ích có mối quan hệ, tác động qua lại lẫn nhau, tạo ra mâu thuẫn lợi ích, do đó, lợi ích đóng vai trò là động lực đối với sự phát triển xã hội bền vững. Để lợi ích trở thành động lực phát triển xã hội, cần định hướng đúng các quan hệ lợi ích và giải quyết đúng quy luật các mâu thuẫn lợi ích. Công trình cũng đã xác định một số nguyên tắc, biện pháp và công cụ điều chỉnh các quan hệ lợi ích. Nguyễn Danh Sơn, “Lợi ích của nông dân trong đổi mới và phát triển đất nước” [90].

Theo tác giả, trong thời gian qua, lợi ích của nông dân dường như không được chú ý đầy đủ. Nông dân là chủ thể phát triển và được hưởng các lợi ích từ thành quả của sự phát triển. Tuy nhiên, có những thời điểm và tại những địa bàn, lợi ích của chủ thể này bị xem nhẹ và không tương xứng với công sức đóng góp. Bài viết đã phân tích các chủ trương, quan điểm và 11 chính sách của Đảng, Nhà nước ta liên quan đến lợi ích của nông dân.

Bên cạnh các tác động tích cực góp phần bảo đảm lợi ích của nông dân, các chủ trương và chính sách còn bộc lộ những hạn chế, bất cập, chưa thực sự phù hợp với điều kiện thực tiễn. Thực tế này làm giảm, thậm chí làm triệt tiêu động lực đối với nông dân. Từ cách nhìn nhận và đánh giá đó, tác giả đã phân tích những vấn đề đặt ra và đề cập hướng thay đổi, điều chỉnh chính sách liên quan nhằm gia tăng hiệu quả bảo đảm lợi ích cho nông dân. Đặng Quang Định, “Quan hệ lợi ích kinh tế giữa công nhân, nông dân và trí thức ở Việt Nam hiện nay” [27].

Tác giả đưa ra nhận định, giai cấp nông dân là giai cấp chiếm số lượng lớn nhất, là những người lao động nông nghiệp và có đóng góp quan trọng vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn. Công trình đã làm sáng tỏ các loại lợi ích chủ yếu mà nông dân thu được, đó là: thu nhập từ sản xuất, kinh doanh nông, lâm, thủy sản (nguồn thu nhập chủ yếu); mua, bán, cho thuê, chuyển nhượng quyền sử dụng đất; thu nhập từ sản xuất kinh doanh công nghiệp, xây dựng; thu nhập từ hoạt động dịch vụ; thu nhập từ các nguồn khác. Bên cạnh đó, một bộ phận nông dân còn nhận được một số lợi ích kinh tế khác qua hình thức phân phối lại của Nhà nước dưới dạng phúc lợi xã hội (chính sách xóa đói giảm nghèo, chính sách an sinh xã hội…). Trên cơ sở làm rõ lợi ích của nông dân, tác giả đề cập đến các hình thức thể hiện sự thống nhất và thiếu thống nhất trong lợi ích kinh tế giữa công nhân, nông dân và trí thức.

Trần Thị Lan, “Quan hệ lợi ích kinh tế trong thu hồi đất của nông dân để xây dựng các khu công nghiệp và khu đô thị mới của Hà Nội” [51]. Tác giả cho rằng, lợi ích kinh tế là một phạm trù kinh tế khách quan, được quy định bởi các quan hệ kinh tế nhất định, phản ánh phần giá trị để thỏa mãn nhu cầu của chủ thể. Nó được biểu hiện dưới dạng các khoản thu nhập, quyền sử dụng các nguồn lực, yếu tố vật chất cần thiết để duy trì hoạt động và tái tạo thu nhập. Tác giả cũng đi sâu làm rõ các vấn đề lý luận về lợi ích kinh tế, 12 phân tích, đánh giá thực trạng giải quyết các mối quan hệ lợi ích kinh tế nảy sinh giữa các chủ thể trong thu hồi đất của nông dân và đề xuất các giải pháp để giải quyết mối quan hệ này.

Nguyễn Linh Khiếu, “Lợi ích kinh tế của nông dân trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn” [48]. Theo tác giả, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là một quá trình biến đổi sâu sắc, toàn diện, ảnh hưởng mạnh mẽ đến toàn bộ đời sống xã hội nông thôn. Quá trình biến đổi đó đã tác động đến nông dân - chủ nhân kinh tế nông thôn theo hai chiều (tích cực và tiêu cực). Tác động tích cực thể hiện ở chỗ, nó là con đường nhanh nhất để nông dân tiếp cận các nguồn lực phát triển và khoa học, công nghệ tiên tiến hiện đại; cải thiện rõ rệt thu nhập của người nông dân, nâng cao đời sống, thực hiện công tác xóa đói giảm nghèo và các chính sách an sinh xã hội; kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn được xây dựng, góp phần mang lại cho đời sống nông thôn bước phát triển toàn diện; làm thay đổi một căn bản người dân nông thôn, thay đổi cách tổ chức đời sống nông dân, xã hội nông thôn theo hướng văn minh, hiện đại.

Tác động tiêu cực là đặt ra những thách thức, nguy cơ với lợi ích kinh tế của nông dân do diện tích sản xuất nông nghiệp giảm, nông dân bị mất đất canh tác, mất việc làm tại chỗ; xu hướng phát triển tự phát của kinh tế nông thôn, bị dẫn dắt bởi thị trường tự do; đẩy nhanh quá trình phân hóa thu nhập, giàu nghèo, phân tầng xã hội; những hậu quả của đời sống kinh tế, xã hội nông thôn do sự thiếu đồng bộ, bất cập của hệ thống chính sách về phát triển nông nghiệp, nông thôn. Từ việc xem xét những tác động đó, tác giả chỉ rõ những vấn đề đặt ra đối với lợi ích của nông dân và đề xuất các giải pháp lâu dài, trước mắt nhằm đảm bảo lợi ích kinh tế của người nông dân trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn. Nhóm các công trình nghiên cứu về nông nghiệp sinh thái, phát triển nông nghiệp sinh thái; lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp và trong phát triển nông nghiệp sinh thái Fred Magdoff, “Ecological agriculture: Principles, practices, and constraints” (Nông nghiệp sinh thái: Nguyên tắc, thực hành và sự thúc ép) [128]. Tác giả phân tích, lý do lựa chọn sản xuất NNST bởi những lợi ích của nó trong việc tạo lập hệ sinh thái tự nhiên khỏe mạnh.

Phát triển NNST gắn liền với các chiến lược tổng thể bằng những phương pháp như trồng các loại cây khỏe mạnh, có khả năng thích nghi và phòng vệ, ngăn chặn dịch hại, gia tăng quần thể sinh vật có lợi. Các nguyên tắc của NNST được tác giả làm sáng tỏ như điểm mạnh của hệ sinh thái tự nhiên (tính hiệu quả, tính đa dạng, tính tự túc, tự điều chỉnh, khả năng phục hồi); xây dựng các đặc điểm của hệ sinh thái khỏe mạnh vào hệ thống nông nghiệp…Tác giả cũng thảo luận nguyên nhân các phương pháp sản xuất NNST không được ứng dụng rộng rãi hơn trong thực tiễn và những thách thức lớn mà NNST phải đối mặt ở các quốc gia nghèo đói. Từ đó tác giả cho rằng, sự tham gia hỗ trợ tích cực đối với nền nông nghiệp của chính phủ là hết sức quan trọng, góp phần tháo gỡ những khó khăn nông dân đang phải đối mặt ở các quốc gia nghèo.